سید محمدباقر صدر

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از سید محمد باقر صدر)
پرش به: ناوبری، جستجو
سید محمد باقر صدر
سید محمد باقر صدر.jpg
اطلاعات فردی
تاریخ تولد: ۱۰ اسفند ۱۳۱۳ش
زادگاه: کاظمین
تاریخ وفات: ۱۹ فروردین ۱۳۵۹ش
محل دفن: ورودی شهر نجف
شهر وفات: نجف
خویشاوندان
سرشناس:
امام موسی صدرسید محمد صدربنت الهدی صدر
اطلاعات علمی
استادان: سید ابوالقاسم خوییمحمدرضا آل‌یاسینصدرا بادکوبه‌ایعلامه جعفری
شاگردان: سید محمدباقر حکیمسید محمود هاشمی شاهرودیسید کاظم حسینی حائریمحمد مهدی آصفیسیدکمال حیدری
محل تحصیل: کاظمین و نجف
تألیفات: فدک فی التاریخ • غایة‌الفکر فی علم‌الاصول • فلسفتنااقتصادنا • البنک‌اللاربوی فی الاسلام • دورالائمة فی الحیاة‌الاسلامیة • و...
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
سیاسی:

همکاری در تأسیس حزب الدعوه • همکاری با جماعة العلماء فی النجف الاشرف

صدور فتوای حرمت عضویت مسلمانان در حزب بعث عراق • برپایی راهپیمایی و تظاهرات در شهرهای عراق

سید محمد باقر صدر (زادهٔ ۱۳۵۳ق/۱۳۱۳ش و درگذشتهٔ ۱۴۰۰ق/۱۳۵۹ش)، مرجع تقلید و متفکر شیعه عراقی. او علوم دینی را نزد آیت الله خویی و برخی از علمای نجف آموخت، تحصیلاتش را پیش از ۲۰ سالگی به اتمام رساند و در حوزه علمیه نجف به تدریس علوم دینی پرداخت. سید محمد صدر، سید محمدباقر حکیم، سید کاظم حسینی حائری و سید محمود هاشمی شاهرودی،از شاگردان اویند.

سیدمحمدباقر صدر، در دانش‌هایی چون اصول، فقه، فلسفه سیاست و معرفت‌شناسی نظریه‌های جدیدی ارائه داده است. برخی از نظریه‌های مشهور وی عبارت است از: نظریه حق الطاعه، توالد ذاتی معرفت و منطقة الفراغ. او کتاب‌های فراوانی نیز نوشته است که فلسفتنا، اقتصادنا، دروسٌ فی علم الاصول(مشهور به حلقات) و الاسس المنطقیه للاستقراء از مهم‌تـرین آنها است.

مشارکت در تشکیل حزب الدعوة الاسلامیة، صدور فتوای حرمت عضویت مسلمانان در حزب بعث عراق و برپایی راهپیمایی و تظاهرات در شهرهای شیعه‌نشین جنوب عراق و بغداد بخشی از فعالیت‌های سیاسی وی بود. این اقدامات سبب شد که دولت عراق او و خواهرش آمنه صدر را دستگیر کند و به شهادت رساند.

ولادت و خانواده

سیدمحمدباقر صدر در ۱۰ اسفند ۱۳۱۳ش (برابر ۲۵ ذی‌القعده ۱۳۵۳ق)، در شهر کاظمین به دنیا آمد.[۱] پدرش سید حیدر صدر عاملی و مادرش دختر شیخ عبدالحسین آل‌ یاسین است.[۲] پدربزرگش سید اسماعیل صدر از مراجع تقلید شیعه در نیمه اول قرن چهارده قمری بود.[۳] تبار او از فرزندان امام کاظم(ع) و از عالمان دینی بوده‌اند که در ایران، لبنان و عراق زندگی می‌کردند.[۴]

برادر بزرگ و معلم باقر صدر، سید اسماعیل نیز از مجتهدان جوان نجف بود که سال ۱۳۸۸ق در ۴۸ سالگی درگذشت.[۵] بنت الهدی صدر شاعر و نویسنده، خواهر شهید صدر بود که همراه او اعدام شد.[۶] محمد باقر در سه سالگی پدرش را از دست داد[۷] و زیر نظر مادر و برادرش سیداسماعیل صدر قرار گرفت.[۸]


