آیه ۶ سوره زمر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره زمر |
| شماره آیه | ۶ |
| جزء | ۲۳ و ۲۴ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | ندارد |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | همه موجودات |
| آیات مرتبط | آیه ۱۴۳ و ۱۴۴ سوره انعام |
آیه ۶ سوره زُمَر جلوهای از نعمتهای گوناگون خداوند را به انسان یادآور میشود و او را به تأمل در مبدأ هستی خویش فرا میخواند. این آیه با تأکید بر آفرینش هم انسانها از نفسی واحد (حضرت آدم(ع))، هرگونه تبعیض نژادی را مردود میشمارد و بر وحدت ریشه بشریت پای میفشارد. افزون بر این، به نعمتی دیگر از جانب خداوند اشاره دارد که نشاندهنده تدبیر الهی در روزیرسانی و معیشت انسانهاست؛ از جمله آفرینش چهارپایان (هشت جفت از میش، بز، شتر و گاو) که تأمینکنند نیازهای مادی بشرند. در ادامه، به آفرینش انسان در تاریکیهای سهگانه (شکم، رَحِم و مشیمه) پرداخته میشود که بیانگر قدرت پایدار و مداوم خداوند در آفرینش است. در نهایت، تفسیر آیه بر این اصل استوار است که یگانگی خالق، بهمعنای یگانگی در ربوبیت و تدبیر جهان است و شایستگی پرستش، تنها از آنِ اوست.
تذکر نعمتهای خداوند به انسان
آیه ۶ سوره زُمَر، پس از اشاره به آفرینش نخستین انسان، با برشمردن نعمتهای فروان بر او و چگونگی شکلگیری وجودش، انسان را بهاندیشه در خاستگاه خود فرا میخواند تا از این راه به شناخت پروردگار و توحید الهی دست یابد.[۱] این آیه دنباله آیه پیشین است که در آن نیز نعمتهای الهی، از جمله آفرینش آسمانها و زمین، گردش شب و روز و تسخیر خورشید و ماه، یاد شده است.[۲]
﴿خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ ٦﴾ [زمر:6]
﴿شما را از نفسی واحد آفرید سپس جفتش را از آن قرار داد و برای شما از دامها هشت قسم پدیدآورد شما را در شکمهای مادرانتان آفرینشی پس از آفرینشی [دیگر] در تاریکیهای سهگانه [م شیمه و رحم و شکم] خلق کرد این استخدا پروردگار شما فرمانروایی [و حکومت مطلق] از آن اوستخدایی جز او نیست پس چگونه [و کجا از حق] برگردانیده میشوید ٦﴾
وحدت مبدأ و تداوم آفرینش
آیه ۶ سوره زمر، با عبارت «خَلَقَکمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ»، خطاب خود را متوجه همه مردم جهان میکند[۳] و بر این نکته تأکید میورزد که تمامی بشریت از یک اصل سرچشمه گرفتهاند که همان حضرت آدم(ع) است.[۴] برخی مفسران این مضمون را پاسخی به هرگونه تبعیض نژادی یا برتریجویی بر پایه اصل و نسب دانستهاند[۵] و معتقدند اگرچه مرد و زن از نظر جسمانی تفاوتهایی دارند، اما حقیقت روحی آنان یکی است.[۶] برخی مفسران نیز با استناد به فراز «ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا»، بر این باورند که حوا از دنده چپ آدم(ع) آفریده شده است،[۷] ولی دیگر مفسران این دیدگاه را نادرست و فاقد اعتبار روایی میدانند.[۸]
تدبیر در رزق و نعمت
اکثر مفسران بر این باورند که در آیه ۶ زمر، به هدف از آفرینش چهارپایان اشاره شده است. مصادیق این چهارپایان، با توجه به آیه ۱۴۳ و ۱۴۴ سوره انعام، عبارتند از: چهار جفت از میش، بز، شتر و گاو[۹] که نماد کمال و تمامیت تدبیر الهی در تأمین نیازهای مادی انسان به شمار میروند؛ چراکه این حیوانات در تأمین پوشاک، خوراک و حملونقل، نقشی اساسی دارند.[۱۰]
مفسران درباره چرایی کاربرد واژه «انزال» در ارتباط با چهارپایان، دیدگاههای گوناگونی ابراز داشتهاند. برخی «انزال» و «خلق» را به یک معنا دانستهاند.[۱۱] دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که میگوید خداوند چهارپایان را پس از آفرینش، بر زمین قرار داده است.[۱۲] گروهی دیگر نیز «نزول از آسمان» را کنایه از قضای الهی و تقدیر او دانستهاند.[۱۳]
بهگفته ناصر مکارم شیرازی، از مفسران شیعه، منظور از هشت زوج (ثمانیة ازواج)، گوسفند، بز، شتر و گاو، اعم از نر و ماده است. از آنجا که واژه «زوج» در عربی به هر یک از دو جنس نر و ماده گفته میشود، مجموعاً هشت زوج خواهد شد، هرچند در کاربرد روزمره فارسی، «زوج» بهمعنای جفتِ نر و ماده بهکار میرود.[۱۴]
تاریکیهای سهگانه پیش از آفرینش
