حرم حضرت رقیه

الگو:جعبه اطلاعات مسجد حرم حضرت رقیه دومین زیارتگاه شیعیان در شهر دمشق. بنا بر برخی نقل‌ها حضرت رقیه پس از اسارت اهل بیت امام حسین(ع)، در مکانی به نام باب الفرادیس در دمشق از دنیا رفت و او را در مقبره‌ای عمومی به نام مقبرۀ باب الفرادیس به خاک سپردند.

آستانه حضرت رقیه امروزه از ساختمانی وسیع تشکیل شده است که آمیخته‌ای از هنر و معماری اسلامی محلی و ایرانی است. تولیت حرم حضرت رقیه برعهده نبیل الحلباوی است.

جغرافیای حرم

تصویر هوایی حرم حضرت رقیه در شهر دمشق

مقالهٔ اصلی: رقیه دختر امام حسین (ع)

براساس آنچه مشهور است، رقیه همراه سایر اهل بیت امام حسین(ع) و زینب کبری(س) به اسارت در آمد و در مکانی کنار باب الفرادیس استقرار یافت. رقیه در این زمان چهار ساله بود که چشم از جهان فرو بست. آن کودک را، کنار آن مکان، که مقبره‌ای عمومی به نام مقبرۀ باب الفرادیس بود، به خاک سپردند. این مقبره در شمال غربی محلۀ قدیمی دمشق و کنار باب الفرادیس قرار داشت و امروزه به العماره معروف است.

پیشینه

شواهد متعدد تاریخی نشان می‏ دهد حرم حضرت رقیه در اصل زیارتگاه رأس‌الحسین(ع) در دمشق بوده است که بنابه قولی، محل دفن سر آن حضرت دانسته شده است.

در بسیاری از منابع مربوط به دوره عثمانی، این زیارتگاه، به مزار حضرت رقیه معرفی شده است. البته در تعدادی از همین منابع، افزون‌ بر قبر حضرت رقیه، به وجود جایگاه سر امام حسین(ع) در آن نیز اشاره شده است؛ با این تفاوت که رقیه در منابع قدیمی‌تر، دختر امام علی(ع)، و در منابع جدیدتر، دختر امام حسین(ع) معرفی شده است. در برخی منابع دو قرن اخیر، به حادثه آشکار شدن بدن حضرت رقیه اشاره شده است که نشان می‌دهد صاحب مزار، دختری خردسال بوده است. این حادثه را با اختلافاتی در برخی جزئیات، سه نفر نقل کرده‌اند.

تاریخچه

مناره حرم حضرت رقیه

اطلاعات زیادی درباره بنای نخستین زیارتگاه و روند بازسازی و توسعه آن تا پیش از قرن نهم قمری در دست نیست. به نوشته ابن طولون دمشقی، در نیمه دوم این قرن، امیر بردبک ظاهری که در سال ۸۷۱ه‍.ق منصب نیابت دمشق را از سوی پادشاه مملوکی بر عهده گرفت، ساختمان مزار را بازسازی کرد. یکی از کتیبه‌های سنگی که در مزار وجود داشته نشان می‌دهد که میرزا بابا مستوفی گیلانی، در سال ۱۱۲۵ق. بنای حرم را بازسازی کرد. سپس در اواخر دوره عثمانی، علی اصغر خان اتابک، صدر اعظم دربار قاجار، مزار را در سال ۱۳۲۳ه‍.ق بازسازی کرد.

در سال ۱۳۴۳ه‍.ق، کامل و محمدعلی آل نظام، از شیعیان دمشق، بنای زیارتگاه را با هزینه خود بازسازی کردند. بنای زیارتگاه حضرت رقیه در گذشته، شامل اتاقی بوده که قبر میان آن قرار داشته است. مسجد کوچکی نیز در مجاورت آن وجود داشته و مساحت بنا در مجموع از ۶۰ مترمربع فراتر نمی‌رفته است.

