محمد بن محمد دارابی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد بن محمد دارابی
اطلاعات فردی
لقب: ملاشاه محمد و با شهرت اصطهباناتی، دارابی، دارابجردی
تاریخ تولد: قرن یازدهم و دوازدهم هجری
شهر وفات: شیراز
اطلاعات علمی
استادان: شیخ بهایی
شاگردان: حزین لاهیجی
محل تحصیل: شیراز

محمد بن محمد دارابی، عارف و شاعر و تذکره‌نویس قرن یازدهم و دوازدهم هجری. او را ملاشاه محمد و با شهرت اصطهباناتی، دارابی، دارابجردی و شیرازی خوانده‌اند. وی در جوانی شاگرد شیخ بهایی یا ملاصدرا بوده است. از آثار او ریاض العارفین در شرح صحیفه سجادیه است.

معرفی‌نامه

محمدبن محمد دارابی عارف، شاعر و تذکره‌نویس قرن یازدهم و دوازدهم هجری است. سال تولد و وفات وی مشخص نیست اما با توجه به وقایع زندگی او و مطالبی که شاگردان و معاصرانش در مورد او حکایت کرده‌اند، وی حدود ۱۳۰ سال عمر کرده و در حدود ۱۱۳۰ در شیراز وفات کرده است.[۱] هنگام وفات او، حزین لاهیجی در شیراز حضور داشته اما تاریخ وفات وی را بیان نکرده است.[۲]

لقب و شهرت

او را ملاشاه محمد و با شهرت اصطهباناتی، دارابی، دارابجردی و شیرازی خوانده‌اند.[۳]

اما آقابزرگ تهرانی، شاه‌محمد دارابی اصطهباناتی را غیر از شاه‌محمد دارابجردی دانسته است. وی به استناد گزارش صبح گلشن صدیق حسن خان، شهادت شاه محمد دارابجردی را در هند دانسته است. به نظر وی[۴] چنانچه بتوان در روایت مذکور تردید کرد می‌توان به یکی بودن این دو نفر حکم کرد؛ اما با توجه به اینکه در صبح گلشن[۵] گزارشی دربارۀ شهادت دارابی نیامده است‌، نمی‌توان القاب و عناوین مذکور را متعلق به یک نفر دانست.

زندگینامه علمی

استادان

دارابی ظاهراً در حلقۀ ادبی محمد مسیح‌، متخلص به معنی، در شیراز شرکت می‌کرده[۶] و بر اساس گزارش تذکرۀ لطایف الخیال، در جوانی شاگرد شیخ بهایی بوده است.[۷] این احتمال هم مطرح شده که وی شاگرد ملاصدرا (متوفی ۱۰۵۰ق) بوده و به واسطه او از شاگردان شیخ بهایی به شمار آمده است.[۸]

شاگردان

دارابی فقه و حدیث و حکمت درس می‌داده است و حزین لاهیجی (متوفی ۱۱۸۰)، محمد مؤمن جزائری (متوفی ۱۱۳۰) و قطب‌الدین نِیریزی (متوفی ۱۱۷۳) از شاگردان وی بوده و از او به بزرگی یاد کرده‌اند.[۹]

سفرها

از حاشیۀ نسخه‌ای از لطایف الخیال[۱۰] به نوشتۀ خود دارابی، می‌توان به جنبه‌هایی از زندگی و احوال او پی برد؛ از جمله اینکه او در ۱۰۶۲ به هند رفته و بین سال‌های ۱۰۷۶ و ۱۰۷۸ مشغول تألیف لطایف الخیال بوده است و در همین ایام به مکه و عتبات عراق و نواحی گوناگون ایران، از جمله شوشتر و مشهد و اصفهان سفر کرده و در تاریخی نامعلوم به هند بازگشته‌، اما در اواخر عمر به ایران آمده و در شیراز از دنیا رفته است.[۱۱]

آثار

آثار دارابی عبارت‌اند از:

  1. تذکرۀ لطایف الخیال، در شرح حال شاعران قدیم و هم‌روزگار مؤلف از حافظ تا حسین قدسی کربلایی که به ترتیبِ محل سکونت یا زادگاه سرایندگان مرتب شده است‌. این اثر از حیث گزارش احوال شاعران و معاصران دارابی، منبعی ارزشمند و مهم است.[۱۲]
  2. معراج الکمال، در شرح اصطلاحات شیخ و ارشاد و مرید و استرشاد.
  3. ریاض العارفین (یا روضة العارفین)، در شرح صحیفه سجادیه.[۱۳]
  4. رساله‌ای در باب عالَم مثال‌ که در آن گفته است عالم مثال از طریق دلایل عقلی اثبات‌شدنی نیست‌، بلکه از طریق کتاب و سنّت و مکاشفه به اثبات می‌رسد.[۱۴]
  5. رساله‌ای در مصطلحات موسیقی و آرای دانشمندان اسلامی در بارۀ غناء، با عنوان مقامات السالکین، از آثار او شمرده شده است.[۱۵]
  6. لطیفۀ غیبی، در شرح اشعار مشکل دیوان حافظ به همراه توضیح برخی اصطلاحات اهل تصوف و عرفان که در ۱۳۵۷ در شیراز با همین عنوان چاپ شده است‌.

