ویکی شیعه:پیشنویس ساواک
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 لاماسو نگهبان در نشان ساواک | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نامهای دیگر | سازمان اطلاعات و امنیت کشور |
| تأسیس | ۲۳ اسفند سال ۱۳۳۵ش |
| بنیانگذار | حکومت پهلوی |
| وابسته به | سازمانهای اطلاعاتی آمریکا، سیا «S.I.A» و افبیآی «F.B.I» و موساد در اسرائیل |
| گستره فعالیت | بخش اطلاعات (خارجی) و امنیت (داخلی) |
| اهداف | حفظ امنیت ملی، مقاله با کمونیسم، سرکوب روحانیون مخالف حکومت پهلوی |
| رئیس/مسئول | تیمور بختیار، حسن پاکروان، نعمتالله نصیری و ناصر مقدم |
| سایر | |
| ساختار | الگویی از سازمانهای اطلاعاتی آمریکا، سیا «S.I.A» و افبیآی «F.B.I» |
| وضعیت | از ۱۷ بهمن ۱۳۵۷ش غیر فعال شد. |
ساواک یا سازمان اطلاعات و امنیت کشور در ۲۳ اسفند سال ۱۳۳۵ش با کمک آمریکا برای حفظ امنیت ملی و مقابله با تهدیدات سیاسی تأسیس شد و محمدرضا پهلوی این سازمان را ابزار کنترل توطئهها معرفی کرد. با وجود وابستگی قانونی به نخستوزیر، در عمل رؤسای ساواک مستقیماً از محمدرضا پهلوی دستور میگرفتند.
زمینه شکلگیری ساواک پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، کشف شبکههای جاسوسی شوروی و نگرانی از کمونیسم و مخالفان سیاسی فراهم شد. این سازمان با الگوگیری از سازمان سیا و افبیآی و ارتباط با سیا و موساد، در حوزه اطلاعات خارجی و امنیت داخلی فعالیت میکرد و از روشهایی مانند بازجویی، شکنجه و سرکوب مخالفان بهره میبرد.
در تعامل با روحانیت شیعه، ساواک سیاستهایی از کنترل فعالیتهای مذهبی تا محدودسازی و برخورد قضایی با روحانیان منتقد، بهویژه حامیان امام خمینی، را دنبال کرد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به عناصر وابسته به ساواک اقداماتی مانند آشوبآفرینی، شایعهپراکنی و انتقال اموال و اسناد نسبت داده شد. سرانجام این سازمان در ۱۷ بهمن سال ۱۳۵۷ش، تنها ۵ روز پیش از سقوط حکومت پهلوی، در دوره شاپور بختیار منحل شد.
تأسیس و جایگاه
ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور)، در ۲۳ اسفند سال ۱۳۳۵ش (۱۹۵۷م) با کمک آمریکا، به منظور حفظ امنیت ملی[۱] و مقابله با توطئهها و جاسوسیهای زیانآور علیه منافع و استقلال ایران تأسیس شد.[۲] محمدرضا پهلوی، دومین شاه سلسله پهلوی، هدفش از تأسیس ساواک را کنترل توطئههای ضد امنیت ایران اعلام کرده است.[۳]
با وجود ادعای محمدرضا پهلوی در کتابِ "پاسخ به تاریخ" مبنی بر نظارت نخستوزیر بر ساواک[۴] اردشیر زاهدی، داماد و وزیر امورخارجه وی، و نیز برخی از پژوهشگران[۵]، معتقدند رؤسا و مدیران ساواک مستقیماً از شاه دستور میگرفتند.[۶]
اگرچه قانوناً ساواک وابسته به نخستوزیر بود، از سالهای ۱۳۵۰ به بعد، با کمرنگ شدن نقش نخستوزیر، ارتباط ساواک با شاه تقویت شد.[۷]
| شماره | نام رئیس | دوره مسئولیت | توضیحات |
