مخلوق نخستین
مخلوق نخستین، اولین آفریده توسط خداوند است. در منابع اسلامی، به‌ویژه روایات امامیه، مصادیق متعددی همچون «نور پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)»، «عقل»، «آب»، «قلم» و «مشیت» برای این عنوان ذکر شده که نزد عالمان مسلمان موجب طرح مباحثی درباره تعارض ظاهری احادیث و نحوه جمع میان آنها شده است.
اندیشمندان مسلمان با توجه به تفاوت مراتب هستی، رویکردهای گوناگونی در تفسیر این نصوص اتخاذ کرده‌اند؛ برخی این عناوین را ناظر بر مراحل طولی آفرینش (عالم مجردات در برابر عالم مادی) دانسته و برخی دیگر، تمامی این تعابیر را جلوه‌هایی از یک حقیقت واحدِ نخستین معرفی کرده‌اند.
۱. مفهوم‌شناسی و گوناگونی مصادیق نخستین مخلوق در روایات
نخستین مخلوق، اصطلاحی در مباحث کلامی، روایی و تفسیری مسلمانان و به‌ویژه امامیه است که به موضوع آغاز آفرینش و پدیده‌ای که پیش از سایر موجودات خلق شده، اشاره دارد.[۱] به‌گفته پژوهشگران، در احادیث اسلامی، از نخستین آفریده(أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ)، با عنوان و اسامی مختلفی یاد شده است.[۲] برای نمونه می‌توان به عناوینی مانند «نور پیامبر و اهل‌بیت»، «عقل»، «آب» و ... اشاره کرد.
نصوص قرآنی و گزارش تفاسیر
گفته شده است که در متن قرآن، آیه‌ای که با صراحت نام نخستین مخلوق را مشخص کرده باشد وجود ندارد.[۳] محمدباقر مجلسی ۱۴ آیه از آیات قرآن را که بر جهان‌شناسی و چگونگی پیدایش عالم دلالت می‌کند، را ذکر کرده است.[۴] با این حال، مفسران مسلمان ذیل برخی از آیه‌های مربوط به مراحل خلقت، بحث از نخستین مخلوق را نیز مطرح کرده‌اند.[۵]
به عنوان نمونه، برخی مفسران از نخستین پدیده و مخلوق اول در ذیل تفسیر آیه ۳۰ سوره انبیاء (أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَ فَلا يُؤْمِنُونَ) سخن به میان آورده‌اند.[۶]
دسته‌بندی تعابیر روایی
در کتاب‌های حدیثی شیعه، احادیث گسترده‌ای با تعبیر «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ» وارد شده است که آغاز آفرینش را به مصادیق گوناگونی نسبت می‌دهند.[۷] اگرچه در تفصیل مراتب هستی و چینش آنها چندان مفصل سخن نگفته‌اند.[۸]
عناوین مورد اشاره در روایات به شرح زیر است:
- نور پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع): بر اساس منابع حدیثی شیعه، روایات بسیاری وجود دارد[۹] که بر اول بودن خلقت نور پیامبر(ص) و اهل‌بیتِ(ع) او دلالت می‌کند؛ چنانچه برخی عالمان نیز به کثرت آن تصریح نموده‌اند.[۱۰]
- عقل: در احادیثی همچون «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ»[۱۱] و روایاتی که عقل را نخستین مخلوق از میان روحانیین معرفی می‌کنند،[۱۲] عقل به‌عنوان نخستین آفریدهٔ خداوند مطرح شده است.
