ذکر نام امام مهدی(ع)
نام بردن امام مهدی(عج) از مباحث مطرح در حدیث و فقه شیعه است که پیرامون جواز یا حرمت تصریح به نام اصلی ایشان (محمد) در دوران غیبت شکل گرفته است. منشأ این اختلاف، تفاوت در تفسیر روایاتی است که از ذکر نام ایشان نهی کردهاند. با این حال، به دلیل وجود این روایات، در سنت شیعی یادکرد آن حضرت با القاب و کنیههایی مانند «مهدی»، «قائم»، «حجت»، «صاحبالزمان» و «صاحبالامر» رواج یافته است.
تعریف و جایگاه
ذکر نام امام مهدی(عج) به معنای تصریح به نام اصلی امام دوازدهم شیعیان یعنی «محمد» است.[۱] در منابع حدیثی و فقهی شیعه، بحث از نام بردن از وی، در پی روایاتی مطرح شد که از بردن نام ایشان نهی میکردند. عالمان شیعه درباره حکم فقهی این مسئله و تفسیر قلمروِ این نهی، دیدگاههای متفاوتی ابراز کردهاند.
به گفته برخی از پژوهشگران، مباحث افشای نام و جواز یا عدم جواز نام ایشان به خاطر این بود که در صورت آشکار شدن نام، چه بسا ممکن بود برای جان امام زمان(عج) اتفاقی بیفتد و خطری پیش بیاید.[۲]
ممنوعیت ذکر نام
بر اساس منابع حدیثی، در شماری از روایات، از تصریح به نام امام مهدی(عج) نهی شده است. این مضمون در نقلهایی از رسول خدا(ص)[۳] و امامان شیعه، از جمله امام علی(ع)[۴]، امام صادق(ع)[۵]، امام کاظم(ع)[۶]، امام رضا(ع)[۷]، امام جواد(ع)[۸]، امام هادی(ع)[۹]، امام عسکری(ع)[۱۰] و امام زمان(عج)[۱۱] دیده میشود. در برخی از این روایات، بر لزوم پرهیز از ذکر نام آن حضرت در میان مردم تأکید شده است؛ برای نمونه در روایتی از امام هادی(ع) آمده است که ذکر نام آن حضرت جایز نیست و باید او را با عنوان «الحجة من آل محمد» یاد کرد.[۱۲] همچنین در تعابیری نظیر «لا یحلّ لکم ذکره باسمه» (ذکر او به نامش برای شما حلال نیست) بر این نهی تأکید شده است.[۱۳]
جواز ذکر نام
بنابر گزارش منابع حدیثی، در بخش دیگری از روایات، نام امام مهدی(عج) به صراحت ذکر شده است.[۱۴] در برخی نقلها، وی با نام «محمد بن الحسن» معرفی شده است.[۱۵]
دیدگاههای عالمان
عالمان شیعه در جمع میان روایات ناهی و روایاتِ دال بر جواز ذکر نام، دیدگاههای مختلفی ارائه کردهاند:[۱۶]
مطلقا ممنوع و حرام: شماری از محدثان و فقهاء بر اساس روایات دسته اول، بردن نام اصلی امام مهدی(عج) را تا زمان ظهور، حرام و ممنوع دانستهاند. شیخ صدوق،[۱۷] محمدباقر مجلسی،[۱۸] از جمله طرفداران این نظریه هستند. همچنین میرداماد نیز در کتاب شرعة التسمیه حول حرمة التسمیه از این دیدگاه دفاع کرده است.[۱۹] احتمالا کلینی،[۲۰] نعمانی،[۲۱] شیخ طوسی[۲۲]، شیخ مفید [۲۳] و طبرسی[۲۴] با توجه به ذکر روایات دال بر حرمت ذکر نام امام مهدی(عج) و نیز عدم تصریح به نام امام دوازدهم در کتابهایشان، به این نظریه معتقد بودند.[۲۵]
جایز و بدون اشکال جز در موارد خوف و تقیه: فقیهانی همچون شیخ حر عاملی[۲۶] این نظریه را برگزیدند. به گفته حر عاملی، عالمانی همچون علامه حلی، محقق حلی، فاضل مقداد، سید مرتضی، شیخ مفید، سید ابن طاوس و دیگران معتقد به همین نظریه بودند.[۲۷]
دیدگاه تفصیل: برخی عالمان مانند میرداماد و میرزای نوری میان ذکر علنی (در مجامع عمومی) و ذکر خصوصی یا غیرعلنی تفصیل دادهاند؛[۲۸] برخی دیگر از عالمان مانند شیخ بهائی ذکر نام امام مهدی(عج) را در غیبت صغری ممنوع و در غیبت کبری بدون اشکال دانستهاند.[۲۹]
مواردی خارج از قلمرو نهی
به گفته سید محمدتقی موسوی اصفهانی برخی از موارد یادکرد نام امام دوازدهم میان همه فقهاء و عالمان شیعه بدون اشکال است و شامل روایات منع نمیشود.[۳۰] مواردی مانند کتابها و نوشتهها، کنایه و اشاره به اسم امام مهدی(عج)، دعا و مناجات.[۳۱]
برخی پژوهشگران عرصه مهدویت معتقدند که بر اساس گزارشی از کتاب کافی و اهتمام شیعیان به عدم افشای نام اصلی امام زمان(عج)، شیعیان نام امام زمان (عج) که به صورت حروف مقطّع(م ح م د) مینویسند.[۳۲]
پانویس
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، بیتا، ج۲، ص۱۰۰.