|---|---|---|---|
| ۱ | تیمور بختیار | ۱۳۳۵ - ۱۳۳۹ش | دوران تکوین و شکلگیری ساواک[۸] |
| ۲ | حسن پاکروان | ۱۳۴۰ - ۱۳۴۳ش | در ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ش توسط جمهوری اسلامی ایران محاکمه و سپس اعدام شد.[۹] |
| ۳ | نعمتالله نصیری | ۱۳۴۳ - ۱۳۵۷ش | ریاست در اوج مبارزه روحانیت[۱۰] |
| ۴ | ناصر مقدم | خرداد تا بهمن ۱۳۵۷ش | در ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ش توسط جمهوری اسلامی ایران محاکمه و سپس اعدام شد.[۱۱] |
زمینههای تاریخی و سیاسی تأسیس ساواک
از جمله زمینههای بهوجود آمدن ساواک میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
زمینههای داخلی
پس از سقوط دولت محمد مُصَدِّق، از نخست وزیران دوران پهلوی، در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، کشف یک شبکه وسیع جاسوسی روسها در ارتش ایران، احساس نیاز به تشکیل یک سازمان اطلاعاتی مجهز و مدرن را برای محمدرضا پهلوی پدیدآورد. در این دوره وی برای مقابله با تشکیلات نیرومند جاسوسی روسها، از دوستان آمریکایی خود کمک خواست.[۱۲]
محمدرضا پهلوی علت اصلی تشکیل ساواک را مقابله با کمونیسم و جلوگیری از براندازی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش دانسته است.[۱۳] در مقابل برخی پژوهشگران، انگیزههای دیگری مثل سرکوب روحانیون مبارز و طرفداران مصدق را نیز مطرح کردهاند.[۱۴]
از دلایل دیگر ضرورت بهوجود آمدن ساواک میتوان به گروههای صاحب نفوذی مثل روحانیون،[۱۵] عشایر،[۱۶] فئودالها (کسانی که ده تا صد روستا را در اختیار داشتند)[۱۷] و حزب توده[۱۸] اشاره کرد.
زمینههای خارجی
ایالات متحده آمریکا و انگلیس با این تصور که ایران جزو حوزه نفوذ آنهاست، سازمانی اطلاعاتی ـ امنیتی در این کشور ایجاد کردند که تحت هدایت سازمان سیا عمل میکرد و هدف آن گسترش توان اطلاعاتی و امنیتی سیا در منطقه غرب آسیا بود.[۱۹]
ساختار سازمانی و شیوههای عملکرد
در ادبیات بینالمللی، «اطلاعات» عمدتاً به اطلاعات خارجی اطلاق میشود؛[۲۰] ازاینرو ساواک فعالیتهای خود را در دو حوزه اطلاعات (خارجی) و امنیت (داخلی) سامان میداد و از نظر ساختاری الگویی از سازمانهای اطلاعاتی آمریکا، یعنی سیا «S.I.A» و افبیآی «F.B.I» بهشمار میرفت.[۲۱] این سازمان در هر دو حوزه با سیا و موساد ارتباط مستمر داشت.[۲۲] بر همین اساس، محمدحسنین هیکل، از روزنامهنگاران مصری، ساواک را شاخهای از سازمان سیا دانسته است.[۲۳] همچنین جان. دی. استمپل (John D. Stempel)، دیپلمات و وابسته سیاسی واشینگتُن در تهران، ساواک را آمیزهای از الگوهای افبیآی و سیا توصیف کرده است.[۲۴]
از مهمترین روشهای عملکرد ساواک میتوان به بازجویی، شکنجه و سرکوب مخالفان سیاسی اشاره کرد.[۲۵]
ساواک و روحانیت شیعه
