ابویعلی جعفری

محمد بن حسن بن حمزه (د463ق/1071م) مشهور به ابویعلی جعفری فقیه و متکلم امامی بغداد بود. وی شاگرد شیخ مفید، سید مرتضی و حسین بن عبیدالله غضائری بود، و با دختر شیخ مفید ازدواج کرد و پس از مرگ شیخ، جانشینی او و تصدی درس کلام و فقه، به وی منزل اجتماعی ممتازی بخشید به گونه ای که از نقاط دور و نزدیک چون موصل، صیدا، طرابلس و کربلا برای پرسش در موضوعات گوناگون علمی به وی رجوع می کردند. شاگردان بسیاری از محضر او استفاده کردند و تالیفاتی از وی به جای مانده است.

نام و نسب

نام وی محمد بن حسن بن حمزه است و به سبب انتساب به جعفر بن ابی طالب به جعفری و گاه طالبی شهرت یافته است.

ولادت

از آنجا که ابویعلی هنگام درگذشت شیخ مفید(413ق) شایستگی جانشینی او را داشته و با توجه به تاریخ وفات ابویعلی می توان تولد وی را در دهه 9 سده 4 ق تخمین زد.

تحصیلات

در مورد تحصیلات ابویعلی همین قدر می دانیم که وی شاگرد شیخ مفید، سید مرتضی و ظاهرا حسین بن عبیدالله غضائری بوده و در فقه، اصول و کلام تبحر داشته و از علم قرائت نیز آگاه بوده است.

جایگاه علمی

شهرت او در دانش و به ویژه فقاهت چندان بوده که حتی شرح حال نویسان غیر شیعی نظیر ابن اثیر ذهبی و ابن حجر از او با عباراتی چون «فقیه الامامیة»، «من دعاة الشیعة» و «من کبار علماء الشیعة» یاد کرده اند.

جایگاه اجتماعی

ابویعلی با دختر شیخ مفید ازدواج کرد و پس از مرگ شیخ، جانشینی او و تصدی درس کلام و فقه، به وی منزل اجتماعی ممتازی بخشید به گونه ای که از نقاط دور و نزدیک چون موصل، صیدا، طرابلس و کربلا برای پرسش در موضوعات گوناگون علمی به وی رجوع می کردند. جانشینی ابویعلی در مقام شیخ مفید نباید به معنای ریاست مطلق امامیه در آن عصر تلقی گردد چون بدون شکل سید مرتضی پس از مفید به این جایگاه دست یافته بود.

شاگردان

از میان شاگردان و روایت کندگان ابویعلی جعفری، کسانی چون ابوالحسن سلیمان بن حسن صهرشتی، ابوطالب بن مهدی سیلقی، ابوعبدالله محمد بن هبة الله بن جعفر طرابلسی، ابوالحسن بن هلال عمانی و ابومنصور بن احمد را نام برده اند.

معتقد به حدوث قرآن

به گفته ذهبی ابویعلی به حدوث قرآن قائل بود و برای اثبات آن به وجود آیات ناسخ و منسوخ تمسک می جسته است. ذهبی می افزاید که اگر مراد ابویعلی از حدوث قرآن مخلوق بودن آن بوده باشد وی معتزلی جهمی است و اگر مرادش نزول قرآن بر امت از جانب خداوند به زبان پیامبر(ص) با اعتراف به غیر مخلوق بودن آن، بوده باشد خرده ای بر اعتقاد او نیست. به هر تقدیر اعتقاد ابویعلی در مورد حدوث قرآن نباید چیزی فراتر از این عقیده رایج در میان عالمان امامیه باشد که در عین محدَث دانستن قرآن، از مخلوق خواندن آن اجتناب می کردند.

وفات

تاریخ درگذشت ابویعلی در متن رجال نجاشی همچون دیگر مآخذ 463ق ضبط شده است اما با توجه به وفات نجاشی در 450ق، این تاریخ می بایست بعدها به متن رجال افزوده شده باشد. ابن ابی طی از ابویعلی مدح بسیار کرده و او را از عبّاد امامیه شمرده و گفته است که در تشییع پیکر او گروه بسیاری شرکت جستند. بنا بر گفته نجاشی ابویعلی را در خانه خودش به خاک سپرده اند. به گفته ابن کثیر یکی از فرزندان او به نام ابوعلی امین از فقهای امامیه بوده است.

تالیفات

تالیفات ابویعلی بیشتر به صورت مسأله یا پاسخ به مسائلی است که از وی پرسش می شده است. نجاشی فهرستی از برخی آثار وی به دست داده است، بدین قرار است:

1. جواب المسألة الواردة من صیدا؛
2. جواب مسألة اهل الموصل؛
3. المسألة فی مولد صاحب الزمان(عج)؛
4. المسألة فی الرد علی الغلاة؛
5. المسألة فی اوقات الصلاة؛
6. کتاب التکملة؛
7. الموجز فی التوحید. این دو کتاب دست کم در هنگام گزارش نجاشی به اتمام نرسیده بوده است؛
8. مسألة فی ایمان آباء النبی(ص)؛
9. مسألة فی المسح علی الرجلین؛
10. مسألة فی العقیقة؛
11. جواب المسائل الواردة من طرابلس و نیز رساله دیگری در همین باب؛
12. المسألة فی ان الفعّال غیر هذه الجملة. که در بحث از یک مسأله کهن کلامی بوده و از اینجا سرچشمه می گرفته که آیا اساس حقیقت انسان چیست و مخاطب الهی در تکالیف شرعی کیست؟ نظر ابویعلی در این زمینه، چنانکه از عنوان کتاب بر می آید همان نظر شیخ مفید و بنی نوبخت از شیعه و معمّر از معتزله است که معتقد بودند حقیقت انسان چیزی ورای هیأت ظاهری اوست و البته امری غیر مادی است که از آن به جوهر بسیط، نفس و روح تعبیر شده است.
13. جواب المسائل الواردة من الحائر علی صاحبه السلام؛
14. اجوبة مسائل شتی فی فنون من العلم.

ابن شهر آشوب کتاب های النکت فی الامامة، اخبار المختار و نزهة الناظر و تنبیه الخاطر را نیز از او یاد کرده که هیچ یک در فهرست نجاشی دیده نمی شود.

پیوند به بیرون

این مقاله با تلخیص از دائره المعارف بزرگ اسلامی اخذ شده است.