آیه ۶ سوره زمر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره زمر |
| شماره آیه | ۶ |
| جزء | ۲۳ و ۲۴ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | ندارد |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | همه موجودات |
| آیات مرتبط | آیه ۱۴۳ و ۱۴۴ سوره انعام |
آیه ۶ سوره زمر، سه محور توحید در خالقیّت، نظام آفرینش، و ربوبیت را به هم پیوند میدهد. در این آیه، پس از معرفی آفرینش اولیه انسان، نعمتهای فراهم شده برای او و كيفيت خلقت انسان، او را به تأمل در مبدأ وجود خود و در نتیجه به شناخت پروردگار و توحید الهی دعوت مینماید.
﴿خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ ٦﴾ [زمر:6]﴿شما را از نفسی واحد آفرید سپس جفتش را از آن قرار داد و برای شما از دامها هشت قسم پدیدآورد شما را در شکمهای مادرانتان آفرینشی پس از آفرینشی [دیگر] در تاریکیهای سهگانه [م شیمه و رحم و شکم] خلق کرد این استخدا پروردگار شما فرمانروایی [و حکومت مطلق] از آن اوستخدایی جز او نیست پس چگونه [و کجا از حق] برگردانیده میشوید ٦﴾
وحدت مبدأ و تداوم آفرینش
آیه با عبارت «خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا» همه مردم جهان را خطاب قرار میدهد[۱] و تأکید میکند که تمام بشریت از یک اصل واحد که همان حضرت آدم(ع) باشد، نشأت گرفته است.[۲] به گمان عدهای، این امر پاسخی به هرگونه تفکیک نژادی یا برتریجویی بر اساس مبدأ خلقت است[۳] و گرچه مرد و زن از نظر جسمى تفاوتهايى دارند، امّا روح آنها يكى است.[۴]
گفته شده است که حضرت حوا بر اساس عبارت «ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا» از دنده چپ آدم(ع) آفریده شده است[۵] اما برخی دیگر از مفسران، این گفته را مردود وفاقد اصالت پنداشتهاند.[۶]
تدبیر در رزق و نعمت
بیشتر مفسران برآنند که در این آیه، به هدف از آفرينش چهارپايان اشاره شده است. مصاديق آن با توجه بـه آيه۱۴۳ و ۱۴۴ سوره انعام، شامل چهار جفت از ميش و بز و شتر و گاو میشود[۷] که نمادی از کمال و تمامیت تدبیر الهی در تأمین نیازهای مادی بشر است؛ زیرا چهارپایان مورد اشاره، از وسايل مهم زندگى انسانهاست که لباس و خوراک و نیز حمل و نقل از کارکردهای مهم آنها به شمار میرود.[۸]
مفسران درباره چرایی استفاده از واژه «انـزال» در مورد چهارپایان نیز گفتگوهایی داشتهاند. برخی انـزال و خلـق را يكـی دانسـتهانـد.[۹] ديـدگاهی نيـز وجـود دارد كه میگوید خداوند چهارپايان را بعد از خلق، روی زمـين قرار داده است.[۱۰] گروهی نيز «نزول از آسمان» را وصفی از قضای الهی و تقدیر او دانستهاند.[۱۱]
به گفته ناصر مکارم شیرازی منظور از هشت زوج (ثمانیة ازواج)، گوسفند نر و ماده، بز نر و ماده، شتر و گاو نر و ماده است، و از آنجا که کلمه زوج به هر یک از دو جنس نر و ماده گفته میشود، مجموعا هشت زوج میشود. هر چند در تعبیرات روزمره فارسى" زوج" به مجموع دو جنس گفته میشود، ولى در تعبيرات عربى چنين نيست.[۱۲]
تاریکیهای سه گانه
براساس تفاسیرِ ذیل این آیه، مراد از "ظلمات ثلاث"، تاریکی درون شكم، رحم، و تاریکی مشيمه (تخمدان) است، که همين معنا را طبرسی از امام باقر(ع) روايت كرده است.[۱۳] امام حسین(ع) در دعای عرفه نیز به این مطلب اشاره کرده است.[۱۴] به اعتقاد بیشتر مفسران آیه۶ زمر، كيفيت خلقت انسان و چهارپایان را بیان میکند و چون تنها انسان داراى عقل است، خطاب را متوجه او كرده است.[۱۵]
برخی از مفسران معناى خلق بعد از خلق در این آیه را، پشت سر هم بودن آفرینش(تبدیل نطفه به علقه، و علقه به مضغه) تعریف کردهاند[۱۶] و این تغییر مسیرها و مراحل خلقت در تاریکی، دلیلی روشن بر قدرت مستمر خداوند در حفظ و پرورش مخلوق است.[۱۷]
پیوند خلقت و تدبیر با توحید و ربوبیت