- قلم: در روایاتی مانند «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمُ»،[۱۳] قلم نخستین پدیده‌ای دانسته شده که خداوند به آن دستور نگارش مقدرات و حقایق هستی تا روز قیامت را داده است.[۱۴]
- روح: در برخی روایات نبوی تعبیر «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ رُوحِي»[۱۵] وارد شده و همچنین در برخی دیگر از روایات، از خلقت نخستین ارواح معصومان(ع) پیش از سایر آفریده‌ها یاد شده است.[۱۶]
- مشیت: در برخی دیگر از احادیث که از اهل‌بیت(ع) نقل شده است، مانند«خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِيئَةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الأَشْيَاءَ بِالْمَشِيئَةِ»، مشیت الهی مبدأ و سرآغاز پیدایش سایر موجودات دانسته شده است.[۱۷]
- آب (ماء): در شماری از روایات، آب به عنوان مادهٔ اولیهٔ پیدایش جهان مادی و موجودات محسوس معرفی شده است.[۱۸]
- هوا: در روایاتی که به آفرینش جهان جسمانی پیش از خلق آب و زمین اشاره دارند، از «هوا» به‌عنوان نخستین عنصر نامحسوس در ابتدای جهان ماده یاد شده است.[۱۹]
- جوهر اخضر: در برخی از روایات که راوی آن معرفی نشده است، از خلق جوهری سبزرنگ سخن به میان آمده که خداوند با ذوب آن، آب و سپس سایر موجودات مادی پدید آمدند.[۲۰]
رویکردهای عالمان در حل تعارض روایات
گفته شده است وجود عناوین متفاوت در روایات مخلوق نخستین، موجب شده است عالمان و شارحان حدیث، برای حل آن، شیوه‌های گوناگونی ارائه دهند.[۲۱]
گروهی این اسامیِ چندگانه (مانند نور، عقل و قلم) را تعابیر گوناگون از یک حقیقت واحدِ نوری گزارش کرده‌اند. به عنوان نمونه ملاصالح مازندرانی معتقد است که همۀ این تعابیر ذاتاً یکی هستند، ولی در لفظ مختلف‌اند و نام‌های متفاوت مخلوق اول، ناشی از جنبه‌ها و ویژگی‌های گوناگون آن است.[۲۲] فیض کاشانی نیز اولین مخلوق خداوند را جوهری شریف، ملکوتی و وحدانی می داند که وجوه متعدّد و جهات مختلفی دارد و به اعتبار هر وجهی دارای اسمی خاص است. [۲۳] اسماعیل خواجوئی(م ۱۱۷۳ق) از عالمان قرن ۱۲ هجری قمری و میرزا حبیب‌الله خوئی(م ۱۳۲۴ق) از عالمان قرن ۱۳ هجری قمری نیز مخلوق اول را یک موجود دانسته و معتقدند که آن پیامبر(ص) و نور او بوده است.[۲۴]
اما برخی دیگر از عالمان رویکرد دیگری در جمع‌بندی روایات داشته‌اند. محمدباقر مجلسی معتقد است دیدگاه فلسفی عقل اول در تضاد با ظاهر آیات، روایات و باور مشترک اهل ادیان می‌باشد.[۲۵] وی و دیگر عالمان معتقدند که روایات مخلوق اول بودن آب را باید بر تقدّم اضافی حمل کرد؛ یعنی خلقت آب، نسبت به خلقت اشیای محسوس، اول بوده و آب در میان اشیای محسوس که هوا از آنها نیست، اولین مخلوق بوده است. اما هوا در عالم جسمانی، در میان غیر محسوسات، مخلوق اول است.[۲۶] به گفته مجلسی، با توجه به اخبار و روایاتی که اولین مخلوق را نور و نور معصومان(ع) معرفی می‌کنند، معتقد است که مراد از همۀ آنها یکی است و همه از یک حقیقت واحد حکایت می کنند که همان روح رسول اکرم(ص) است.[۲۷] همچنین وی در مورد روایاتی که مخلوق نخستین را عقل معرفی می‌کند گفته است که این روایات از راویان شیعه نقل نشده و از کتاب‌های اهل‌سنت به ما رسیده است.[۲۸]
نسبت با عقل اول در فلسفه و عرفان
در فلسفه اسلامی، مسئلهٔ نخستین مخلوق در قالب نظریهٔ «عقل اول»[۲۹] یا «صادر نخستین»[۳۰] صورت‌بندی شده است[۳۱] که اثبات آن بر قاعدهٔ سنخیت و «قاعده الواحد» استوار است؛[۳۲] حکیمان مشاء عقل اول را موجودی بسیط و غیرمادی می‌دانند که واسطه در آفرینش سایر عقول و افلاک است،[۳۳] در حکمت اشراق با عنوان «نور اول» یا «نور اقرب» از آن یاد می‌شود[۳۴] و در حکمت متعالیه، ملاصدرا با استناد به نصوصی مانند «أول ما خلق الله العقل»، این عقل بسیط را اشرف ممکنات و معادل قلم و حقیقت محمدیه معرفی می‌کند؛[۳۵] در عرفان نظری (مکتب ابن‌عربی)، از این حقیقت به «تجلی اول»،[۳۶] «قلم اعلی»[۳۷] و سرآغاز تعینات وجودی تعبیر شده است.
