آیه ۳۶ سوره حجر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | حجر |
| شماره آیه | ۳۶ |
| جزء | ۱۴ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | مهلت خواستن ابلیس |
| آیات مرتبط | آیه ۷۹ سوره ص/ آیه ۱۴ سوره اعراف |
آیه ۳۶ سوره حجر به مهلت خواستن ابلیس از خدا برای زنده ماندن تا روز قیامت[۱] و گمراه کردن انسان اشاره دارد.[۲] عبارات و کلمات این آیه در آیه ۷۹ سوره ص نیز تکرار شده است.
قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ.؛ پروردگارا اكنون كه چنين است مرا تا روز رستاخيز مهلت ده.
این آیه در ذیل آیات ۲۶ تا ۴۰ سوره حجر قرار گرفته است که به گفته مفسران، به جریان خلقت انسان و نافرمانی ابلیس در سجده بر آدم اشاره دارد.[۳]
به گفته مفسران قرآن کریم ابلیس در ذیل آیه شریفه از خداوند دو درخواست داشته است:[۴] یکی مهلت خواستن برای گمراه کردن انسان[۵] و دیگر زنده ماندن تا روز قیامت.[۶] درخواست اوّل او برای امتحان و ابتلاء انسان پذیرفته شد[۷] تا وسیلهای باشد برای تکامل و پرورش انسان؛[۸] ولی درخواست دوم او پذیرفته نشد؛[۹] زیرا به گفته علامه طباطبائی ابلیس از خداوند درخواست حیات ابدی داشت که تا برپائی روز قیامت زنده بماند؛[۱۰] اما خدا او را تا زمان معینی مهلت داد.[۱۱]
در ارتباط با اینکه تا چه زمانی به ابلیس مهلت داده شده است بین مفسران اختلاف نظر وجود دارد که از جمله آنها به موارد زیر اشاره شده است:
- قیام حضرت مهدی(عج).[۱۲]
- بین نفخ صور اول و نفخ صور دوم.[۱۳]
- زمانی است که معلوم نیست و تنها خداوند از آن آگاه است.[۱۴]
علامه طباطبایی، نویسنده تفسیر المیزان، معتقد است از آیات قرآن نمیتوان مدت دقیق مهلت ابلیس را تعیین کرد. او در پاسخ به این ایراد که خدا با دادن مهلت به ابلیس، او را به گمراه کردن انسانها تشویق کرده است، توضیح میدهد: تشویق به گناه زمانی معنا دارد که فرد خودش انگیزهای برای گناه نداشته باشد، درحالیکه ابلیس خود سرچشمه نافرمانی است و با تصمیم و سوگند، قصد گمراه کردن انسانها را داشته است. همچنین اگر «وقت معلوم» برای ما روشن نیست، دلیل نمیشود برای ابلیس هم مبهم بوده باشد؛ زیرا از سخن او که گفت «همه را گمراه میکنم» معلوم است فهمیده تا زمانی که انسان در زمین زندگی میکند، فرصت وسوسه کردن دارد.[۱۵]
به گفته علامه طباطبایی، استجابت دعای ابلیس و فرصت او برای فریب انسانها به معنای از بین رفتن اختیار و آزادی انسانها نیست. انسان همچنان در برابر وسوسههای شیطان استقلال و حق انتخاب دارد و براساس همان اختیارش پاسخگو خواهد بود.[۱۶]
در روایتی، امام صادق(ع) نقل میکنند که امام سجاد(ع) در کنار کعبه دعا میکرد و با استناد به آیه ۳۶ سوره حجر، میگفت: «خدایا همانطور که دعای ابلیس را اجابت کردی، دعای مرا هم اجابت کن.»[۱۷]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۵۱۹.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۵۱۵-۵۱۸.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۵۱۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۴۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۴۶.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۵۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۵۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۵۹.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۶۲.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۳،ص۳۶۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۳۴۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، منشورات اسماعيليان، ج۱۲، صص۱۵۲-۱۵۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، منشورات اسماعيليان، ج۸، صص۴۱-۴۲.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۳۶۶.
منابع
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر نشر اسلامی (جامعه مدرسین)، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، الناشر منشورلات اسماعیلیان، بیتا، بیجا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۱ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.