کاربر:M.motahhari/صفحه تمرین
مَهدیه شهری ساحلی در شرق تونس و نخستین پایتخت رسمی دولت فاطمیان در شمال آفریقا است. این شهر در سال ۳۰۸ق توسط عبیدالله مهدی، بنیانگذار دولت فاطمی، بنا شد. مهدیه به دلیل موقعیت جغرافیایی، استحکامات نظامی و دارالصناعه (کارخانه کشتیسازی)، در استراتژی نظامی و سیاسی فاطمیان برای توسعه قدرت دریایی و تقابل با عباسیان و بیزانس اهمیت راهبردی داشت.
موقعیت و تأسیس
بر اساس منابع تاریخی، عبیدالله المهدی پس از یورش ابوعبدالله شیعی به شهر سجلماسه آزاد شد.[۱] پس از آزادی، عبیدالله المهدی به شهر رَقّادِه رفته و در سال ۲۹۷ق، با عنوان «مهدی موعود» با او بیعت شد[۲] و رسماً به عنوان نخستین خلیفه فاطمی برگزیده شد.[۳] عبیدالله مهدی پس از استقرار در شهر رقاده(پایتخت پیشین حکومت اغلبیان[۴])، به دلیل همجواری با دشمنانی مانند خوارج شمال آفریقا[۵]، بنیمدرار، ادریسیان، رومیان، خلفای اموی اندلس و عباسیان،[۶] دستور ساخت شهری جدید و پایگاهی امن و راهبردی برای دولت نوپای فاطمی را صادر کرد.[۷]
شهر مهدیه که نام قبلی آن جمة بود،[۸] در ۶۰ مایلی قیروان،[۹] بر روی شبهجزیرهای در ساحل دریای مدیترانه واقع شده است که از سه طرف به دریا منتهی میشود.[۱۰] انتخاب این مکان به دلیل ویژگیهای طبیعی دفاعی آن بود؛[۱۱] چرا که از سمت خشکی تنها با یک راه باریک به ساحل متصل میشد و از سه طرف توسط دریا محصور بود.[۱۲] به دستور المهدی، از طرف خشکی، دژ مستحکمی از آهن ساخته شد.[۱۳]
گفته شده است عبیدالله المهدی چون با علم نجوم آشنا بود و نیز بر اساس نظر منجمان، نقشه شهر را، در ماه اسد کشید.[۱۴] گزارش شده است که ساخت شهر مهدیه در روز شنبه ۵ ذیالقعده سال ۳۰۳ق آغاز گردید[۱۵] و با استقرار المهدی در مهدیه در سال ۳۰۸ق این شهر عملا به پایتخت دولت تازه تأسیس تبدیل شد.[۱۶]
بخشهای شهری مهدیه
ساختار شهری مهدیه بر اساس الگوهای متداول شهرهای حکومتی مسلمانان آن دوره طراحی شد[۱۷]
مسجد جامع و مصلی: مسجد جامع شهر که در سال ۳۰۳ق (پیش از تکمیل کامل شهر)[۱۸] در کنار قصر خلیفه و ولیعهد او پایهگذاری شد. مصلی مهدیه نیز بیرون سور غربی شهر قرار داشت.[۱۹] در مسجد جامع شهر مهدیه، ۳ رواق، گرداگرد صحن جامع، طراحی شده بود و در روبروی صحن جامع، شبستانی بنا شده بود. همچنین گزارش شده است که در بنای مسجد جامع مهدیه، طاقهای تأثیرپذیرفته از معماری ایرانی و بیزانس وجود داشت.[۲۰]. با توجه به اینکه
بخش حکومتی: در مرکز شهر، قصر فرمانروا و امام فاطمی قرار داشت و در مجاورت آن، قصر ابوالقاسم قائم (ولیعهد) ساخته شد. میان این دو قصر، میدانی بزرگ قرار داشت که الگوی اولیهای برای طراحی میدانهای حکومتی در قاهره شد[۲۱].
بازارها و مسکن: با توجه به محدودیت فضای شبهجزیره، بازارهای شهر و مسکن پیشهوران و بازرگانان در منطقهای خارج از دیوارهای اصلی شهر به نام «زویله» قرار گرفت که شبانگاه برای امنیت بیشتر به داخل شهر بازمیگشتند[۲۲].
آبانبارها: به دلیل سختی حفر زمین در بستر صخرهای، آبانبارها و سیلوهای غلات به شکل سرداب و گودالهایی در دل زمین ساخته شدند[۲۳].
