کاربر:A.qodsipour/صفحه تمرین۳

اقتدا در نماز

«اقتدا در نماز»، یک اصطلاح رایج در فقه شیعه باب نماز(صلاة)است، که فقط در نماز جماعت معنا پیدا می‌کند و به معنای متابعت مأموم(اقتداکننده یا مُقْتَدی) از امام جماعت (اقتداشونده یا مقتدابه) در افعال نماز جماعت است. نمازهای یومیه (صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشاء)میت، جمعه، عید فطر، عید قربان و آیات(خسوف و کسوف) دارای قابلیت اقتدا هستند. اقتدای مأموم به امام جماعت میتواند از ابتدای نماز تا انتهای نماز صورت بگیرد که صورتهای مختلف و احکام خاص خودش را دارد که در آن، نیت و متابعت از امام جماعت، ارکان اصلی اقتدا هستند.

در رکعت اول و دوم، امام جماعت به نیابت از مأمومین سوره های حمد و توحید را می‌خواند و مأموم نباید آن‌ها را قرائت کند و ضمن پیروی از امام در شرایط و حرکات نماز، باید سایر اذکار نماز (غیر از حمد و سوره) را به صورت آهسته خودش بخواند.

قاعده متابعت (پیروی) از امام جماعت آن است که مأموم نباید در انجام افعال نماز از امام جماعت پیشی بگیرد. اما وجوب این متابعت «تعبّدی» است؛ یعنی اگر مأموم عمداً از امام پیشی بگیرد یا تأخیر غیرمتعارف داشته باشد، گناه کرده است، ولی طبق نظر مشهور فقها، نماز او باطل نمی‌شود. البته در مورد لزوم تبعیت در اذکار (به جز تکبیرة الاحرام)، اختلاف‌نظر وجود دارد و اکثر فقها آن را واجب نمی‌دانند.

شرایط اقتدا

از شرایط صحّت اقتدا موارد هستند که با نبود یکی از آنها اقتدا محقّق نمی‌شود:

• نیّت اقتدا: اگر شک کند که نیّت اقتدا کرده یا نه، باید بنا را بر اقتدا نکردن بگذارد، هرچند که بداند به‌قصد داخل شدن در جماعت ایستاده است.
• تعیین امام: یعنی مأموم در ذهن خود امام جماعت را معین کند
• جلوتر نبودن مأموم از امام؛
• نبودن حائل ـ غیر از صف‌های جماعت ـ بین امام و مأموم، به گونه‌ای که مانع دیدن امام گردد، جز در اقتدای زن به مرد که با وجود حائل نیز درست است؛
• بلند نبودن جای امام از مکان مأموم به صورت غیر متعارف
• عدم وجود فاصله زیاد غیر متعارف میان امام و مأموم
• کمترین عددی که در غیر نمازجمعه و عید، جماعت با آن منعقد می‌شود، دو نفر است: یکی امام و دیگری ماموم، چه ماموم مرد باشد یا زن، بلکه بنابر اقوی اگر ماموم بچه ممیّز هم باشد کفایت می‌کند.(العروة الوثقى (للسيد اليزدي)، ج‌۱، ص: ۷۶۶)
• همسان بودن نماز امام و مأموم در ساختار و هیئت است. بنابراین، اقتدا در نماز یومیّه به امامی که نماز آیات، میّت یا عیدین (عید فطر و قربان) می‌خواند، درست نیست.

شروط امام جماعت(مقتدا یا مقتدابه)

امام جماعت باید شروطی داشته باشد که اقتدا به او صحیح باشد و در صورت فقدان یکی از آنها اقتدا صحیح نیست. اینکه عاقل، بالغ، مؤمن(شیعه دوازده امامی)، عادل، و حلال زاده باشد و خنثی نیز نباشد. اما اگر مأمومین، مرد یا مرد و زن هستند، مرد باشد، و اینکه خودش مأموم نباشد،(اقتدا به کسی که خود، به دیگری اقتدا کرده، صحیح نیست)، اگر مأموم ایستاده، نشسته نباش. همچنین امامت امی برای غیر امی جایز نیست. امامت کسی که با لحن قرائت می کند،( قرائتش درست نیست) برای کسی که قرائتش صحیح است نیز، جایز نیست.آزاد بودن از شروط امامت جماعت نیست؛ بنابراین برده و کنیز هم می‌توانند امام باشند. همچنین موارد مستحب یا مکروه امامت جماعت نیز وجود دارد که به عنوان امام جماعت رجوع شود.(جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام؛ ج‌۱۳، ص: ۲۷۳)

