کعب بن زهیر
| اطلاعات | |
|---|---|
| زمینه فعالیت | شعر |
| تاریخ درگذشت | سال ۲۶ق یا ۴۵ق |
| خویشاوندان سرشناس | زهیر بن ربیعة بن ریاح المزنی(پدر)، بُجَير بن زهیر(برادر) |
| مذهب | شیعه |
| تأثیرپذیرفته از | زهیر بن ربیعة |
کعب بن زُهیر بن ربیعة بن ریاح المُزَنی از شاعران مشهور که با قصیده «بانت سُعاد» در مدح پیامبر(ص) و نیز اشعاری در مدح امام علی(ع) و امام حسین(ع) در شمار شعراء اهل بیت(ع) نام برده شده است.
کعب بن زهیر پس از پذیرش اسلام و سرودن قصیده مشهور مورد تکریم پیامر(ص) قرار گرفت و حضرت(ص) ردای خود را به وی هدیه داد.
قصیده او در منابع کهن و معاصر، از جمله «جَمهرة أشعار العرب» و «طبقات الشافعیة» ثبت شده است. برای این قصیده شرح و ترجمههای متعددی به زبانهای گوناگون نوشته شده است.
معرفی و جایگاه
کعب بن زهیر بن ربیعة بن ریاح المُزَنی،[۱] با کنیههای ابوعقبه یا ابوالمضرب،[۲] از شاعران مشهور عصر جاهلیت بود.[۳] پدر و برادر او نیز از شاعران برجسته به شمار میرفتند.[۴] کعب بن زهیر، استعداد شاعری را از پدرش به ارث برد.[۵] نبوغ شعری او در دورهای آشکار شد که اسلام بر شبهجزیره عربستان غالب یافت.[۶] کعب افزون بر مدح پیامبر(ص)، اشعاری در مدح امام علی(ع) و امام حسین(ع) سروده است.[۷] ابنشهر آشوب، محدث شیعه، او را در شمار شعراء اهل بیت(ع) نام میبرد.[۸]
از زمان و مکان ولادت او چیزی گزارش نشده اما زمان وفات او را سال ۲۶ق[۹] و در نقلی دیگر سال ۴۵ق ذکر کردهاند.[۱۰]
تشرف به اسلام
کعب بن زهیر در آغاز از مخالفان سرسخت اسلام بود.[۱۱] پس از اسلام آوردن برادرش، بُجَير، درصدد هجو وی، اسلام و پیامبر اکرم(ص) برآمد و قصیدهای در این زمینه سرود؛ ازاینرو، پیامبر(ص) او را مهدورالدم اعلام کرد؛ بجیر با بیان فضایل و رحمت پیامبر(ص)، کعب را به توبه و پذیرش اسلام ترغیب کرد و کعب با حضور نزد پیامبر(ص) و درخواست امان، اسلام آورد.[۱۲] وی در این دیدار، قصیده مشهور «بَانَتْ سُعَادُ فَقَلْبِي الْيَوْمَ مَتْبُولُ / مُتَيَّمٌ إثْرَها لم يُفْدَ مكبُولُ» را در مدح پیامبر(ص) خواند و پیامبر(ص) نیز ردای خود را بر او پوشاند.[۱۳] این ردا بعدها توسط معاویه به قیمت بیست هزار درهم از نوادگان کعب خریداری شد و خلفا آن را در عید فطر و عید قربان میپوشیدند.[۱۴]
قصیده «بانَت سُعاد»
قصیده مشهور کعب بن زهیر، «بانت سُعاد» به قصیده «لامیه» و «البُردة» شهرت دارد، در ۵۷ بیت در مدح پیامبر(ص) سروده شده است.[۱۵] شهرت آن به «بُرده» نیز به سبب بخشیدن ردای پیامبر(ص) به کعب پس از خواندن قصیده بازمیگردد.[۱۶] این قصیده، از آثار شناختهشده ادب عربی است که در منابع کهن و معاصر، از جمله «جمهرة أشعار العرب» و «طبقات الشافعیة»، ثبت و نقل شده است.[۱۷]
نسخههای خطی این قصیده نیز در برخی کتابخانههای معتبر جهان، از جمله انجمن شرقی آلمان، نگهداری میشود.[۱۸] به گزارش آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، برای این قصیده مخمسها، مشطرها، معارضهها و ترجمههای متعددی به زبانهای گوناگون نوشته شده و متن آن، بهصورت مستقل یا همراه با شرح، در شهرهایی چون مصر، لیدن و دهلی به چاپ رسیده است.[۱۹] همچنین در «تاریخ التراث العربی» از ۴۸ شرح، نوشتهشده به قلم شارحان معلوم الحال، و شماری شرح از نویسندگان ناشناس برای این قصیده یاد شده است.[۲۰] از جمله شروح ذکر شده، میتوان به شرح ابندُرَید (متوفی ۳۲۱ق) و شرح عبدالعزیز بن زَمْزَمی (متوفی ۹۶۳ق) اشاره کرد.[۲۱]
پانویس
- ↑ ابن عبد البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۳۱۳.
- ↑ امین عاملی، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۹.
- ↑ فروخ، تاریخ الادب العربی، ۲۰۰۶م، ج۱، ص۲۸۲.
- ↑ و ابناثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۹۱۲.
- ↑ ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۶-۱۵۰.
- ↑ امین عاملی،أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۹.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۹۱۲.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۱۰.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۴۴۳ و ابناثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ ابن عبد ربه اندلسی، العقد الفرید، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۳۸ و ۱۳۹.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶ و ۱۵۷.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۱۳ -۲۱۹.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ۲۰۰۶م، ص۱۵۸ و ۱۵۹.
منابع
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف اشرف، المطبعه الحیدریه، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
- ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، محقق: علی محمد بجاوی، بیروت، صبح پیروزی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابن عبد ربه اندلسی، احمد بن محمد، العقد الفرید، محقق: مفید محمد قمیحه، بیروت، در الکتب العلمیه، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- ابناثیر، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، محقق: علي محمد معوض و عادل أحمد عبد الموجود، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اوّل، ۱۴۱۵ق.
- امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۲۰۰۶م.
- تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، مصحح: محمود فهمی حجازی و مصطفی عرفه و سعید عبدالرحیم، ریاض، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة. إدارة الثقافة، ۱۴۱۱ق.
- فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، دار العلم للملامین، چاپ هشتم، ۲۰۰۶م.