اهمیت تاریخی
مهدیه اگرچه پس از انتقال پایتخت به قاهره، مرکزیت سیاسی خود را از دست داد، اما در دوره حضور فاطمیان در آفریقا، نقطه اتکای دولت برای تثبیت قدرت در مغرب و مدیترانه بود. موقعیت مستحکم این شهر باعث شد تا در جریان شورشهای داخلی نظیر قیام ابویزید نخاری، به دژ دفاعی اصلی فاطمیان تبدیل شود[۲۴]. این شهر در تاریخنگاری فاطمیان به عنوان نمادی از تجربیات شهرسازی مسلمانان در مغرب شناخته میشود که اهداف سیاسی، امنیتی و توسعهطلبانه دولت فاطمی را در خود بازتاب داده است[۲۵].
جایگاه استراتژیک و نظامی
مهدیه به عنوان مرکز کنترل فاطمیان، کارکردهای نظامی و اقتصادی ویژهای داشت:
دارالصناعه (کارخانه کشتیسازی): مهمترین ویژگی شهر، دارالصناعه آن بود که برای تجهیز نیروی دریایی فاطمیان برای فتح سیسیل و تقابل با دشمنان دریایی (بهویژه بیزانس) ساخته شد[۲۶]. ظرفیت این کارخانه تا تولید صد کشتی جنگی گزارش شده است[۲۷]. استحکامات دفاعی: شهر دارای دیوارهای مستحکم و دروازههای آهنین بود. دو برج دیدهبانی در ورودی بندر ساخته شده بود که با زنجیری بزرگ به هم متصل میشدند تا ورود و خروج کشتیها کنترل شده و از حملات غافلگیرانه شبانه جلوگیری شود[۲۸].
پانویس
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲؛ مصطفی غالب، تاریخ الدعوة الاسماعیلیة،۱۹۶۵م، ص۱۷۴.
- ↑ قاضی نعمان،۱۹۸۶م، ص۲۹۹؛ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ ابن تغری بردی، النجوم الزاهره، بیتا، ج۳، ص۲۴۶؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۴۸-۴۹.
- ↑ بکری، ۱۹۹۲، ج۲، ص۶۷۹؛ ابنعذاری، ۱۹۸۳، ج۱، ص۱۱۷.
- ↑ ابنخلدون ج۴، ص۵۳.
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۵.
- ↑ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ج۱، ص۳۲۶.
- ↑ حمیری، الروض المعطار فی خبر الاقطار، ذیل کلمه الجمة.
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۶.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۵.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۶-۱۰۸.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک (المغرب)، ج۱، ص۶۸۲
- ↑ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ج۱، ص۳۲۶
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۶.
- ↑ مقریزی، ۱۹۹۱م، ج۴، ص۵۶۲.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک (المغرب)، ۱۹۹۲م، ج۲، ص۵۸۳؛ ابن عذاری، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۱۸۴.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۹.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۱۲.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۹.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۱۲.
- ↑ بکری، همان، ص۶۸۳؛ برت، تاریخ فاطمیان، ص۳۲۶
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۱۶۰
- ↑ ابناثیر، همان، ص۹۵
- ↑ ابنحماد، اخبار ملوک بنیعبید، ص۵۶
- ↑ فضلی، نشریه تاریخ اسلام و ایران، تابستان ۱۴۰۲، ص۱۰۹
- ↑ ادریس عمادالدین، عیون الأخبار، ج۵، ص۴۸۶-۴۸۷
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۹۴-۹۵
- ↑ زغلول، تاریخ فاطمیان، ص۹۶
منابع
ابناثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق. ابنحماد، محمد بن علی، اخبار ملوک بنیعبید و سیرتهم، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، ۱۴۰۱ق. ابنصغیر، ابوعبدالله محمد، تاریخ بنیرستم، ترجمه حجتالله جودکی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، ۱۳۷۵ش. ادریس عمادالدین، عیون الأخبار و فنون الآثار، بیجا، بینا، بیتا. بکری، ابوعبید عبدالله، المسالک و الممالک، تونس، الدار العربیة للکتاب، ۱۹۹۲م. بلوم، جاناتان و شیلا بلر، هنر و معماری اسلامی، ترجمه، تهران، ۱۳۹۷ش. حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۵م. زغلول، ابراهیم، تاریخ الفاطمیین فی شمال افریقیا، قاهره، ۱۹۷۹م. قزوینی، محمد بن عبدالرحمن، آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه، تهران، ۱۳۶۲ش. فضلی، «شکلگیری و سازماندهی شهری مهدیه»، فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران، شماره ۵۸، تابستان ۱۴۰۲ش.