محسن بن علی(ع)

محسن بن علی(ع) پنجمین فرزند حضرت علی (ع) و فاطمه زهرا(س) ، وی قبل از تولد در ششماهگی هنگام هجوم به خانه حضرت علی (ع) در جریان اخذ بیعت سقط شده وبه شهادت رسید.

معرفی

با توجه به عقیده شیعه که محسن قبل از تولد از دنیا رفته بحث تولدش مطرح نیست، فقط در منابع شیعی از هنگام شهادت وی یاد شده است.

اما دانشمندان اهل سنت در باره ولادت و وفات محسن دو گونه نظر داده اند؛ شماری اندک از آنان ولادت و وفات او را در حیات رسول اکرم(ص) دانسته اند. اما اکثر منابع آنان در باره زمان ولادت او سکوت کرده و فقط خبر درگذشت او در کودکی را آورده اند، این مطلب از عبارات آنا بدست می آید، مثلا

ابن حزم، ابن حجر، ابو الفداء و قندوزی عبارت « مات صغیرا » (در کودکی مرد)

ابن دمشقی و ابن کثیر با عبارت « مات و هو صغیر» (درگذشت در حالیکه کوچک بود)

طبری و ابن اثیر با عبارت « توفی صغیرا»(در کودکی در گذشت)

ابن قتیبه و احمد طبری با لفظ « فهلک و هو صغیر»(در کودکی از دنیا رفت) و « هلک صغیرا» (در کودکی مرد)

بلاذری با لفظ « درج صغیرا»

سبط بن الجوزی با واژه « مات طفلا»

صالحی شامی و ابن صباغ مالکی با عبارت « مات سقطا»(در کودکی سقط شد)

در هیچ یک از این منابع عبارت « فی حیاه النبی» وجود ندارد. عبارات منقول حتی بر مرده به دنیا آمدن محسن نیز دلالت دارد. تنها ابن حزم عبارت « مات صغیرا جدا إثر ولادته » 16را آورده است که حد اکثر بر زنده به دنیا آمدن او دلالت دارد. از الفاظ به کار رفته در عبارات ایشان بر نمی آید که ولادت و وفات محسن در حیات رسول الله (ص) بوده است یا بعد از آن.

محسن در منابع

در اکثر منابع تاریخی و انسابی شیعی و اهل سنت از محسن یاد شده و احادیث وگزارشات تاریخی زیادی تردید در وجود چنین شخصیتی را زیر سوال می برد، اگر چه بین منابع شیعی و اهل سنت در هنگام تولد و نحوه وفات وی اختلاف است ولی اصل وجود چنین شخصیتی با وجود حجم گزارشات نمی تواند جعلی باشد.

منابع شیعی

منابع شیعی علت شهادت محسن بن علی(ع) را سقط شدن دانسته اند، اما در این منابع اختلاف درکیفیت ، زمان ومسبب آن به چشم میخورد. بعضی از منابع شیعی که اسم محسن را فرزند حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) دانسته اند به شرح ذیل است. منابع شیعه قریب به اتفاق نام محسن را بعنوان فرزند حضرت فاطمه (س) آورده اند، که به برخی ازآنها اشاره میکنیم:

1. یعقوبی(م292 ق) در تاریخ یعقوبی.
2. مسعودی(م346 ق) در مروج الذهب.
3. محمد بن سلیمان کوفی(زنده در سال 300 ق) در کتاب مناقب امیر المؤمنین.
4. خصیبی(م334ق) در الهدایه الکبری.
5. قاضی نعمان صاحب دعائم (م363 ق) در شرح الاخبار.
6. شیخ مفید(م 413ق) ارشاد.
7. نسابۀ علوی (م ق5 ق) در المجدی فی انساب الطالبیین.
8. طبرسی(م ق 6 ق) در اعلام الوری.
9. ابن شهر آشوب(م 588 ق) مناقب آل ابی طالب.
10. اربلی(م693 ق) در کشف الغمه.

و بسیاری دیگر از علمای شیعه در قرون بعد در آثار خود نام او را در فهرست نام فرزندان آن دو بزرگوار آورده اند.

