آیه ۳۶ سوره یونس
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | یونس |
| شماره آیه | ۳۶ |
| جزء | ۱۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | ندارد |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | مشرکان |
| آیات مرتبط | آیه ۲۸ سوره نجم |
آیه ۳۶ سوره یونس ریشه انحراف عقیدتی مشرکان را در اثر پیروی از گمان و ظن میداند. آیه در ادامه آیات قبلی که به بررسی دوگانه هدایت و ضلالت میپردازند، بر این نکته تأکید دارد که پیروی از ظن و گمان هرگز انسان را به حقیقت نمیرساند. مفسران، ریشه اصلی انحراف مشرکان را فقدان برهان عقلی و اتکای آنان به تقلید کورکورانه میدانند. برخی نیز با تأکید بر محوریت علم، اکثریت عددی را نشانه حقانیت تلقی نمیکند و مخالفان انبیا را فاقد استدلال عقلانی میداند.
عدهای از مفسران، با اتکا به تفکیک موجود در آیه میان «اکثریت ناآگاه» و «اقلیت آگاه و لجوج»، معتقدند پیشوایان کفر با علم به بطلان راه خود، به سبب منافع و لجاجت، مردم را به باطل دعوت میکنند؛ ازاینرو، امکان هدایت این اقلیت وجود ندارد ولی امکان هدایت اکثریت ناآگاه در صورت ایجاد شرایط، وجود خواهد داشت.
آیه ۳۶ سوره یونس در علم اصول فقه بهعنوان دلیلی بر عدم حجیت ظن در استنباط احکام شرعی مورد استناد قرار گرفته است. همچنین در علم کلام، این آیه مستند حرمت تقلید در اصول دین و تأکید بر نظام معرفتی مبتنی بر علم و یقین است.
انحراف مشرکان در اثر تبعیت از ظن
آیه ۳۶ سوره یونس در ادامه آیات قبل که به بیان دوگانه هدایت و ضلالت میپردازند و هدایت را در انحصار خدا میداند و اینکه معبودهای مشرکان نه تنها عامل هدایت نیستند؛ بلکه نیازمند هدایتند؛ در این آیه به گفته مکارم شیرازی، عامل اصلى انحرافات مشرکان، پیروی از پندار و گمان است؛ در حالی که این روش هرگز راهی برای رسیدن به حق نیست.[۱]
به گفته ابوالفتوح رازی در تفسیر روض الجنان، بیشتر مشرکان، اعتقادات خود را نه بر اساس برهان، بلکه بر پایه گمان و تقلید کورکورانه دریافت میکنند.[۲] محسن قرائتی، پیام آیه ۳۶ سوره یونس را اشاره به این مطلب میداند که آنچه داراى ارزش واقعى است، «علم» است و این طور نیست که اكثريّت، همیشه نشانه حقّانيّت باشند.[۳] او با استناد به این آیه معتقد است که مخالفان انبياء، دلایل روشن عقلی ندارند و معمولا بر اساس گمان سخن میگویند.[۴]
﴿وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ ٣٦﴾ [یونس:36]﴿و بیشترشان جز از گمان پیروی نمیکنند [ولی] گمان به هیچ وجه [آدمی را] از حقیقت بینیاز نمیگرداند آری خدا به آنچه میکنند داناست ٣٦﴾
علامه طباطبایی درباره اینکه در این آیه از پیروی بیشتر کفار از ظن و گمان سخن گفته شده و نه همه آنها؛ چنین میگوید که پیشوایان کفر، نه تنها نسبت به درستی مرام خود ظنی ندارند؛ بلکه به نادرستی آن یقین دارند، ولی به دلیل لجاجت و منفعتطلبی، دست از حق برمیدارند و باز مردم را به سوی باطل دعوت میکنند.[۵] برخی مفسران با توجه به همین تفکیک قرآن میان اکثریت بیخبر از حقیقت و اقلیت لجوج، معتقدند که امکان هدایت این اکثریت وجود دارد اما گروه کوچکی که با آگاهی به سوی کجراهه میروند قابل هدایت نیستند.[۶]
کارکرد آیه در علم اصول فقه
عالمان اصولی شیعه، آیه ۳۶ سوره یونس را بهعنوان یکی از ادلۀ قرآنی عدم حجّیت ظن در احکام شرعی معرفی کردهاند. آنان مدعی هستند که آیه به شکل کلی و قاعدهمند میگوید که گمان، ما را از حق بینیاز نمیکند؛ بنابراین احکام شرعی نمیتوانند بر ظن متّکی باشند، مگر اینکه با دلیل قطعی حجت بودن آن ثابت شود؛ مثلا درباره خبر واحد برخی معتقدند که شارع، اجازه استفاده از آن را داده است.[۷]
کارکرد آیه در علم کلام
آیه ۳۶ سوره یونس همچنین برای بیان حرمت تقلید در اصول دین مورد استناد قرار گرفته است.[۸] به گفته برخی از عالمان، این آیه، نظام معرفتی مبتنی بر علم و یقین را به مردم توصیه میکند.[۹] این آیه نیز مانند آیه ۲۸ سوره نجم، به مذمت عقاید سست مشرکین و نکوهش پیروی از ظن و گمان در عقاید و باورهای دینی میپردازد.[۱۰]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۲۸۳.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۴۴.
- ↑ قرائتی، تفسیرنور، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۵۶۹.
- ↑ قرائتی، تفسیرنور، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۵۶۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۰، ص۹۱.
- ↑ رضایی اصفهانی، تقسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۹، ص۷۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۲۸۳-۲۸۴.
- ↑ شیخ انصارى، فرائد الاُصول، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۵۲؛ نائينى، أجود التقريرات، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۵۰۱؛ حكيم، الأصول العامة في الفقه المقارن، ۱۴۱۸ق، ص۲۹.
- ↑ فتال نيشابورى، روضة الواعظين و بصيرة المتعظين، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۲۱؛ صدر، الاجتهاد و التقليد، ۱۴۲۰ق، ص۸۵.
- ↑ مجلسى، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۷، ص۱۳۳؛ عضد الدین ایجی، شرح المواقف، بیتا، ج۸، ص۲۸۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۲، ص۵۳۰.
منابع
- ابوالفتوح رازى، حسين بن على، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، تحقيق محمد جعفر ياحقى و محمد مهدى ناصح، مشهد، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، ۱۴۰۸ق.
- حكيم، محمد تقى بن محمد سعيد، الأصول العامة في الفقه المقارن، قم، مجمع جهاني اهل بيت(ع)، ۱۴۱۸ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تقسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- شیخ انصارى، مرتضى بن محمدامين، فرائد الاُصول، قم، موسسه النشر الاسلامي التابعه لجماعه المدرسين بقم، ۱۴۱۶ق.
- صدر، رضا، الاجتهاد و التقليد، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، ۱۴۲۰ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ش.
- عضد الدین ایجی، عبد الرحمان بن احمد، شرح المواقف، شارح جرجانی، علی بن محمد، مصحح نعسانی حلبی، محمد، قم، الشريف الرضي، بیتا.
- فتال نيشابورى، محمد بن احمد، روضة الواعظين و بصيرة المتعظين، قم، انتشارات رضى،۱۳۷۵ش.
- قرائتى، محسن، تفسير نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، مصحح، هاشم رسولى محلاتى، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۴ق.
- مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۴ش.
- نائينى، محمدحسين، أجود التقريرات{تقریرات آیه الله سید ابوالقاسم خویی}، قم، مطبعه العرفان، ۱۳۵۲ش.