تحصیلات

شهید صدر در پنج سالگی به همراه برادرش سید اسماعیل صدر

شهید صدر دوره ابتدایی را در مدت سه سال را به پایان رساند و به فراگیری دروس حوزوی دینی پرداخت.[۹] او کتاب المنطق محمد رضا مظفر و معالم الاصول را نزد برادرش سید اسماعیل فراگرفت. وی کتاب‌های دوره سطح حوزه را در مدتی کوتاه به پایان رساند. اساتید دوره سطح او محمّد تقی جواهری، عبّاس شامی، سید باقر شخص، صدرا بادكوبی و سید محمد روحانی بودند. پس از آن در درس خارج فقه و اصول سید ابوالقاسم خویی و شیخ محمدرضا آل یاسین شرکت کرد.[۱۰]

شاگردان

سید محمد باقر صدر از بیست سالگی با تدریس کتاب کفایه الاصول، تدریس را آغاز کرد. از ۲۵ سالگی درس خارج اصول و از ۲۸ سالگی درس خارج فقه تدریس کرد.[۱۱] او در طول نزدیک به سی سال تدریس، شاگردان بسیاری تربیت کرد. برخی از آنها عبارتند از:

  1. سید محمدباقر حکیم
  2. سیدنورالدین إشکوری
  3. سیدمحمود هاشمی شاهرودی
  4. سیدکاظم حسینی حائری
  5. سیدعبدالهادی حسینی شاهرودی
  6. سیدعبدالغنی اردبیلی
  7. سیدکمال حیدری
  8. سید محمد باقر مُهری
  9. سیدحسین حسینی شاهرودی
  10. غلامرضا عرفانیان
  11. محمد باقر ایروانی
  12. محمدرضا نعمانی
  13. سیدمحمد غروی
  14. حسن عبد الساتر[۱۲]

تألیفات

سید محمد باقر صدر، در زمینه‌های مختلفِ فقه، اصول، منطق، فلسفه، اقتصاد، کلام، تفسیر، تاریخ و سیاست کتاب نوشته است. برخی از آثار او عبارت است از:


مرجعیت

صدر به جهت سابقه علمی، پرداختن به مباحث روز و حمایت آیة الله خویی، خیلی زود مورد توجه خواص و مردم عادی قرار گرفت. فعالیت‌های سیاسی و به‌ویژه تشکیل حزب الدعوة الاسلامیة، سبب شد رجوع مردم به او بیش از پیش شود. گروه فراوانی از مردم عراق و لبنان از شهید صدر تقلید می‌کردند.[۱۴]

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

تشکیل حزب الدعوة اسلامیة

در سال ۱۳۷۷ق، محمد باقر صدر همراه با برخی از علماء عراق، به منظور ساماندهی فعالیت‌های سیاسی مسلمانان عراق، حزب الدعوة الاسلامیة را تأسیس کرد. وی پنح سال بعد، بنا به مصالحی، از آن کنار کشید، اما به دیگر اعضای حزب توصیه کرد که به کار خود ادامه دهند.[۱۵]

شهید صدر در کنار امام خمینی

همکاری با جماعة العلماء

سید محمد باقر صدر با جماعة العلماء فی النجف الاشرف که عالمانی همچون شیخ مرتضی آل‌یاسین، شیخ محمدرضا مظفر و سید مهدی حکیم در آن عضو بودند، نیز همکاری داشته است. وی به جهت جوان‌بودن، عضو جماعه العلماء نبود، اما با آنان همکاری جدی داشت و برخی از بیانیه‌های جماعة العلماء و مقاله‌های مجله «الاضواء» را او می‌نوشت.[۱۶]

حمایت از انقلاب اسلامی ایران

سیدمحمدباقر صدر، از نهضت امام خمینی در ایران حمایت می‌کرد.[۱۷] کتاب‌ شش جلدیِ الاسلام یقود الحیاة را نیز به همین منظور نوشت.[۱۸]در زمان اقامت امام خمینی در نجف هم با او ارتباط نزدیک داشت. شهید صدر جمله‌ای با این مضمون درباره امام خمینی گفته است که در امام خمینی ذوب شوید؛ چنانکه او در اسلام ذوب شده است.[۱۹]

تحریم پیوستن به حزب بعث

شهید صدر در واکنش به الزامی‌کردن عضویت در حزب بعث از سوی دولت عراق، با صدور فتوایی، پیوستن به آن را تحریم کرد. با این فتوا افراد زیادی از پیوستن به این حزب پرهیز کردند.[۲۰]