منابع اهل سنت

منابع اهل سنت که محسن را جزء فرزندان حضرت فاطمه (س) شمرده اند عبارتند از:

1. احمد حنبل(م 241 ق) در مسند.
2. بخاری(م 256 ق) در الادب المفرد.
3. ابن قتیبه(م276 ق) در المعارف.
4. بلاذری(م279 ق) در انساب الاشراف.
5. دولابی(م310 ق) الذریه الطاهره.
6. طبری(م310 ق) تاریخ الرسل و الملوک.
7. ابن حبان بستی (م354ق) در کتاب الثقات. ابن حبان بستی (م 354ق)، ج 2 ص 142 .
8. حاکم نیشابوری(م405ق) در المستدرک علی الصحیحین.
9. .ابن حزم اندلسی (م456 ق) در جمهره انساب العرب.
10. بیهقی(م458 ق) در السنن الکبری.
11. ابن عبد البر قرطبی (م463 ق) در استیعاب.
12. شهرستانی(م545ق ) در ملل و نحل.
13. ابن عساکر دمشقی (م571 ق) در تاریخ دمشق در شرح حال امام حسن و امام حسین.
14. ابن عساکر ‍، ترجمة الإمام الحسين عليه السلام من تاريخ.
15. ابن اثیر(م630 ق) در اسد الغابه. و در کامل
16. سبط ابن الجوزی (م654ق ) در تذکره الخواص.
17. عبد الله طبری (م694 ق) ذخائر العقبی. طبری، احمد بن عبد الله( م 694ق )،
18. ابوالفداء(م732ق ) در المختصر فی اخبار البشر.
19. -شهاب الد ین نویری(م733 ق) در نهایه الارب.
20. شمس الدین ذهبی(م748 ق) در سیر اعلام النبلاء.
21. ابن کثیر(م 774 ق) البدایه و النهایه.
22. زرندی (م750 ق) در نظم درر السمطین.
23. هیثمی(م807 ق) در مجمع الزواید.
24. ابن حجر عسقلانی(م852 ق) در الاصابه.
25. ابن دمشقی(م871 ق) در جواهر المطالب.
26. صالحی شامی(م942 ق) در سبل الهدی و الرشاد.
27. قندوزی(م1294 ق)درینابیع الموده.

و بسیاری دیگر در آثار خود نام محسن را در فهرست فرزندان حضرت فاطمه (س) و علی(ع) آورده اند.

نحوه شهادت

در منابع بسیاری شهادت محسن را مصادف با حمله به بیت حضرت زهرا(ع) در جریان بعیت گرفتن از حضرت علی(ع) دانسته اند، ابراهیم بن سیار معروف به نظام ( م230 ق) یکی از بزرگان معتزله است. شهرستانی ( م 548ق ) در کتاب الملل و النحل نقل می کند که ضرب در به بطن فاطمه(س) در آن روز موجب سقط محسن شد، وی می گوید:

ضرب بطن فاطمه یوم البیعه حتی القت الجنین من بطنها وکان یصیح احرقوا دارها بمن فیها

روز بیعت چنان بر شکم فاطمه زدند که بچه اش سقط شد و فریاد می زد: خانه اش را با هر کس داخل آن است بسوزانید!

نظام به دلیل این عقیده و برخی عقاید دیگر از سوی برخی از اهل سنت تکفیر شده است.

این گفته روشن میکند که نظام معتزلی این واقعیت را قبول داشته و علمای شیعه نیزاین مطلب را به عنوان اعترافی از سوی اهل سنت تلقی کرده و در آثار خود آورده اند. همچنین ابن ابی الحدید نیز در داستان مناظره با استادش ابوجعفر نقیب به سقط محسن در جریان بعیت اشاره می کند.

واضح است که سقط محسن در جریان بیعت خواهی دولتمردان ابوبکر از علی(ع) پس از رحلت رسول خدا(ص) بوده است.

تاریخ شهادت

تاریخ دقیق شهادت محسن مشخص نیست ولی با تفحص در گزارشات تاریخی می توان نتیجه گرفت، این واقعه پس از رحلت پیامبر(ص) با فاصله یک ماه یا بیشتر صورت گرفته و آنچه مشهور است که هجوم به خانه حضرت علی(ع) بافاصله چند روزه از رحلت رسول اکرم(ص) اتفاق افتاده، صحیح نمی باشد.

این اشتباه از آنجا ناشی شده که طبق گزارشات تاریخی هجوم به بیت فاطمه(س) چند بار اتفاق افتاده، در هجوم اول درگیری صورت نگرفته تا منجر به شهادت محسن شود. بعضی با تصور اینکه در هجوم اول جریان آتش زدن درب خانه اتفاق افتاده شهادت محسن را چند روز پس از رحلت پیامبر(ص) دانسته اند.

با این تعبیر ایام محسنیه که در اوایل ربیع الاول گرفته میشود با گزارشات تاریخی تطبیق ندارد.