به گفته سیدمحمد حسین طباطبایی، تنها خداوند است که خالق و مُدَبِّر انسانها و همهی موجودات میباشد[۱۸] و هیچکس دیگر در این کار شریک او نیست. وی معتقد است، پروردگار کسی است که بر مخلوق خود سلطه داشته و امور او را سامان میدهد. بنابراین، ربوبیت منحصر در خدا است.[۱۹] پس هنگامى كه خالق اوست، مالك و مربى نيز اوست و حاكميت در سراسر هستى نيز تنها براى اوست، پرستش او نتیجهی پذیرفتن همین ربوبیت است.[۲۰]
پانویس
- ↑ طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ طوسى، التبيان فى تفسير القرآن، بیتا،ج۹، ص۷.
- ↑ سيد بن قطب، ابن ابراهيم شاذلي، فى ظلال القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۳۰۳۹.
- ↑ قرائتى، تفسير نور، ۱۳۸۳ش، ج۸، ص۱۴۵.
- ↑ طوسى، التبيان فى تفسير القرآن، بیتا،ج۹، ص۷.
- ↑ مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۰.
- ↑ ابوالفتوح رازى، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، ۱۴۰۸ق، ج۱۶، ص۳۰۲.
- ↑ مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۱.
- ↑ ابن جوزی، زاد المسير في علم التفسير، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۸؛ فيض كاشانی، الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۱۴.
- ↑ مقاتل بن سليمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۶۷۰؛ طبـری، جامع البیان فی تفسیر القران، ۱۴۱۲ق، ج۲۳، ص۱۲۴.
- ↑ زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۱۴؛ فخررازی، مفاتيح الغيب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۴۲۴.
- ↑ مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۱.
- ↑ طبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۷۶۶.
- ↑ ابن طاووس، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۷۵؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۶۴.
- ↑ طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ فضل الله، تفسير من وحى القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۹، ص۳۰۴.
- ↑ قرائتى، تفسير نور، ۱۳۸۳ش، ج۸، ص۱۴۵.
- ↑ طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸.
- ↑ طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۳۸؛ مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۸۱.
منابع
- ابن جوزي، ابوالفرج، زاد المسير في علم التفسير، بيروت، دارالكتاب العربی، ۱۴۲۲ق.
- ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۹ق.
- ابوالفتوح رازى حسين بن على، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، تحقيق محمد جعفر ياحقى و محمد مهدى ناصح، مشهد، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى
- زمخشری، محمود بن عمر، كشاف، بيروت، دارالكتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سيد بن قطب، ابن ابراهيم شاذلي، فى ظلال القرآن، بيروت- قاهره، دارالشروق، ۱۴۱۲ق.
- طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تحقيق: محمد جواد بلاغى، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبـری، محمدبن جریر، جامع البيان في تفسير القرآن، بيروت، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- طوسى، محمد بن حسن، التبيان فى تفسير القرآن، تحقيق: احمد قصيرعاملى، بیروت، دار احياء التراث العربى، بیتا.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتيح الغيب، بيروت، دار احياء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فضل الله، سيد محمد حسين، تفسير من وحى القرآن، بیروت، دار الملاك للطباعة و النشر، ۱۴۱۹ق.
- فيض كاشانی، مولی محسن، الصافی، تهران، انتشارات صدر، ۱۴۱۵ق.
- قرائتى، محسن، تفسير نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر الاخبار الائمه الاطهار، بیروت، دارالاحیاء التراث، ۱۴۰۳ق.
- مقاتل بن سليمان بلخی، تفسير مقاتل بن سليمان، بيروت، دارالاحياء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
- مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۴ش.
مكان چاپ: مشهد، ۱۴۰۸ق.