آیه ۱۱۸ سوره توبه
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | توبه |
| شماره آیه | ۱۱۸ |
| جزء | ۱۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | پیرامون سه نفر از انصار که از همراهی مسلمانان برای اعزام به جنگ تبوک خودداری کردند |
| درباره | توبه |
آیه ۱۱۸ سوره توبه داستان مجازات و توبه[۱] سه نفر از انصار است[۲] که از همراهی پیامبر و مسلمانان برای رفتن به جنگ تبوک خودداری کردند. همراهی نکردن اینها نه بهجهت دشمنی و نِفاق بلکه از روی سستی و تنبلی دانسته شده است.[۳] این افراد کعب بن مالک، هلال بن امیه و مراره بن ربیعه شناخته میشوند.[۴]
به گفته مفسران، این آیه سختیها و مجازات آنها را بیان میکند،[۵] که شامل محاصره اجتماعی و قطع هر نوع ارتباط با آنان بود.[۶] این مجازات به حدی سخت بود که در آیه آمده «زمین با همه وسعتش بر آنها تنگ شد»[۷] و «گویی جان در تنشان جای نمیگرفت».[۸] این تعابیر مبالغهای برای نشان دادن شدت ناراحتی آنهاست.[۹] مدرسی، مفسر شیعی، این بخش از آیه را «در تنگنای زندگی» توصیف کرده[۱۰] و معتقد است که این تحریم اجتماعی اثرات عمیقی داشت و پس از آن کمتر کسی جرأت انجام چنین کاری را داشت.[۱۱]
﴿وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ١١٨﴾ [توبه:118]|﴿و [نیز] بر آن سه تن که بر جای مانده بودند [و قبول توبه آنان به تعویق افتاد] تا آنجا که زمین با همه فراخیاش بر آنان تنگ گردید و از خود به تنگ آمدند و دانستند که پناهی از خدا جز به سوی او نیست پس [خدا] به آنان [توفیق] توبه داد تا توبه کنند بی تردید خدا همان توبهپذیر مهربان است ١١٨﴾
شیخ طوسی شأن نزول آیه ۱۱۸ سوره توبه را چنین ذکر میکند که سه نفر از همراهی با پیامبر(ص) در جنگ تبوک خودداری کردند و پس از بازگشت مسلمانان، پشیمان شدند. پیامبر(ص) با آنان سخن نگفت و دستور داد مسلمانان نیز از صحبت با آنها خودداری کنند. حتی خانوادهها از آنها دوری کردند. پس از چهل روز توبه کردند و خداوند توبهشان را پذیرفت. آیه ۱۱۸ سوره توبه در این باره نازل شد.[۱۲] این شأن نزول با تفاوتهایی در تفاسیر دیگر نیز ذکر شده است.[۱۳]
به گفته مفسران، قطع ارتباط کامل جامعه با سه فرد گناهکار باعث شد که آنها از همه قطع امید کنند[۱۴] و درک کنند که تنها پناهشان خداست.[۱۵] بنابراین، به بیابان رفتند و با ترک لذتهای دنیوی، به توبه[۱۶] و استغفار پرداخته[۱۷] و به این یقین رسیدند[۱۸] که هیچ چیزی جز بخشش خداوند نمیتواند آنها را نجات دهد.[۱۹] این حالت در قرآن با تعبیر «وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَیهِ» آمده است.[۲۰]
آیه ۱۱۸ سوره توبه، توبه آنان را چنین نقل میکند: «ثُمَّ تَابَ عَلَیهِمْ لِیتُوبُوا؛ پس به آنان توبه داد، تا توبه کنند»[۲۱] در تفسیرِ تعبیرِ «به آنها توبه داد» چندین معنا ذکر شده است.[۲۲] طبرسی آن را به معنای آسان شدن توبه برای آنان از سوی خداوند میداند.[۲۳] برخی این تعبیر را به معنای لطف خداوند معنا کردهاند که خداوند به آنها لطف کرد تا اینکه توبه کرده و از گناه خود بازگردند.[۲۴] مغنیه نیز به این نکته اشاره میکند که خداوند توبه آنان را پذیرفت تا بتوانند توبه کرده و اصرار بر گناه نداشته باشند.[۲۵]
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، مراحل توبه را اینگونه توضیح میدهد: ابتدا خداوند باید توفیق توبه را به بنده دهد («تَابَ عَلَیهِمْ»)، سپس بنده خود توبه کند («لِیتُوبُوا»)، و در نهایت خداوند توبه را قبول کرده و گناهان را میبخشد.[۲۶] تعبیر «تَوَّابُ» نشاندهنده رحمت و پذیرش بیپایان توبه از سوی خداوند است.[۲۷]
پانویس
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۲۱۸.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۱۱۴.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۱۱۴.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۱، ص۴۱.
- ↑ جعفری، کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۴، ص۵۹۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۱۷۵.
- ↑ خسروانی، تفسیر خسروی، ۱۳۹۰ق، ج۴، ص۱۳۹.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۹۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۲۱.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۹۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۱۷۵.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۵، ص۳۱۶.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۱۷۵.
- ↑ طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۳۲۹.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۲۱۸.
- ↑ طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۳۲۹.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۸۶.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۱، ص۴۰.
- ↑ سوره توبه، آیه ۱۱۸.
- ↑ سوره توبه، آیه ۱۱۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۵، ص۳۱۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۲۱
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۲۱۸.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۱۱۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۴۰۲.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۱۱۵.
منابع
- جعفری، یعقوب، کوثر، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دار العلوم، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- خسروانی، علیرضا، تفسیر خسروی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران، انتشارات اسلامیة، چاپ اول، ۱۳۹۰ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.