دلایلی برای اثبات این موضوع وجود دارد از جمله تحرکات اجتماعی و سیاسی حضرت زهرا(س) و برگشت سپاه اسامه بن زید و ربط آن به حمله به خانه حضرت علی(ع).

تحرکات اجتماعی سیاسی حضرت زهرا(س)

جمله انتصار شبانه، جریان فدک نمی تواند پس از بیمار بودن حضرت زهرا(س) اتفاق افتاده باشد، چون روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که حضرت زهرا(س) پس از مضروب شدن دچار مریضی شدید شدند، این روایت حاکی از آن است که بعضی از تحرکات اجتماعی فاطمه زهرا(س) علیه هیئت حاکمه قبل از بیماری ایشان بوده است. این تحرکات اجتماعی عبارتند از:

انتصار شبانه

یکی از تحرکات اجتماعی حضرت زهرا(س) رفتن به خانه مهاجر وانصار برای جذب نیروست بنا بر نقل سلمان فارسي، پس از غصب خلافت و فدک ، علی(ع) همراه حضرت فاطمه(س) و حسنين(ع) شب هنگام به درِ خانه مهاجران و انصار رفته و آنان را به همراهي براي بازپس‌گيري حق خويش فرا خواندند. از آنجا كه بنا بر روايت سلمان، پس از حمله مهاجمان به خانه حضرت فاطمه(س) و واقعه سقط جنين،آن حضرت به طور مداوم و پيوسته بستري بود تابه شهادت رسيد، مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه تا زمان ملاقات‌هاي شبانه آن حضرت با مهاجر و انصار، هنوز حمله‌اي به خانه او صورت نگرفته بود؛ زيرا در صورتِ وقوع حمله، آن حضرت ديگر توان رفتن به در خانة تعداد زيادِ مهاجران و انصار(حتي فقط اهل بدر) را نداشت.

خطبه فدکیه

خطبه فدکیه و نحوه حرکت حضرت فاطمه(س) به مسجد نشان از عدم بیماری ایشان دارد. ابن ابی الحدید در توصيف چگونگي رفتن حضرت فاطمه(س) به مسجد براي ايراد خطبه فدكيه آورده است كه: آن حضرت با پوشش كامل در ميان جمعي از زنان در حالي كه چادرش بر اثر بلندي به زير پاهايش مي‌رفت و همچون رسولخدا(ص) راه مي‌رفت، به مسجد آمد. با توجه به اين تعبير كه: «ما تخرم من مشيه رسول‌الله؛ راه رفتنش هيچ تفاوتي با راه رفتن رسول خدا(ص) نداشت از این گزارش مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه تا هنگام ايراد خطبه، هنوز هجمه‌اي به خانه حضرت فاطمه(س) صورت نگرفته بود، زيرا در صورت حمله و مضروب شدنِ آن حضرت، نوعِ حركت او نمي‌تواند معمولي باشد تا راوي آن را به راه رفتنِ رسول خدا(ص) تشبيه كند.

برگشتن سپاه اسامه بن زید به مدینه

طبق برخي شواهد هجوم به خانه حضرت فاطمه(س) بعد از برگشت سپاه اسامه بن زید صورت گرفته است. حضور شخصی به نام بریده بن حصیب اسلمی که در جریان هجوم نامش آمده و در سپاه اسامه نیز بوده است ، گویای این مطلب است که این اتفاق نمی تواند در روزهای اول ماه ربیع الاول افتاده باشد چون سپاه اسامه تقریبا بیش از یک ماه بعداز رحلت پیامبر(ص) به مدینه باز گشت. بریده در این جریانات طرفدار حضرت علی(ع) بوده است.