در سالهای نخست فعالیت ساواک برخی روحانیانِ فعال در عرصه سیاست همچون سید محمد بهبهانی، در موضوع مقابله با بهائیان و حزب توده مواضعی همسو با سیاستهای حکومت اتخاذ میکردند.[۲۶] این در حالی بود که سید حسین بروجردی، از مراجع تقلید شیعیان، هیچ وقت رسماً رژیم محمدرضا پهلوی را تأیید نکرد.[۲۷] اعتراض بروجردی در سال ۱۳۳۹ش و امام خمینی به انقلاب سفید و اصلاحات ارضی از نخستین اختلاف مرجعیت با ساواک و رژیم پهلوی بود.[۲۸] همچنین در پی مخالفتِ امام خمینی با قانون کاپیتولاسیون در سال ۱۳۴۳ش وی را به ترکیه تبعید کردند.[۲۹] روحانیون در دهههای ۱۳۴۰ ـ ۱۳۵۰ش بهویژه بعد از قیام ۱۵ خرداد بهعنوان مهمترین و تأثیرگذارترین مخالفان حکومت پهلوی از سوی ساواک تحت مراقبت بودند.[۳۰]
ساواک با بازداشت و زندانی کردن طلاب و روحانیونی[۳۱] همچون سید محمود طالقانی[۳۲] اکبر هاشمی رفسنجانی، محمد مفتح در پی مهار و متوقف ساختن مخالفت روحانیت با حکومت بود[۳۳] افزون بر این، برخی روحانیان از جمله سید محمدرضا سعیدی و حسین غفاری در زندان جان باختند که بنابر گزارشها، این امر در پی تحمل فشارها و شکنجههای جسمی و روحی صورت گرفته است.[۳۴]
برخی از اقدامات ساواک در قبال مراجع تقلید و روحانیان منتقد حکومت پهلوی، بدین شرح است:
سیاستهای کنترلی
- جلوگیری از ارسال وجوهات شرعی از ایران برای امام خمینی در عراق؛ بهخاطر اینکه ساواک از افزایش مقلدین وی در داخل و خارج ایران نگران بود.[۳۵]
- کنترل کانونهای فرهنگی-مذهبی مثل حسینیه ارشاد که در دههٔ ۱۳۴۰ش برخی از روحانیون و اندیشمندان در این حسینیه فعالیت داشتند. [۳۶]
- جلوگیری از تأسیس صندوقهای قرض الحسنه مسجدها؛ بخاطر اینکه توسط روحانیون و معتمدین محله تشکیل میشد.
- کنترل نوشتهها و سخنرانیهای روحانیونی مثل محمدتقی جعفری در دهههای ۱۳۴۰ ـ ۱۳۵۰ش؛ ساواک از تأثیرپذیری مردم، طلاب و دانشجوان از دیدگاههای سیاسی ـ فرهنگی ایشان نگران بود.[۳۷]
- پرداخت حقوق به طلاب برای کاهش نفوذ روحانیت در بین مردم.[۳۸]
- جلوگیری از گسترش حوزه و گرایش مردم برای تحصیل علوم حوزوی؛[۳۹] محمدرضا پهلوی، ساواک را ملزم کرده بود از هر طرحی که باعث گسترش حوزه علمیه و رغبت مردم به حوزه میشود جلوگیری کند.[۴۰]
- تلاش برای جلوگیری از مطرح شدن سید روحالله خمینی بهعنوان مرجع تقلید در داخل و خارج ایران تا جایی که به کمک دستگاه اطلاعاتی عراق سید ابوالقاسم خویی را بهعنوان مرجع تقلید شیعیان معرفی کردند.[۴۱]
- ساواک از واکنشهای روحالله خمینی نسبت به روحانیون وابسته به دربار در ایران و عراق بهره میبرد و تلاش میکرد میان ایشان و برخی از علمای عراق تفرقه و اختلاف ایجاد کند.[۴۲]
- سانسور و جلوگیری از خرید و فروش کتابهای روحانیون مخالف حکومت پهلوی مثل سید روحالله خمینی.[۴۳]
سیاستهای مذهبی
- چاپ و انتشار قرآن در سال ۱۳۴۴ش؛ ساواک با این اقدام قصد داشت وانمود کند که محمدرضا شاه حافظ اسلام و قرآن است همچنین بدین روش اقدامات روحانیون را خنثی کند.