توسعه حرم

در اوایل دهه ۷۰ قرن بیستم میلادی، با توجه به اینکه ساختمان قدیمی زیارتگاه حضرت رقیه، گنجایش زائران را نداشت، تعدادی از شیعیان از جمله نصرالله خلخالی و امام موسی صدر گرد هم آمدند و کمیته‌ای را با هدف توسعه زیارتگاه حضرت رقیه تشکیل دادند. آنها تعدادی از خانه‌ها و مغازه‌های مجاور را خریداری کردند. کار توسعه بنا در سال ۱۴۰۴ق. ۱۹۸۴م. آغاز شد و بخش عمده آن در سال ۱۴۱۰ق. به پایان رسید.

به گفته فهری زنجانی در توسعه‌ای که صورت گرفت برخی در اطراف حرم به فروش خانه‌هایشان راضی نبودند و وضع به همین حال مانده بود تا در سال ۱۳۶۳ش. با خرید آن خانه‌ها و پرداخت چندین برابر قیمت آن‌ها، امر پی‌ریزی بنای جدید حرم از سوی جمهوری اسلامی ایران و با حضور مقامات سوریه آغاز شد.

مساحت حرم

مجموع مساحت حرم تقریباً ۴۵۰۰ متر مربع است که ۶۰۰ متر مربع از این مساحت فضای باز و باقی زیربنا است و در قسمت جنوبی ساختمان مسجدی به وسعت ۸۰۰ متر مربع ساخته شده است و وسعت حرم و رواق‌هایش در بنای جدید تقریباً ۲۶۰۰ متر مربع می‌باشد.

معماری حرم

ضریح حضرت رقیه

آستانه حضرت رقیه امروزه از ساختمانی وسیع تشکیل شده است که آمیخته‌ای از هنر و معماری اسلامی محلی و ایرانی است. نماهای خارجی آستانه با قالب‌های سنگی بزرگ سفیدرنگ پوشیده شده است. در بالاترین قسمت نما، یک کتیبه نواری از آیات قرآن با رنگ طلایی بر زمینه سبزرنگ به چشم می‌خورد. بنا دارای چند ورودی است که مهم‌ترین آن، ورودی جنوب غربی است. سردر این ورودی دارای طاقی است که در آن مقرنس‌هایی پوشیده شده با کاشی است و بالای این سردر، مناره‌ای به ارتفاع ۳۴ متر از کف زمین قرار دارد.

ورودی متصل به صحن اصلی بنا به شکل مستطیل می‌باشد و گرداگرد آن رواق‌هایی وجود دارد. این رواق‌ها با سنگ‌های سفیدرنگ پوشیده شده است و نمای آنها شامل طاق‌های بزرگ و کوچک متوالی است؛ به‌گونه‌ای‌ که هر طاق بزرگ، میان دو طاق کوچک قرار دارد. بالای طاق‌های کوچک، اسامی ائمه معصوم(ع) درون قاب‌های مدوّری نقش بسته است. سقف رواق‌ها از داخل، با نقوش گیاهی تزیین یافته است.

متصل به این صحن از ضلع شرقی آن، صحن کوچک‌تری به شکل مربع وجود دارد که از نظر معماری، شبیه صحن غربی است و گرداگرد آن را رواق‌هایی فرا گرفته است. این صحن در سال ۱۴۲۷ق. ـ ۲۰۰۶م. احداث شده است. در ضلع جنوبی صحن و در شرق ورودی اصلی بنا، شبستانی وجود دارد که سقف آن بر ستون‌هایی استوار گشته، و دارای چندین گنبد نیم‌کره‌ای کوچک است.

در ضلع شمالی دو صحن، بخش اصلی بنا قرار دارد که شامل حرم اصلی در غرب، و دو شبستان وسیع در مرکز و شرق است که هر بخش نیز دارای یک ورودی در رواق‌های شمالی صحن می‌باشد. ورودی حرم، مقابل رواق غربی صحن قرار دارد. گرداگرد حرم رواق‌هایی با سقف آینه‌کاری شده وجود دارد که رواق واقع در شرق حرم، آن را از شبستان میانی جدا می‌کند. سقف حرم با کاشی‌کاری‌هایی پوشیده، و بخش‌هایی از آن مقرنس‌کاری شده است. میان کاشی‌کاری‌ها، نوشته‌هایی از آیات قرآن و احادیثی در فضایل اهل‌بیت(ع) به چشم می‌خورد.