پانویس
- ↑ خادمی، «دیدگاه عالمان امامی پیرامون روایات نخستین مخلوق»، ص۴۳.
- ↑ خادمی، «دیدگاه عالمان امامی پیرامون روایات نخستین مخلوق»، ص۴۴؛ حسینی شریف و مقدم، «مخلوق اوّل در روایات و دو مواجههٔ متفاوت»، ص۷۸.
- ↑ دلشاد نداف و دیگران، «مطالعۀ تاریخی انگارۀ أول ما خلق الله نزد مفسران مسلمان»، ص۵۱؛ اترک، «مراتب خلقت از دیدگاه آیات و روایات»، ص۲–۳.
- ↑ مجلسى، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۲-۴.
- ↑ دلشاد نداف و دیگران، «مطالعۀ تاریخی انگارۀ أول ما خلق الله نزد مفسران مسلمان»، ص۵۱.
- ↑ طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۷۹؛ آلوسى، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۳۵؛ حقى بروسوى، تفسير روح البيان، بی‌تا، ج۵، ص۴۷۱.
- ↑ خادمی، «دیدگاه عالمان امامی پیرامون روایات نخستین مخلوق»، ص۴۴.
- ↑ حسینی شریف و مقدم، «مخلوق اوّل در روایات و دو مواجههٔ متفاوت»، ص۸۰.
- ↑ كلينى، الكافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۷؛ بکری، الأنوار في مولد النبی، ۱۴۱۵ق، ص۵؛ شیخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۳۵-۳۳۶؛ فيض كاشانى، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۵۲.
- ↑ مجلسى، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۱۹۸.
- ↑ ابن‌ابی جمهور، عوالی اللئالی العزيزية، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۹۹.
- ↑ كلينى، الكافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱.
- ↑ قمى، تفسير القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۹۸؛ بحرانى، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۰۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۳۶۶.
- ↑ فيض كاشانى، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۵۲.
- ↑ شیخ صدوق، عيون أخبار الرضا عليه السلام، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۶۲؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۵.
- ↑ شیخ صدوق، التوحيد، ۱۳۹۸ق، ص۱۴۸ و ۳۲۹.
- ↑ شیخ صدوق، التوحيد، ۱۳۹۸ق، ص۶۷.
- ↑ قمى، تفسير القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۲۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۲۹.
- ↑ حسینی شریف و مقدم، «مخلوق اول در روایات و دو مواجهه‌ی متفاوت»، ص۸۳.
- ↑ مازندرانى، شرح الكافی، ۱۳۸۲ق، ج۱۲، ص۱۱-۱۳.
- ↑ فيض كاشانی، علم اليقين في أصول الدين، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۲۳.
- ↑ خواجوئی، جامع الشتات، ۱۴۱۸ق، ص۱۰۹؛ خويى، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۳۸۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۳۰۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۳۰۸-۳۰۹؛ خويى، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۳۸۳؛ داوری، إيضاح الدلائل في شرح الوسائل، ۲۰۱۸م، ص۳۴۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۳۰۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۴، ص۳۰۹.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ ش، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ حسینی شریف، «مطالعه تطبیقی عقل اول و وجود منبسط در حکمت مشاء و عرفان»، ص۴۹.
- ↑ موحدی نجف آبادی، صادر اول در آیات و احادیث و آراء فلوطین، ۱۳۹۴ش، ص۱۳۱.
- ↑ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۴۴.
- ↑ ابن‌سینا، الاشارات والتنبیهات، ۱۴۰۳ق، ج ۳، ص۲۴۰–۲۴۲.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ ش، ج۲، ص۱۲۸۵.
- ↑ صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعة، ۱۳۸۳ش، ج ۳ ص۱۶۶؛ ج ۱ ص۱۹۳.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۴۹۰.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۱۵۱۳.