اندیشه‌ها

تندیس محمد باقر صدر در دانشگاه روابط بین الملل وزارت خارجه روسیه، مسکو

سیدمحمدباقر صدر، در دانش‌هایی چون اصول، فقه، فلسفه سیاست، و معرفت‌شناسی نظریه‌های جدیدی ارائه داده است. برخی از نظریه‌های مشهور وی عبارت است از:

نظریه حق الطاعه

شهید صدر نظریه حق الطاعه را در مقابل نظریه مشهورِ قبح عقاب بلا بیان مطرح کرده است. بر طبق نظریه حق الطاعه، در شبهات بَدَوی، یعنی در مواردی که احتمال وجود تکلیف هست، اما دلیلی برای آن وجود ندارد، عقل به برائت حکم نمی‌کند و احتیاط را لازم می‌داند. استدلال او این است که حق خداوند بر بندگانش محدود نیست و تنها مواردی را شامل نمی‌شود که ما به تکلیف یقین داریم؛ بلکه مواردی را نیز که احتمال وجود تکلیف می‌دهیم، دربرمی‌گیرد. بنابراین در این‌گونه موارد، حکم عقل، لزوم احتیاط است.[۲۱] گفتنی است که شهید صدر نیز مانند دیگر اصولیان، برائت شرعی را در این موارد می‌پذیرد؛ یعنی معتقد است که هر چند عقل به برائت حکم نمی‌کند، آیات و روایات، احتیاط را لازم نمی‌دانند و به برائت حکم می‌دهند.[۲۲]

ضرورت وجود حکومت اسلامی

در نگاه شهيد صدر، وجود دولت ضرورتی اجتماعی و مبتنی بر فطرت انسان است.[۲۳] او بر پایه این مبنا، وجود حکومت اسلامی را نیز امری ضروری می‌داند و می‌گوید: دولت اسلامی تنها يك ضرورت دينی نيست؛ بلكه افزون بر آن، ضرورت تمدن بشری است؛ زيرا تنها راه شکوفایی استعدادهای انسان است.[۲۴]

اقتصاد اسلامی مکتب است، نه علم

محمد باقر صدر معتقد است که آنچه اسلام ارائه می‌دهد، مکتب اقتصادی اسلام است، نه علم اقتصادی اسلامی؛ یعنی اقتصاد اسلامی ارائه‌دهنده روشی عادلانه برای تنظیم زندگی اقتصادی است و هیچ گاه در پی اکتشافات علمی در حوزه اقتصاد نیست؛ برای مثال، اسلام در حجاز به دنبال کشف عوامل رِبا نبود؛ بلکه آن را ممنوع کرد و نظام جدیدی بر اساس مضاربه بنا نمود.[۲۵] به باور او زمانی که اقتصاد اسلامی در تمام قلمروهای جامعه اسلامی پیاده شد، آنگاه عالِم اقتصاد می‌تواند پدیده‌های اقتصادی را کشف کند و علم اقتصاد اسلامی را تبیین نماید.[۲۶]

وجود منطقة الفراغ در مکتب اقتصاد اسلامی

نوشتار اصلی: منطقة الفراغ

در دیدگاه شهید صدر، در اسلام، منطقة الفراغ وجود دارد؛ یعنی در مواردی، حاکم اسلامی این اجازه را دارد که خود قانون وضع کند. او عقیده دارد که مکتب اقتصادی اسلام، مشتمل بر دو بخش است: یکم، بخشی که شارع، احکام آن را به صورت مشخص، وضع کرده است و قابل تغییر نیست. دوم، بخشی که وضع احکام آن بر عهده دولت اسلامی (ولی فقیه) گذاشته شده است. وی بخش دوم را منطقة الفراغ می‌نامد و می‌گوید: پیامبر (ص) نیز از آن استفاده کرده است.[۲۷]