منابع

• ابن ابی الحديد(م656ق), شرح نهج البلاغة، تحقيق, حمحد ابوالفضل ابراهيم, قاهره، ط2, دار احياء الکتب العربيه, قاهره, 1387ق/1967م افست قم 1404ق.
• ابن اثير, عز الدين علی بن ابی الکرم(م630ق)، اسد الغابة فی معرفه الصحابه، تهران، اسماعيليان, بی¬تا.
• ابن اثیر ، الکامل فی التاریخ، بيروت, دار صادر- دار بيروت, 1385ق/1965م.
• ابن حبان بستی (م 354ق)، کتاب الثقات، چاپ أول، بیروت، مؤسسة الكتب الثقافية، ( مجلس دائرة المعارف العثمانية . بحيدر آباد الدكن الهند)، 1393ق.
• ابن حجر، احمد بن علی العسقلانی(م852ق), الاصابة فی تمييز الصحابه،تحقيق, الشيخ عادل احمد عبد الموجودالشيخ علی محمد معوض, بیروت، ط1, دارالکتب العلميه, 1415ق/1995م.
• ابن حزم, ابومحمد علي بن احمد بن حزم الاندلسي(م456 ), جمهرة انساب العرب، تحقيق, لجنه من العلماء, ط 1, بیروت، دار الکتب العلمليه, 1403 ق/1983 م.
• ابن دمشقی، شمس الدين أبي البركات محمد بن أحمد الدمشقي الباعوني الشافعي (م 871 ه)، جواهر المطالب في مناقب الإمام علي بن أبي طالب عليه السلام، تحقيق: الشيخ محمد باقر المحمودي، قم، مجمع إحياء الثقافة الاسلامية، الطبعة الأولى، 1415 ه.
• ابن شهر آشوب, محمد بن علی مازندرانی (م588ه), مناقب آل ابي طالب، تحقيق لجنه من اساتذه النجف, نجف، مکتبه الحيدريه,1376ق/1956م.
• ابن صباغ، علي بن محمد بن أحمد المالكي المكي (م 855 ه‍ق) الفصول المهمة في معرفة الأئمة، تحقیق: عليه سامي الغريري، قم، دار الحديث ، 1379 ش، ص 125.
• ابن عبد البر، يوسف بن عبد الله قرطبی، (م463ق), الاستيعاب فی معرفه الاصحاب، تحقيق, الشيخ علی محمد معوض-الشيخ عادل احمد عبد الموجود, ط1, بیروت، دار الکتب العلميه, 1415ق/1995م.
• ابن عساکر، الحافظ أبي القاسم علي بن الحسن بن هبة الله الشافعي المعروف بابن عساكر(م 571 ق)، ترجمة الإمام الحسن بن علي بن أبي طالب عليهما السلام من تاريخ مدینه مشق، تحقيق: الشيخ محمد باقر المحمودي، بیروت، موسسه المحمودی للطباعه و النشر، الطبعه الاولی،1400ق/ 1980م.
• ابن عساکر، ترجمة الإمام الحسين عليه السلام من تاريخ مدينة دمشق، تحقيق: الشيخ محمد باقر المحمودي، قم، مجمع إحياء الثقافة الاسلامية، الطبعة الثانية، 1414 ه‍ .
• ابن قتیبه، عبد الله بن مسلم دینوری، المعارف، تحقيق, ثروت عکاشه, ط1, قم، منشورات الشريف الرضی, 1415 ق/1373 ش.
• ابن کثیر، ابوالفداء اسماعيل بن کثير الدمشقی(م774ق), تحقيق, علی شيری, البداية والنهاية، ط1, بیروت، دار احياء التراث العربی, 1408ق.
• ابوالفداء، اسماعیل بن عباد، المختصر فی اخبار البشر.
• أحمد بن حنبل، مسند و بهامشه منتخب كنز العمال في سنن الأقوال والافعال، بیروت، دار صادر، بی تا.
• اربلی، ابو الحسن علي بن عيسى بن أبي الفتح الأربلي (م 693 ه)، كشف الغمة في معرفة الأئمة، بیروت، دار الأضواء، ط 2، 1405 ه/‍ 1985 م،
• بخاری، امام محمد بن إسماعيل، (م 256 ه‍(، الأدب المفرد، بیروت، مؤسسة الكتب الثقافية، الطبعة الأولى، 1406 ه‍ - 1986 م.
• بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقيق, سهيل زکار و رياض زرکلی, ط 1, بیروت، دار الفکر, 1417 ق/1996م.
• بيهقی, احمد بن الحسين بن علی,(م458ق), السنن الکبری، بیروت، دار الفکر, بی تا.
• خصیبی، أبي عبد الله الحسين بن حمدان (م334 هق)، الهداية الكبرى، بیروت، مؤسسة البلاغ للطباعة والنشر والتوزيع، لبنان. الطبعة الرابعة، 1411 ه‍ - 1991 م، ص 392 و ص 417 .