منابع
- آلوسى، سيد محمود، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم، تحقيق: على عبدالبارى عطية، بيروت، دارالكتب العلميه، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌ابی جمهور، محمد بن زين الدين، عوالی اللئالی العزيزية في الأحاديث الدينية، مصحح: مجتبى عراقى، مجتبى، قم، دار سيد الشهداء للنشر، ۱۴۰۵ق.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الاشارات والتنبیهات، شرحِ نصیرالدین طوسی و شرح‌الشرح لِقطب‌الدین رازی، تهران، مطبوعات دینی، ۱۴۰۳ق.
- اترک، حسین، «مراتب خلقت از دیدگاه آیات و روایات»، فصلنامه علمی ترویجی دانشگاه قم، شماره ۲۲ و ۲۳، زمستان ۱۳۸۳ش و بهار ۱۳۸۴ش.
- بحرانى، سيد هاشم بن سليمان، البرهان في تفسير القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامية مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، ۱۳۷۴ش.
- بکری، احمد بن عبدالله، الأنوار في مولد النبي ص، قم، الشريف الرضی، ۱۴۱۵ق.
- حسینی شریف، سیدعلی و غلامعلی مقدم، «مخلوق اول در روایات و دو مواجهه‌ی متفاوت»، نشریه آموزه های فلسفه اسلامی، شماره ۱۸، بهار و تابستان۱۳۹۵ش.
- حسینی شریف، سیدعلی، «مطالعه تطبیقی عقل اول و وجود منبسط در حکمت مشاء و عرفان، آموزه‌های فلسفهٔ اسلامی»، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شمارهٔ ۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- حقى بروسوى، اسماعيل، تفسير روح البيان، بیروت، دارالفكر، بی‌تا.
- خاتمی، احمد، فرهنگ علم کلام، تهران، انتشارات صبا، ۱۳۷۰ش.
- خادمی، محمد، «دیدگاه عالمان امامی پیرامون روایات نخستین مخلوق»، مجله امامت پژوهی، شماره ۱۷، بهار ۱۳۹۴ش.
- خواجوئی، محمد إسماعيل بن الحسين، جامع الشتات، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۱۸ق.
- خويى، ميرزا حبيب الله، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة، مترجم: حسن زاده آملىٍ، حسن و كمرهاى، محمد باقر، مصحح: ابراهيم ميانجى، تهران، مكتبة الإسلامية، ۱۴۰۰ق.
- داوری، مسلم، إيضاح الدلائل في شرح الوسائل، قم، دار زين العابدين (ع)، ۲۰۱۸م.
- دلشاد نداف، علی و شهرام پازوکی، محمودرضا اسفندیار، «مطالعۀ تاریخی انگارۀ أول ما خلق الله نزد مفسران مسلمان»، نشریه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شماره۱، بهار۱۳۹۹ش.
- سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، التوحيد، مصحح: هاشم حسينى، قم، جامعه مدرسين، ۱۳۹۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، علل الشرائع، قم، كتاب فروشى داورى، ۱۳۸۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، عيون أخبار الرضا عليه السلام، مصحح: مهدى لاجوردى، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، كمال الدين و تمام النعمة، مصحح: على اكبر غفارى، تهران، اسلاميه، ۱۳۹۵ق.
- طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷ق.
- فيض كاشانى، محمد محسن، الوافی، اصفهان، كتابخانه امام أمير المؤمنين على عليه السلام، ۱۴۰۶ق.
- فيض كاشانی، محمد بن مرتضى، علم اليقين في أصول الدين، محقق: محسن بيدارفر، قم، منشورات بيدار، ۱۳۷۷ش.
- قمى، على بن ابراهيم، تفسير القمی، مصحح: طيّب موسوى جزائرى، قم، دار الكتاب، ۱۴۰۴ق.
- كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافی، مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
- مازندرانى، محمد صالح بن احمد، شرح الكافی- الأصول و الروضة، مصحح: ابوالحسن شعرانى، تهران، المكتبة الإسلامية، ۱۳۸۲ق.
- مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- موحدی نجف آبادی، محمدرضا، صادر اول در آیات و احادیث و آراء فلوطین، رساله دوره دکتری رشته فلسفه، قزوین، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۴ش.