توالد ذاتی معرفت و حل مشکل استقراء

شهید صدر افزون بر دو راه عقل(به شیوه توالد موضوعی) و حس، روشی جدید را برای کسب معرفت معرفی کرده و آن را توالد یا زایش ذاتی معرفت نام نهاده است. وی معتقد است با طرح این نظریه جدید، مشکل تاریخی ظنی‌بودن استقراء را نیز حل کرده است. نظریه توالد ذاتی معرفت، عبارت است از زاییدن معرفتی از معرفت دیگر بدون اینکه میان آنها ملازمه وجود داشته باشد. بر طبق این نظریه، توالد موضوعی، یعنی زایش معرفت جدید از طریق ملازمه میان معرفت‌ها، تنها راه کسب معرفت عقلی نیست؛ بر خلاف منطق ارسطویی، عمده علوم و معارف، با روش ذاتی پدید آمده است.[۲۸] شهید صدر این نظریه را در کتاب الاسس المنطقیه للاستقراء یا مبانی منطقی استقراء، مطرح کرده است.[۲۹]

شهادت

مزار شهید صدر

در پنجم آوریل ۱۹۸۰م(۱۹ جمادی‌الاول ۱۴۰۰ق/۱۶ فروردین ۱۳۵۹ش[۳۰]، دولت عراق پس از نُه ماه محاصره خانگی، سید محمدباقر صدر را دستگیر کرد.[۳۱] به او گفته شد: اعلام کند با رژیم دشمنی ندارد، در غیر این صورت اعدام خواهد شد. صدر این خواسته را نپذیرفت و گفت که آماده شهادت است.[۳۲] سرانجام شهید صدر در هشتم آوریل(۲۲ جمادی‌الاول ۱۴۰۰ق/۱۹ فروردین ۱۳۵۹ش)، همراه خواهرش به شهادت رسید.[۳۳]

محل دفن

دولت عراق پیکر شهید صدر را به صورت مخفیانه در قبرستان وادی السلام دفن کرد. پس از انتفاضه شعبانیه در سال ۱۹۹۱م، به منظور نابودی قبور شیعیان، جاده‌های زیادی در این قبرستان ایجاد شد و قبر شهید صدر در اتوبان قرار گرفت. کسانی که از محل دفن، اطلاع داشتند، پیکر او را به محل دیگری در وادی‌السلام انتقال دادند؛ اما پس از مدتی، به علت آنکه دیگران از جای دفن، اطلاع یافته بودند، آن را به مکان دیگری منتقل کردند. سرانجام در ماه رمضان ۱۴۲۷ق، جسد شهید صدر، به دروازه ورودی شهر نجف، انتقال یافت تا نهادهای علمی و اجتماعی در کنار آن ایجاد شود. این بار تمام قطعه زمین پیرامون قبر، بدون بازکردن آن، به محل جدید منتقل شد.[۳۴]

پانویس

  1. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۳.
  2. اابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۷.
  3. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۵۸.
  4. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۷تا۱۱.
  5. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۷۹و۸۰.
  6. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۸۱.
  7. ابوزید العاملی، محمد باقر الصدر، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۷۹.
  8. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۱۰۵.
  9. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۱۲۲.
  10. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۱۴۶تا۱۵۲.
  11. صدر، مباحث الاصول، مقدمهٔ حسینی حائری، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴.
  12. غروی، تلامذة الامام الشهید الصدر، ۲۰۰۲م.
  13. صدر، مباحث الاصول، مقدمهٔ حسینی حائری، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۷تا۶۹.
  14. فضل الله، «شهیدصدر در بستر اندیشه وعمل»، ص۱۳و۱۴.
  15. صدر، مباحث الاصول، مقدمهٔ حسینی حائری، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۷تا۸۹.
  16. المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۵۳و۵۴.
  17. صدر، مباحث الاصول، مقدمهٔ حسینی حائری، ۱۴۰۷ق، ج۱،ص۱۴۱.
  18. صدر، مباحث الاصول، مقدمهٔ حسینی حائری، ۱۴۰۷ق، ج۱،ص۶۸.
  19. ابوزید العاملی، السیره و المسیره، ۲۰۰۷م، ج۴، ص۲۷.
  20. نعمانی، آیت الله العظمی شهید سیدمحمدباقر صدر، ۱۳۸۸ش، ص۳۹۶-۳۹۸.
  21. اسلامی، «مکتب اصولی شهید آیت الله صدر»، ص۱۵۳؛ لاریجانی، «نظریه حق الطاعه»، ص۱۲.
  22. لاریجانی، «نظریه حق الطاعه»، ص۱۳.
  23. جمشیدی و درودی، «حکومت اسلامی در اندیشه سیاسی شهید صدر»، ص۹۳.
  24. جمشیدی، «مفهوم و چيستی حكومت در انديشه سياسی شهيد صدر»، ص۸و۹.
  25. حسینی حائری، «اقتصاد اسلامی و روش کشف آن از دیدگاه شهید صدر رحمه الله»، ص۲۲و۲۳.
  26. حسینی حائری، «اقتصاد اسلامی و روش کشف آن از دیدگاه شهید صدر رحمه الله»، ص۲۴.
  27. حسینی حائری، «اقتصاد اسلامی و روش کشف آن از دیدگاه شهید صدر رحمه الله»، ص۲۹.
  28. خسروپناه، «منطق استقراء از دیدگاه شهید صدر»، ص۳۹.
  29. خسروپناه، «منطق استقراء از دیدگاه شهید صدر»، ص۲۹.
  30. نعمانی، آیت الله العظمی شهید سیدمحمدباقر صدر، ۱۳۸۸ش، ص۵۵۷.
  31. نعمانی، آیت الله العظمی شهید سیدمحمدباقر صدر، ۱۳۸۸ش، ص۵۰۳.
  32. نعمانی، آیت الله العظمی شهید سیدمحمدباقر صدر، ۱۳۸۸ش، ص۵۴۹-۵۵۱.
  33. نعمانی، آیت الله العظمی شهید سیدمحمدباقر صدر، ۱۳۸۸ش، ص۵۶۰.
  34. عاملی، «روایتی شگفت از تدفین مجدد پیکر شهید صدر پس از ۱۷ سال»، ص۹۸تا۱۰۲.

