کعب بن زهیر
| اطلاعات | |
|---|---|
| زمینه فعالیت | شعر |
| تاریخ درگذشت | سال ۲۶ق یا ۴۵ق |
| خویشاوندان سرشناس | زهیر بن ربیعة بن ریاح المزنی(پدر)، بُجَير بن زهیر(برادر) |
| مذهب | شیعه |
کعب بن زُهیر بن ربیعة بن ریاح المُزَنی صحابی و از شاعران مشهور که با قصیده مشهور «بانت سُعاد» در مدح پیامبر(ص) مسلمان شد. او پس از سرودن این قصیده مورد تکریم پیامر(ص) قرار گرفت و پیامبر ردای خود را به وی هدیه داد. کعب بن زهیر اشعاری در مدح امام علی(ع) نیز سروده است. برخی با استناد به اشعار کعب در مدح امام علی(ع) او را شیعه میدانند و برخی دیگر این اشعار را جعلی دانسته و به تشیع او اشارهای نکردهاند.
قصیده او در منابع کهن و معاصر، از جمله «جَمهرة أشعار العرب» و ««السیره النبویة لابن هشام» ثبت شده است. برای این قصیده شرح و ترجمههای متعددی به زبانهای گوناگون نوشته شده است.
معرفی و جایگاه
کعب بن زهیر بن ربیعة بن ریاح المُزَنی،[۱] با کنیههای ابوعقبه یا ابوالمضرب،[۲] صحابی[۳] و از شاعران مشهور عصر جاهلیت بود.[۴] پدر و برادر او نیز از شاعران برجسته بهشمار میرفتند.[۵] کعب بن زهیر، استعداد شاعری را از پدرش به ارث برد و تحت تأثیر او به شاعری روی آورد.[۶] نبوغ شعری او در دورهای آشکار شد که اسلام بر شبهجزیره عربستان غلبه یافت.[۷] تاریخ درگذشت او را سال ۲۶ق[۸] یا سال ۴۵ق دانستهاند.[۹]
از دشمنی تا مدح پیامبر(ص)
کعب بن زهیر در آغاز از مخالفان سرسخت اسلام بود.[۱۰] پس از اسلامآوردن برادرش، بُجَير، درصدد هجو اسلام و پیامبر(ص) برآمد و قصیدهای در این زمینه سرود؛ ازاینرو، پیامبر(ص) او را مهدورالدم اعلام کرد؛ بجیر با بیان فضایل و رحمت پیامبر(ص)، کعب را به توبه و پذیرش اسلام تشویق کرد و کعب با حضور نزد پیامبر(ص) و درخواست امان، اسلام آورد.[۱۱] به گفته سید حسین صدر، از فقیهان و عالمان علم رجال، کعب بن زهیر بعد از بازگشت پیامبر(ص) از غزوه تبوک در سال ۹ق مسلمان شد.[۱۲]
وی در این دیدار، قصیده مشهور «بَانَتْ سُعَادُ» را در مدح پیامبر(ص) خواند و پیامبر(ص) نیز ردای خود را به او بخشید.[۱۳] این ردا بعدها توسط معاویة بن ابیسفیان به قیمت بیست هزار درهم از نوادگان کعب خریداری شد و خلفا آن را در عید فطر و عید قربان میپوشیدند.[۱۴]
قصیده «بانَت سُعاد»
قصیده مشهور کعب بن زهیر، «بانت سُعاد» به قصیده «لامیه» و «البُردة» شهرت دارد، در ۵۷ بیت در مدح پیامبر(ص) سروده شده است.[۱۵] از آن جهت به «بُرده» (به معنای ردا) شهرت یافته که پیامبر(ص) پس از شنیدن آن، ردای خود را به کعب بخشید.[۱۶] این قصیده، از آثار شناختهشده ادب عربی است که در منابع کهن و جدید، از جمله «جمهرة أشعار العرب»[۱۷] و «السیره النبویة لابن هشام»[۱۸] ثبت و نقل شده است.