- تأسیس دانشگاه اسلامی بهجای حوزه علمیه؛ بخاطر اینکه روحانیت تحت کنترل حکومت پهلوی قرار بگیرند.[۴۴]
- تشکیل سپاه دین در سال ۱۳۵۱ش توسط روحانیون درباری.[۴۵]
- تأسیس سازمان تبلیغات دینی و اوقاف در سال ۱۳۴۵ش.[۴۶]
- تأسیس کانون تبلیغ دینی در سال ۱۳۵۳ش با حضور ۴۰۰ روحانی درباری در جهت گسترش اسلام پهلوی.[۴۷]
ساواک و انقلاب اسلامی ایران
بر اساس برخی منابع، پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، گزارش شده است که عناصر وابسته به ساواک اقداماتی را انجام دادند مانند:
- ترور برخی شخصیتهای اسلامی؛
- پخش اسلحه و سرقت از بانکهای ایران؛
- خارج کردن پول، طلا و اسناد سیاسی از ایران؛
- ایجاد اغتشاش و کشتار در شهرهای کردستان، تبریز، قم، گنبد، زاهدان و بندر لنگه؛
- شایعه پراکنی، تهمت و تلاش برای ایجاد جو بیاعتمادی نسبت به انقلاب ایران .[۴۸]
انحلال ساواک
با آغاز نخستوزیری جعفر شریفامامی در شهریور ۱۳۵۷ش، طرح انحلال ساواک به منظور مدیریت بحرانهای سیاسی اجتماعی (کنترل اعتراضات) به مجلس شورای ملی ارائه شد. این موضوع در دوره نخست وزیری شاپور بختیار پیگیری گردید و در نهایت در ۱۷ بهمن ۱۳۵۷ش، ساواک پس از حدود ۲۲ سال فعالیت و فقط ۵ روز قبل از پایان حکومت پهلوی منحل شد.[۴۹] بهگفته برخی منابع بختیار برای فریب دادن افکار عمومی و به تعویق انداختن پیروزی انقلاب اسلامی ایران تصمیم به انحلال ساواک گرفته است.[۵۰]
پانویس
- ↑ هاشمی، داوری؛ سخنی در کارنامه ساواک، ۱۳۷۳ش، ص۱۰۹.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۶۷؛ «تأسیس ساواک»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی؛ «انحلال ساواک توسط شاپور بختیار»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۶۵.
- ↑ پهلوی، پاسخ به تاریخ، ۱۳۷۱ش، ص۳۹۱-۳۹۲.
- ↑ زونیس، شکست شاهانه؛ روانشناسی شخصیت شاه، ۱۳۷۰ش، ص۸-۹-۲۵۳-۲۵۶؛ نجاریراد، ساواک و نقش آن در تحولات داخلی رژیم پهلوی، ۱۳۷۸ش، ص۶۵-۷۳؛ استمپل، .....ص۴۰ تا ۴۹.
- ↑ زاهدی، رازهای ناگفتهی اردشیر زاهدی، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۱-۱۴۴.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۷۱.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۲۷۶.
- ↑ »سپهبد ناصر مقدم آخرین رئیس ساواک»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۳۳۹.
- ↑ »سپهبد ناصر مقدم آخرین رئیس ساواک»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ سولیوان، خاطرات دو سفیر، ۱۳۷۵ش، ص
- ↑ پهلوی، پاسخ به تاریخ، ۱۳۷۱ش، ص۳۷۰ - ۳۷۱.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۹.
- ↑ هاشمی، داوری؛ سخنی در کارنامه ساواک، ۱۳۷۳ش، ص۷۱.
- ↑ هاشمی، داوری؛ سخنی در کارنامه ساواک، ۱۳۷۳ش، ص۷۷.
- ↑ هاشمی، داوری؛ سخنی در کارنامه ساواک، ۱۳۷۳ش، ص۷۸.
- ↑ هاشمی، داوری؛ سخنی در کارنامه ساواک، ۱۳۷۳ش، ص۸۵.
- ↑ فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۲۸۹؛ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۱.
- ↑ «تأسیس ساواک»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی.
- ↑ فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۴۳۰.