منابع

  • ابوزید العاملی، احمد، محمد باقر الصدر، السیره و المسیره فی حقائق و وثائق،نشر العارف للمطبوعات، بیروت، ۲۰۰۷م.
  • اسلامی، رضا، «مکتب اصولی شهید آیت الله صدر»، پژوهش و حوزه، ش۲۷و۲۸، ۱۳۸۵ش.
  • المؤمن، علی، سنوات الجمر مسیرة الحرکة الإسلامیة فی العراق، بیروت: نشر المرکز الإسلامی المعاصر، ۲۰۰۴م.
  • جمشیدی، محمد حسین، «مفهوم و چيستی حكومت در انديشه سياسی شهيد صدر»، فصلنامه سياست، مجله دانشكده حقوق و علوم سياسی، ش۳، ۱۳۸۷ش.
  • جمشیدی، محمد حسین و مسعود درودی، «حکومت اسلامی در اندیشه سیاسی شهید صدر؛ بررسی مؤلفه‌های صوری و ماهوی حکومت اسلامی در دوران غیبت»، حکومت اسلامی، ش۶۴، ۱۳۹۱ش.
  • حسینی حائری، سیدکاظم، «اقتصاد اسلامی و روش کشف آن از دیدگاه شهید صدر رحمه الله»، ترجمه: یوسفی، احمدعلی، اقتصاد اسلامی، ش۱، ۱۳۸۰ش.
  • حسینی حائری، سید کاظم، زندگی و افکار شهید صدر، ترجمه حسن طارمی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • خسروپناه، عبدالحسین، «منطق استقراء از دیدگاه شهید صدر»، ذهن، ش۱، ۱۳۸۳ش.
  • صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، قم، ۱۴۰۷ق.
  • عاملی،عبدالله، «روایتی شگفت از تدفین مجدد پیکر شهید صدر پس از 17 سال»، ترجمهٔ عبدالکریم زنجانی، شاهد یاران، ش۱۸، ۱۳۸۶ش.
  • غروی، سیدمحمد، تلامذة الامام الشهید الصدر ملامحهم النفسیة و مواقفهم الاجتماعیة، بیروت: دارالهادی، ۲۰۰۲م.
  • فضل الله، سیدمحمدحسین، «شهیدصدر در بستر اندیشه وعمل»، شاهد یاران، ش۱۸، ۱۳۸۶ش.
  • لاریجانی، صادق، «نظریه حق الطاعه»، پژوهش‌های اصولی، ش۱، ۱۳۸۱ش.
  • نعمانی، محمدرضا، آیت الله العظمی شهید سیدمحمدباقر صدر، ترجمه قاسم غضبان پور، تهران: فرهنگ سبز، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.

پیوند به بیرون

ّّّّّّّّّ