نسخههای خطی این قصیده در برخی کتابخانههای معتبر جهان، از جمله انجمن شرقی آلمان، نگهداری میشود.[۱۹] به گزارش آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، برای این قصیده مُخَمّسها، مُشَطَّرها، مُعارَضهها و ترجمههای متعددی به زبانهای گوناگون نوشته شده و متن آن نیز بهصورت مستقل یا همراه با شرح، در شهرهایی مانند مصر، لیدن و دهلی به چاپ رسیده است.[۲۰] همچنین در کتاب «تاریخ التراث العربی» از ۴۸ شرح این قصیده، نوشتهشده به قلم شارحان شناختهشده، و نیز شماری شرح از نویسندگان ناشناس یاد شده است.[۲۱] از جمله این شروح، میتوان به شرح ابندُرَید (درگذشت: ۳۲۱ق) و شرح عبدالعزیز بن زَمْزَمی (درگذشت: ۹۶۳ق) اشاره کرد.[۲۲]
بخشی از قصیده «بانَت سُعاد» چنین است:
مدح امام علی(ع) و اختلاف در مذهب
کعب افزون بر مدح پیامبر(ص)، اشعاری در مدح امام علی(ع) سروده است.[۲۴] این قصیده در کتاب منهج القصاد فی شرح بانت سعاد بهصورت کامل ذکر شده است.[۲۵] به گفته نویسنده منهج القصاد، بنیامیه نقل اشعار او در مدح امام علی(ع) را ممنوع کرده و حتی در برخی موارد، مطالبی به سرودههای او میافزودند.[۲۶]
سید علیخان کبیر در الدرجات الرفیعه فی طبقات الشیعه[۲۷] و نیز ابنشهر آشوب در کتاب معالم العلماء او را در شمار شاعران شیعه اهلبیت(ع) نام بردهاند.[۲۸] در مقابل، طبق تحقیق طیّب عشّاش، پژوهشگر اهل تونس در حوزه ادبیات عرب، در هیچیک از منابع قدیمی تشیع او را گزارش نکردهاند. ازاینرو، عشاش احتمال داده است اشعاری که برای اثبات تشیع او به آنها استناد شده، جعلی باشند.[۲۹]
ابیاتی از کعب بن زهیر در مدح امام علی(ع):
پانویس
- ↑ ابن عبد البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۳۱۳.
- ↑ امین عاملی، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۹.
- ↑ کوفی، مناقب الإمام أمير المؤمنين علي بن أبي طالب، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۷۱۸.
- ↑ فروخ، تاریخ الادب العربی، ۲۰۰۶م، ج۱، ص۲۸۲.
- ↑ ابناثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ج۱، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ج۱، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ امین عاملی،أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۹.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۹۱۲.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۱۰.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۴۴۳ و ابناثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ صدر، تکمه امل الآمل، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۲۷۲.
- ↑ ابن عبد ربه اندلسی، العقد الفرید، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۳۸ و ۱۳۹.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ج۱، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴.
- ↑ قرشی، جمهرة أشعار العرب، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۲۷۳.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، بیروت، ج۲، ص۵۰۳.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ج۱، ۲۰۰۶م، ص۱۵۶.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۱۳ -۲۱۹.
- ↑ بروکلمان، تاریخ الأدب العربی، ج۱، ۲۰۰۶م، ص۱۵۸ و ۱۵۹.
- ↑ قرشی، جمهرة أشعار العرب، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۲۷۳ و ۲۸۱
- ↑ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۹۱۲.
- ↑ بجلی حلی، منهج القصاد فی شرح بانت سعاد، ۱۴۴۱ق، ص۲۱.
- ↑ بجلی حلی، منهج القصاد فی شرح بانت سعاد، ۱۴۴۱ق، ص۲۱.
- ↑ مدنی، الدرجات الرفیعه فی طبقات الشیعه، ۱۴۰۳ق، ص۵۴۱.
- ↑ ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۶-۱۵۰.
- ↑ عشاش، دیوان اشعار التشیع، ۱۹۹۷م، ص۳۶۹.
- ↑ کوفی، مناقب الإمام أمير المؤمنين علي بن أبي طالب، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۷۱۸.
منابع
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف اشرف، المطبعه الحیدریه، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
- ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، محقق: علی محمد بجاوی، بیروت، دار الجيل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابن عبد ربه اندلسی، احمد بن محمد، العقد الفرید، محقق: مفید محمد قمیحه، بیروت، در الکتب العلمیه، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- ابناثیر، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، محقق: علي محمد معوض و عادل أحمد عبد الموجود، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اوّل، ۱۴۱۵ق.
- ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، محقق: ابراهیم ابیاری و مصطفی سقا و عبدالحفیظ شبلی، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- بجلی حلی، احمد بن محمد، منهج القصاد فی شرح بانت سعاد، عراق(حله)، العتبة العباسیة المقدسة، ۱۴۴۱ق.
- بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۲۰۰۶م.
- تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، مصحح: محمود فهمی حجازی و مصطفی عرفه و سعید عبدالرحیم، ریاض، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة. إدارة الثقافة، ۱۴۱۱ق.
- صدر، حسن، تکمه امل الآمل، محققان: حسینعلی محفوظ و عدنان دباغ و عبدالکریم دباغ، بیروت، دار المورخ العربی، ۱۴۲۹ق.
- عشاش، طیب، دیوان اشعار التشیع، بیروت، دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۷م.
- فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، دار العلم للملامین، چاپ هشتم، ۲۰۰۶م.
- قرشی، محمد بن ابیخطاب، جمهرة أشعار العرب، محقق: خلیل شرف الدین، بیروت، دار و مکتبه الهلال، ۱۳۷۸ش.
- کوفی، مناقب الإمام أمير المؤمنين علي بن أبي طالب، محقق: محمدباقر محمودی، قم، مجمع احیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۲۳ق.
- مدنی، علیخان بن احمد الدرجات الرفیعه فی طبقات الشیعه، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.