- ↑ «احمدی کچائی: فوائد امام عصر در ...»، سایت ابنا.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۸۵؛ خزاز رازی، کفایة الأثر فی النصّ على الأئمة الإثنی عشر، ۱۴۰۱ق، ص۵۹.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۸۶.
- ↑ ابن بابویه، الإمامة و التبصرة من الحیرة، ۱۴۰۴ق، ص۱۱۷؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۳۳؛ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۸۶.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۳۳؛ ابن بابویه، الإمامة و التبصرة من الحیرة، ۱۴۰۴ق، ص۱۱۷؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ ابن بابویه، الإمامة و التبصرة من الحیرة، ۱۴۰۴ق، ص۱۱۸؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۸۰.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۸۰-۲۸۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۴؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۲-۴۸۳.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۲۸؛ ابن بابویه، الإمامة و التبصرة من الحیرة، ۱۴۰۴ق، ص۱۱۸؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۸۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۲۸؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۵؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۴۵؛ شیخ مفید، ارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۰.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۲۸؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۰۸؛ شیخ حر عاملی، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۹۹؛ شیخ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۱۵۱؛ حلی، مختصر البصائر، ۱۴۲۱ق، ص۱۴۴؛ عاملی نباطی، الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۱۱۴.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا علیه السلام، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۴۱؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۰۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۶، ص۱۹۴؛ خزاز رازی، کفایة الأثر فی النصّ على الأئمة الإثنی عشر، ۱۴۰۱ق، ص۱۵۳؛ ابن شاذان قمی، الفضائل، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۸.
- ↑ وائلی، «حکم تسمیة الامام المهدی»، ص۳۹.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۰۷.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۳۲.
- ↑ پایگاه الشیعه، «شرعة التسمیة حول حرمه التسمیة».
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۳۲.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۲۲۸.
- ↑ شیخ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۳۳۳.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۰.
- ↑ طبرسی، إعلام الورى بأعلام الهدى، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۱۳.
- ↑ وائلی، «حکم تسمیة الامام المهدی»، ص۴۰.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۲۳۷، ذیل احادیث ۷، ۸، ۹، ۱۲ و ۲۳.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۲۴۶.
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ج۲، ص۱۰۰.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۱۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۳۲.
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، بیتا، ج۲، ص۱۰۰.
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، بیتا، ج۲، ص۱۰۱و۱۰۲.
- ↑ «احمدی کچائی: فوائد امام عصر در ...»، سایت ابنا.
منابع
- ابن بابويه، على بن حسين، الإمامة و التبصرة من الحيرة، مصحح: مدرسه امام مهدى عليه السلام، قم، مدرسة الإمام المهدى عجّل الله تعالى فرجه الشريف، ۱۴۰۴ق.
- ابن شاذان قمى، أبو الفضل شاذان بن جبرئيل، الفضائل، قم، رضى، ۱۳۶۳ش.
- حلى، حسن بن سليمان بن محمد، مختصر البصائر، مصحح: مظفر، مشتاق، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۲۱ق.
- خزاز رازى، على بن محمد، كفاية الأثر في النصّ على الأئمة الإثني عشر، مصحح: حسينى كوهكمرى، عبد اللطيف، قم، بيدار، ۱۴۰۱ق.
- شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمى، ۱۴۲۵ق.
- شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، مصحح: مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، علل الشرائع، قم، كتاب فروشى داورى، ۱۳۸۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، عيون أخبار الرضا عليه السلام، مصحح: لاجوردى، مهدى، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، كمال الدين و تمام النعمة، مصحح: غفارى، على اكبر، تهران، اسلاميه، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسى، محمد بن الحسن، الغيبة، مصحح: تهرانى، عباد الله و ناصح، على احمد، قم، دار المعارف الإسلامية، ۱۴۱۱ق.
- شیخ مفيد، محمد بن محمد،الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، مصحح: مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، كنگره شيخ مفيد، ۱۴۱۳ق.
- طبرسى، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، مصحح مؤسسة آل البيت، قم، موسسه آل البيت، ۱۴۱۷ق.
- عاملى نباطى، على من محمد بن على بن محمد بن يونس، الصراط المستقيم إلى مستحقي التقديم، مصحح: رمضان، ميخائيل، نجف، المكتبة الحيدرية، ۱۳۸۴ق.
- كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، كافي، مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
- مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، بیروت،دار إحياء التراث العربي، ۱۴۰۳ق.
- مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، مصحح: رسولى محلاتى، هاشم، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۴ق.
- مسعودى، على بن حسين، اثبات الوصية، قم، انصاريان، ۱۴۲۶ق.
- موسوی اصفهانی، محمدتقی، مکیال المکارم، تحقیق السيد علي عاشور، بیروت، موسسه الاعلمی، بیتا.
- نعمانی، محمد بن ابراهيم، الغيبة، مصحح: غفارى، على اكبر، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
- نورى، حسين بن محمد تقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، مصحح مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۸ق.
- وائلی، جاسم، «حکم تسمیة الامام المهدی»، مجله الموعود، جمادی الاخر، ۱۴۲۲ق.
- پایگاه الشیعه، «شرعة التسمیة حول حرمه التسمیة»، تاریخ درج: ۲۳ فروردین ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- «احمدی کچائی: فوائد امام عصر در غیبت کبری مثل غیبت صغری است/ چرا نام امام زمان (عج) را با حروف مقطّع مینویسند؟»، سایت ابنا، تاریخ درج: ۹ اسفند ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ش.