احکام اقتدا(حالتهاى مختلف براى پیوستن به نماز جماعت)

اقتدا در نمازهای مستحب اصولاً صحیح نیست، مگر در نماز استغاثه(نماز باران) اما در نمازهای عیدین و قضای تبرّعی برای میت و اعاده‌ی نماز فرادا برای درک فضیلت جماعت هم اشکال ندارد. اختلاف نماز امام و مأموم از نظر قصر و تمام، ادا و قضا، یا نوع نماز مانعی برای اقتدا نیست. در همه‌ی نمازهای واجب، اصل اقتدا یکسان است و فقط نیت نماز فرق می‌کند، نه نحوه‌ی اقتدا مگر نماز خوف که وظیفه مأموم با امام تفاوت دارد که نیت باید همان جماعت باشد. برای دانستن نحوه خواندن نماز به موضوع نماز خوف رجوع شود.

احکام اقتدا در رکعات مختلف نماز(نحوه وصل شدن به نماز جماعت)شیوه‌ی پیوستن به نماز جماعت: پیوستن به جماعت در رکعت‌های مختلف چند حالت دارد: در مورد نحوه پیوستن به نماز جماعت و وظیفه مأموم به عنوان نماز جماعت و امام جماعت رجوع شود. اما اقتدا از چند جای نماز میتواند شکل بگیرد:

الف) اتصال از آغاز نماز مأموم از همان شروع نماز، نیت اقتدا می‌کند و لازم نیست نیت را به زبان بیاورد بلکه نیت قلبی کافی است و در تمام افعال و اذکار نماز باید تبعیت کند. ب) اتصال در رکوع اگر مأموم قبل از بلند شدن امام از رکوع به رکوع برسد، آن رکعت را درک کرده و نماز را ادادمه میدهد اما اگر رکوع امام را درک نکند، آن رکعت را از دست داده و باید نماز را به‌صورتی که وظیفه اش هست ادامه دهد. 3) حکم اقتدا در رکعت‌های مختلف اگر به رکعت اول امام رسید: مأموم حمد و سوره نمی‌خواند و همراه امام ادامه می‌دهد. اگر به رکعت دوم رسید: مأموم نیز حمد و سوره نمی‌خواند؛ در صورت نشستن امام برای تشهّد، مأموم باید تجافى کند. اقتدا در رکعت سوم و چهارم: اگر مأموم فرصت داشته باشد، و در قرائت تسبیحات نماز اقتدا کند پس باید حمد و سوره را خودش آهسته بخواند؛ اگر نه، منتظر رکوع امام می‌ماند و سپس اقتدا می‌کند و بقیه نماز را طبق وشیفه اش به جای میآورد. در رکعت‌ آخر، مأموم ممکن میتواند زودتر از امام تشهّد خودش را بخواند و سپس فرادی ادامه دهد. 4) احکام خاصِ رسیدن به رکوع امام اگر مأموم هنگام رکوع به جماعت برسد:

• اگر تا رسیدن به حد رکوع، امام هنوز در رکوع باشد، نماز جماعت صحیح است ولی اگر هنگام رسیدن مأموم، امام در حال برخاستن از رکوع باشد، نماز مأموم فرادا میشود.
• اگر شک کند که به رکوع امام رسیده یا نه، نماز او فرادا حساب می‌شود.

منابع

1. جمعى از پژوهشگران زير نظر شاهرودى، سيد محمود هاشمى‌، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت عليهم السلام‌، محقق/ مصحح: محققان مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى‌، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام‌، چاپ اول‌، 1426ق.