- ↑ بیل، شیر و عقاب، ۱۳۷۱ش،ص۵۷۱.
- ↑ هیکل، ایران: روایتی که ناگفته ماند، ۱۳۶۳ش، ص۱۲۸.
- ↑ استمپل، دورن انقلاب ایران، ۱۳۷۷ش، ص۱۹-۲۰.
- ↑ نجاریراد، ساواک و نقش آن در تحولات داخلی رژیم پهلوی، ۱۳۷۸ش، ص۱۶۱-۱۶۷.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۸۷ تا ۹۵.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۸۸.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۹۰ تا ۹۲.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۹۵.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۰۶-۵۰۹.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۶۰۰.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۲۴۴.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۲۴۵-۲۴۶.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۱.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۶۰۱.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۰۶-۵۰۹.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۰۶-۵۰۹.
- ↑ روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۹۸۰-۹۹۰.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۰۶.
- ↑ نجاریراد، ساواک و نقش آن در تحولات داخلی رژیم پهلوی، ۱۳۷۸ش، ص۱۶۹ ـ ۱۷۰.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۶۰۱ ـ ۶۰۲.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۶۰۲.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۰۶-۵۰۹.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۰۶-۵۰۹.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۲۴۵؛ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۵۰۶-۵۰۹.
- ↑ اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۱۲۴.
- ↑ دلانوآ، ساواک، ۱۳۷۱ش، ص۲۴۵.
- ↑ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۷۵۶-۷۵۷.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب،۱۳۷۷ش، ص۶۳۹-۶۴۷؛ شاهدی، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ۱۳۸۶ش، ص۷۲۲-۷۲۴.
- ↑ «انحلال ساواک توسط شاپور بختیار»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی.
منابع
- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، مترجمان؛ احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، ۱۳۷۷ش.
- «انحلال ساواک توسط شاپور بختیار»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی، تاریخ باردید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
- استمپل، جان . دی، درون انقلاب ایران، مترجم: منوچهر شجاعی، تهران، رسا و نگارش، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- اسناد انقلاب اسلامی(ج۵)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- بیل، جیمزأ، شیر و عقاب، مترجم؛ برلیان فروزنده، تهران، فاخته، ۱۳۷۱ش.
- «تأسیس ساواک»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی، تاریخ بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
- پهلوی، محمدرضا، پاسخ به تاریخ، بهکوشش شهریار ماکان، تهران، شهرآب، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- دلانوآ، کریستین، ساواک، مترجم عبدالحسین نیک گوهر، تهران، طرح نو، ۱۳۷۱ش.
- روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی(ج۳)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.
- زاهدی، اردشیر، رازهای ناگفتهی اردشیر زاهدی، به کوشش عبدالرضا (هوشنگ) مهدوی، تهران، نشر پیکان، ۱۳۸۱ش.
- زونیس، ماروین، شکست شاهانه؛ روانشناسی شخصیت شاه، مترجم؛ عباس مخبر، تهران، طرح نو، چاپ اول، ۱۳۷۰ش.
- سولیوان، ویلیام و آنتونی پارسونز، خاطرات دو سفیر، مترجم محمود طلوعی، تهران، علم، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
- «سپهبد ناصر مقدم آخرین رئیس ساواک»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
- شاهدی، مظفر، ساواک-سازمان اطلاعات و امنیت کشور، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی، ۱۳۸۶ش.
- فردوست، حسین، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی(ج۱)، تهران، موسسه اطلاعات، چاپ سوم، ۱۳۷۰ش.
- علم، اسدالله، یادداشتهای علم، بهکوشش علینقی عالیخانی، تهران، کتابسرا، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- نجاریراد، تقی، ساواک و نقش آن در تحولات رژیم پهلوی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- هاشمی، منوچهر، داوری؛ سخنی درباره کارنامه ساواک، لندن، انتشارات ارس، ۱۳۷۳ش.
- هیکل، محمد حسنین، ایران: روایتی که ناگفته ماند، مترجم: حمید احمدی، تهران، الهام، ۱۳۶۳ش.