دارابی دیوان شعر هم داشته و در اشعارش‌، «شاه» و «عارف» تخلص می‌کرده است‌؛ ازاین‌رو، تذکره‌نویسان شرح حال او را ذیلِ دو عنوان ذکر کرده‌اند.[۱۶]

پانویس

  1. حزین لاهیجی، تاریخ و سفرنامه حزین، ص۱۷۸؛ تهرانی، الذریعه، ج۹، بخش ۲، ص۶۶۵
  2. رجوع کنید به: حزین لاهیجی، تاریخ و سفرنامه حزین، ص۱۷۸
  3. نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ص۲۷۰؛ افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۷۴-۲۷۵؛ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ص۳۳۰-۳۳۱
  4. تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ص۳۳۱-۳۳۲.
  5. حسن‌خان‌، صبح گلشن، ص۲۲۰.
  6. امداد، انجمن‌های ادبی شیراز، ص۴۴-۴۵.
  7. رجوع کنید به: گلچین معانی، کاروان هند، ج۲، ص۸۵۱.
  8. رجوع کنید به: صدوقی سها، تاریخ حکما و عرفای متأخر، ص۱۱۹-۱۲۰؛ امین الشریعه خویی، میزان الصواب، ج۱، مقدمۀ خواجوی،(ص) بیست‌ودو.
  9. رجوع کنید به: حزین لاهیجی، تذکرة المعاصرین، ص۱۱۱-۱۱۲؛ دارابی، لطیفه غیبی، مقدمۀ تبریزی،(ص) ب‌، ح‌؛ آزاد کشمیری، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء، ص۱۷۲-۱۷۴.
  10. موجود در کتابخانۀ ملک‌،ش ۴۳۲۵.
  11. نقوی، تذکره‌نویسی در هند و پاکستان، ص۲۰۲-۲۰۵؛ گلچین معانی، تاریخ تذکره‌های فارسی، ج۲، ص۸۷-۹۰؛ همو، کاروان هند، ج۲، ص۸۵۱.
  12. رجوع کنید به: گلچین معانی، تاریخ تذکره‌های فارسی، ج۲، ص۸۷-۹۹؛ نقوی، تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، ص۲۰۲-۲۰۹؛ منزوی، ج۱۱، ص۷۴۰؛ افشار و دانش‌پژوه‌، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ملک، ج۴، ص۷۰۶.
  13. تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ص۳۳۱؛ همو، الذریعه، ج۱۱، ص۳۳۰.
  14. تهرانی، الذریعه، ج۱، ص۹۶-۹۷.
  15. رجوع کنید به: دانش‌پژوه‌، مداومت در اصول موسیقی ایران، ص۱۶۷.
  16. رجوع کنید به: حزین لاهیجی، تذکردة المعاصرین، ص۱۱۲؛ تهرانی، الذریعه، ج۹، بخش ۳، ص۹۹۶-۹۹۷؛ گلچین معانی، کاروان هند، ج۲، ص۸۵۲.

منابع

  • افشار، ایرج و محمدتقی دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ملک، ج۴، تهران، ۱۳۶۴ش.
  • افندی اصفهانی، عبدالله بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق.
  • امداد، حسن، انجمن‌های ادبی شیراز: از اواخر قرن دهم تا به امروز، [تهران]، ۱۳۷۲ش.
  • امین الشریعه خویی، ابوالقاسم، میزان الصواب در شرح فصل الخطاب سید قطب الدین محمد نیریزی قدس سره، چاپ محمد خواجویی، تهران، ۱۳۸۳-۱۳۸۵ش.
  • آزاد کشمیری، محمدعلی بن صادق، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء، قم، [۱۳۹۴].
  • تهرانی، آقابزرگ محمدحسین، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • تهرانی، آقابزرگ محمدحسین، طبقات اعلام الشیعه: الکواکب المنتشره فی القرن الثانی بعد العشره، چاپ علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش.
  • حزین لاهیجی، محمدعلی بن ابی‌طالب، تذکرة المعاصرین، چاپ معصومه سالک، تهران، ۱۳۷۵ش.
  • دارابی، محمدبن محمد، لطیفه غیبی: حاوی توضیح اشعار مشکله حضرت خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، شیراز: کتابفروشی احمدی، [بی‌تا].
  • دانش پژوه، محمدتقی، مداومت در اصول موسیقی ایران: نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، تهران، ۱۳۵۵ش.
  • صدوقی سها، منوچهر، تاریخ حکماء و عرفای متأخر، تهران، ۱۳۸۱ش.
  • صدیق حسن خان، سیدعلی، صبح گلشن، چاپ محمدعبدالمجید خان، چاپ سنگی بهوپال، ۱۲۹۵.
  • گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، ۱۳۶۳ش.
  • گلچین معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، ۱۳۶۹ش.
  • منزوی، احمد، فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان، اسلام‌آباد، ۱۳۶۲-۱۳۷۰ش.
  • نصرآبادی، محمدطاهر، تذکرهٔ نصرآبادی، چاپ احمد مدقق یزدی، یزد، ۱۳۷۸ش.
  • نقوی، علیرضا، تذکره‌نوسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، ۱۳۴۳ش.

پیوند به بیرون