بر پایه تفاسیر ذیل آیه ۶ سورۀ زمر، مقصود از «ظلمات ثَلاث»، تاریکی درون شکم، تاریکی رَحِم و تاریکی مشیمه (تخمدان) است. طبرسی این معنا را از امام باقر(ع) روایت کرده است.[۱۵] امام حسین(ع) نیز در دعای عرفه به این نکته اشاره فرموده است.[۱۶] بسیاری از مفسران بر این باورند که آیه ۶ زمر، نحوه آفرینش انسان و چهارپایان را بیان میکند و از آنجا که تنها انسان، صاحب عقل است، خطاب در این آیه متوجه او شده است.[۱۷]
برخی مفسران نیز معنای «خلق بعد از خلق» در این آیه را آفرینش پیاپی و مرحلهبهمرحله (تبدیل نطفه به عَلَقه و علَقه به مُضغه) تعریف کردهاند[۱۸] و این دگرگونی و گذر از مراحل آفرینش در تاریکی را گواهی روشن بر قدرت مستمر خداوند در حفظ و پرورش موجودات دانستهاند.[۱۹]
پیوند آفرینش با توحید و ربوبیت
علامه طباطبایی با اشاره به مراحل آفرینش انسان و سایر موجودات در آیه ۶ سوره زمر، این فرایند را نشانهای از ربوبیت و خالقیت خداوند میداند[۲۰] و بر این نکته تأکید میکند که هیچکس در این کار شریک او نیست. به باور او، پروردگار کسی است که بر مخلوقات خویش سلطه دارد و امور آنان را سامان میدهد و بدینترتیب، ربوبیت منحصراً از آنِ خداست.[۲۱] بنابراین، هنگامی که او آفریننده است، مالک و مربی نیز هست و حاکمیت بر همه هستی تنها از آنِ اوست. پرستش او نیز در حقیقت، پذیرش همین ربوبیت است.[۲۲]
پانویس
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۹، ص۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۹، ص۷.
- ↑ سید بن قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۳۰۳۹.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۸، ص۱۴۵.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۹، ص۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۰.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۶، ص۳۰۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۱.
- ↑ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۸؛ فیض کاشانی، الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۱۴.
- ↑ مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۶۷۰؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۳، ص۱۲۴.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۱۴؛ فخررازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۴۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۷۶۶.
- ↑ ابن طاووس، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۷۵؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۶۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۹، ص۳۰۴.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۸، ص۱۴۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۱.
منابع
- ابن جوزي، ابوالفرج، زاد المسير في علم التفسير، بيروت، دارالكتاب العربی، ۱۴۲۲ق.
- ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۹ق.
- ابوالفتوح رازى حسين بن على، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، تحقيق محمد جعفر ياحقى و محمد مهدى ناصح، مشهد، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى
- زمخشری، محمود بن عمر، كشاف، بيروت، دارالكتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سيد بن قطب، ابن ابراهيم شاذلي، فى ظلال القرآن، بيروت- قاهره، دارالشروق، ۱۴۱۲ق.
- طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تحقيق: محمد جواد بلاغى، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبـری، محمدبن جریر، جامع البيان في تفسير القرآن، بيروت، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- طوسى، محمد بن حسن، التبيان فى تفسير القرآن، تحقيق: احمد قصيرعاملى، بیروت، دار احياء التراث العربى، بیتا.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتيح الغيب، بيروت، دار احياء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فضل الله، سيد محمد حسين، تفسير من وحى القرآن، بیروت، دار الملاك للطباعة و النشر، ۱۴۱۹ق.
- فيض كاشانی، مولی محسن، الصافی، تهران، انتشارات صدر، ۱۴۱۵ق.
- قرائتى، محسن، تفسير نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر الاخبار الائمه الاطهار، بیروت، دارالاحیاء التراث، ۱۴۰۳ق.
- مقاتل بن سليمان بلخی، تفسير مقاتل بن سليمان، بيروت، دارالاحياء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
- مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۴ش.