قبر حضرت رقیه میان حرم قرار گرفته است و روی آن نیز یک صندوقچه چوبی پوشیده از پارچه‌های سبزرنگ و حاوی آیات قرآن وجود دارد. روی قبر یک ضریح نقره‌ای وجود دارد که در سال ۱۳۷۶ق. ـ ۱۹۵۶م. از سوی مجمع بنی‌زهرای تهران، به حرم حضرت رقیه اهدا شده است. این ضریح، میان ضریح نقره و طلاکوب جدید و بزرگ‌تری قرار گرفته که در اصفهان ساخته و در سال ۱۴۱۴ق. ـ ۱۹۹۴م. نصب شده است.

بالای ضریح، گنبد اصلی حرم به ارتفاع ۱۴ متر از کف زمین قرار دارد که سطح خارجی آن با تزیینات هندسی پوشیده شده است. سطح داخلی آن نیز مقرنس‌کاری و آینه‌کاری شده است. گنبد دارای گردن مدوّری حاوی شانزده پنجره کوچک است و گرداگرد آن، بالای پنجره‌ها، کتیبه‌ای از آیات قرآنی وجود دارد.

دو شبستان میانی و شرقی نیز مربع شکل می‌باشد و رواق‌هایی نیز اطراف آن است. سقف هریک از گنبدها، از داخل به صورت گنبد کم‌خیز، و از بیرون به‌صورت پشت‌بام صاف است؛ به‌طوری که حالت گنبدی آن مشخص نیست. شکل‌های گیاهی ظریف و نیز اسامی ائمه معصوم(ع)، آذین‌بخش دیوارها و سقف این دو شبستان از داخل است. ساختمان شبستان شرقی، هم‌زمان با صحن شرقی آستانه تکمیل و افتتاح شده است. بخش جنوب شرقی آستانه به‌صورت دو طبقه ایجاد، و طبقه دوم برای دانشکده مطالعات اسلامی در نظر گرفته شده است.

تولیت حرم

نبیل حلباوی، تولیت حرم حضرت رقیه

سید ابراهیم دمشقی و دخترانش حضرت رقیه را در خواب می‌بینند؛ او از آنها می‌خواهد که به والی دمشق اطلاع دهند تا قبرش را تعمیر کنند. سید ابراهیم دمشقی با مشارکت عده‌ای از علما و حاکم دمشق، مرقد حضرت رقیه را تعمیر می‌کنند. بعد از این جریان سلطان عبدالمجید از سلاطین عثمانی، تولیت زینبیه، مرقد رقیه، مرقد ام‌کلثوم و سکینه را به او واگذار نمود. پس از سید ابراهیم دمشقی فرزند و نوه‌اش متولی این اماکن بوده‌اند.

تولیت و امام جمعه حرم حضرت رقیه، نبیل الحلباوی است. وی همچنین عضو شورای عالی مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام است.

حمله‌های تروریستی به حرم

در سال اول وقوع تحرکات تروریستی در سوریه، شیخ عباس اللحام، امام جماعت حرم حضرت رقیه در مقابل درب ورودی حرم هدف حمله تروریست‌ها قرار گرفته و با شلیک چندین گلوله به شهادت رسید. تروریست‌های مستقر در منطقه جوبر واقع در شرق شهر دمشق چندین بار اقدام به پرتاب خمپاره به سمت مقام حضرت رقیه کرده‌اند ولی خمپاره ها به هدف اصابت نکرده است.

با هماهنگی مسئولان نظامی و امنیتی سوریه، مسئولیت حفاظت از حرم حضرت زینب و حضرت رقیه در شهر دمشق بر عهده یگانی متشکل از رزمندگان حزب الله لبنان و حزب الله سوریه قرار دارد.

پانویس

الگوی پانویس غیرفعال شده است. لطفا از الگوی پانوشت استفاده شود

منابع

• قائدان، اصغر، اماکن زیارتی سیاحتی سوریه، مشعر، تهران، ۱۳۸۷ ش.
• خامه یار، احمد، آثار پیامبر(ص) و زیارتگاه‌های اهل بیت(ع) در سوریه، پژوهشکده حج و زیارت، مشعر، تهران، ۱۳۹۳ش.
• مقدس، احسان، راهنمای اماکن زیارتی در کشور سوریه (ویژه کارگزاران حج و زیارت)، مشعر، تهران ۱۳۸۹ش.