• ذهبی، شمس الدین محمد بن عثمان(م 748ق) ، سير اعلام النبلاء، تحقيق, شعيب الارنووط-ابراهيم الزبيق,ط9, بیروت، موسسه الرساله, 1413 ق.
• دولابی، ابوبشر احمد بن حماد(م310 ), الذرية الطاهره، تحقيق,سعد المبارک حسن, ط1, کویت، دار السلفيه, 1407ق، ص 61 -62 .
• زرندی، جمال الدين محمد بن يوسف بن الحسن بن محمد الزرندي الحنفي المدني (م 750 ق )، نظم درر السمطين في فضائل المصطفى والمرتضى والبتول والسبطين، بی جا، الطبعة الأولى، 1377 ه - 1958 م.
• سبط بن جوزی، تذکرة الخواص.
• شامی، محمد بن يوسف صالحي(م942ق), سبل الهدي والرشاد فی سيره خير العباد، تحقيق, الشيخ عادل احمد عبد الموجود, بیروت، ط1, دار الکتب العلميه, 1414ق، ج 6 ، ص 358 و ج 11 ، ص 50 و ص 55 .
• شهرستانی، أبي الفتح محمد بن عبد الكريم بن أبي بكر أحمد (م 479 - 548 )، الملل والنحل، تحقيق: محمد سيد گيلاني، بیروت، دار المعرفة، بی تا.
• شيخ مفيد, محمد¬بن¬نعمان, (م 413ق )، الارشاد، تحقيق, موسسه آل¬البيت لتحقيق¬التراث, قم، ط 1, دارالمفيد, قم بي تا.
• طبرسی, الفضل بن الحسن(م548 ه), اعلام الوري باعلام الهدی، تحقيق, موسسه آل البيت لاحياء التراث,قم، ط1,موسسه آل البيت, 1417ق.
• طبري، محمد بن جریر (م 310 )، تاریخ الرسل والامم والملوک، تحقيق : مراجعة وتصحيح وضبط : نخبة من العلماء الأجلاء، الطبعه الرابعة، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1403 - 1983 م، قوبلت هذه الطبعة على النسخة المطبوعة بمطبعة "بريل" بمدينة لندن في سنة 1879 م).
• طبري، محمدبن جرير(م قرن 4)، دلائل الامامة، به تحقيق قسم الدراسات الإسلامية - مؤسسة البعثة، قم، مؤسسة البعثة، 1413ق.
• طبری، احمد بن عبد الله( م 694ق )، ذخائر العقبی، قاهره، مكتبة القدسي لصاحبها حسام الدين القدسي، عن نسخة دار الكتب المصرية ، ونسخة الخزانة التيمورية، تهران، انتشارات جهان، 1356.
• علوی, علی بن محمد العلوی العمری النسابه(م ق 5 ), المجدي في انساب الطالبيين، تحقيق, احمد مهدوی دامغانی, قم، ط1, مکتبه المرعشی, 1409ق.
• قاضی نعمان, ابوحنيفه نعمان بن محمد التميمی المغربی(م363ق), شرح الاخبار فی فضايل الايمة الاطهار، تحقيق, السيد محمد الحسينی الجلالی, قم، ط2, موسسه النشر الاسلامی,1414ق، ج 3 ، ص 88 .
• قندوزي، الشيخ سليمان بن إبراهيم الحنفي ( 1220 - 1294 ه‍ )، ينابيع المودة لذوي القربى، تحقيق: سيد علي جمال أشرف الحسيني، تهران، دار الأسوة للطباعة والنشر، الطبعة الأولى، 1416 ه‍ . ق.
• کوفی، محمد بن سليمان الکوفی القاضي، مناقب الامام أمير المؤمنين علي بن أبي طالب عليه السلام، تحقيق: الشيخ محمد باقر المحمودي، قم، مجمع احياء الثقافة الاسلامية، الطبعة الأولى، محرم الحرام 1412 ق.
• مسعودی, علی بن الحسين(م346 ) مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، ط2, دار الهجره, 1363 ش/1965 م.
• نویری، احمد بن شهاب، نهایة الارب(فارسی)، ج 5 ، 257 – 258 .
• نیشابوری، محمد بن محمد حاکم (م405ق), المستدرک علي الصحيحين، تحقيق, يوسف المرعشلی, بیروت، دار المعرفه, 1406ق.
• هلالي، سليم‌بن قيس، كتاب سليم‌بن قيس الهلالي، به تحقيق محمدباقر انصاري، قم، هادى چاپ اول، 1405ق.
• هيثمي، الحافظ نور الدين علي بن أبي بكر (م 807 ق)، مجمع الزواید و منبع الفواید، بیروت، دار الكتب العلمية، 1408 ه‍ . - 1988 م.
• يعقوبی, احمد بن واضح(م282 ), تاريخ اليعقوبي، بیروت، دار صادر, بی تا.
• يوسفي غروي، محمدهادي، موسوعه‌التاريخ الاسلامي، قم، مجمع الفكر الاسلامي، 1429ق.