کشمیر
 | |
| اطلاعات عمومی | |
|---|---|
| نام رسمی | کشمیر |
| جمعیت کل | آمار واحدی برای کل کشمیر وجود ندارد. |
| ادیان(درصد) | براساس آمار سال ۱۹۴۱م.: ۷۷٪ مسلمان، ۲۰٪ هندو و ۳٪ سیک و سایر ادیان. |
| اسلام | |
| پیشینه اسلام | ورود اسلام از سده پنجم هجری؛ گسترش آن از سده نهم هجری با حکومت شاهمیریان. |
| درصد مسلمانان | حدود ۷۷٪ (براساس آمار ۱۹۴۱م.) |
| اطلاعات شیعی | |
| پیشینه | تشیع از سدههای نخستین اسلامی با مهاجرت سادات و صوفیان ایرانی و فعالیت میر سید علی همدانی و میر شمسالدین عراقی. |
| وقایع تاریخی | حکومت شاهمیریان؛ حکومت خاندان چک؛ سلطه مغولان، افغانان و سیکها؛ تقسیم کشمیر پس از جنگ هند و پاکستان (۱۹۴۷–۱۹۴۹م.) |
| آداب و رسوم | برگزاری آیینهای شیعی در حسینیهها، مساجد، خانقاهها و مقابر علما. |
| حکومتها | شاهمیریان، چک، مغولان، افغانان، سیکها، دگرا |
| فرق | شیعه اثناعشری، اسماعیلی، نوربخشی |
| زیارتگاهها | مقابر میر شمسالدین عراقی و سید محمد مدنی |
| مساجد | مساجد حسنآباد، بدگام و احمدپوره |
| حسینیهها | زدیبل، حسنآباد، بدگام، احمدپوره |
| مؤسسات فرهنگی | تنظیمالمکاتب، اداره ابوالفضل عباس، اداره نشر علوم اهلبیت، امام حسین ریسرچ اند پابلیشینگ سنتر |
| مناطق شیعهنشین | گلگت، سکردو، گانگچه، نگر، روندو، کلتری، کرمنگ، مظفرآباد، کرگل، بودگام، سرینگر، بارهمولا |
| شخصیتهای شیعی | میر سید علی همدانی، میر شمسالدین عراقی، محسن فانی، سید حسین رضوی قمی، سید علی حائری، محمدعلی آزاد کشمیری |
| سایر اطلاعات | |
| شخصیتها | بلبل شاه، شاه میر، رنچن، گلاب سینگ، هاری سینگ |
| بناها | خانقاه میر شمسالدین عراقی، خانقاه سید محمد مدنی |
کِشْمیر منطقهای واقع در شمال شبهقاره هند در دامنه کوههای هیمالیا است که تا پیش از استقلال پاکستان، امیرنشینی تحتالحمایه بریتانیا بود. در ۱۹۴۷م بعد از اینکه مهاراجه کشمیر از پیوستن به پاکستان خودداری کرد، اختلاف بر سر مالکیت کشمیر به درگیریهای دامنهداری بین دولت هند و پاکستان انجامید؛ درنتیجه بخشهایی از شمال کشمیر شامل کشمیر آزاد و گلگت-بلتستان تحت حمایت دولت پاکستان و منطقه جامو و کشمیر و لداخ در کنترل دولت هند درآمد. منطقهای در شرق کشمیر نیز تحت سلطه چین است که با عنوان «اقصای چین» شناخته میشود.
سابقه تاریخی حضور تشیع در کشمیر به سده هشتم بازمیگردد. در این دوران برخی از صوفیان و علمای شیعه ایرانی و گروهی از سادات به این منطقه مهاجرت کردند. گسترش تشیع با تأسیس سلسله چکها در کشمیر به اوج خود رسید. بعد از چکها بااینکه شیعیان تا امروز از قدرت سیاسی به دور بودهاند، همچنان به حیات اجتماعی خود در کشمیر ادامه دادهاند. امروزه شهرهای کارگل، سرینگر، بدگام و دره کشمیر در بخش کشمیر تحت نظارت هند و مناطق بلتستان و گلگت در کشمیر تحت نظارت پاکستان، ازجمله مراکز مهم تشیع در کشمیر به شمار میآیند.
تاریخ کشمیر
کشمیر تاریخی امروزه میان هند، پاکستان و چین تقسیم شده است. بخش تحت کنترل هند (جامو و کشمیر و لداخ)، بخشهای تحت کنترل پاکستان (کشمیر آزاد و گلگت-بلتستان) و مناطق تحت کنترل چین، هر یک آمار جمعیتی جداگانه دارند و آمار واحدی برای کل کشمیر وجود ندارد. اما براساس آمار سال ۱۹۴۱م./۱۳۲۰ش، حدود ۷۷ درصد جمعیت این منطقه مسلمان، ۲۰ درصد هندو و ۳ درصد پیروان سیک و سایر ادیان بودند.[۱]
براساس معاهده امرتسر (۱۸۴۶م.)، حکومت کشمیر به گلاب سینگ واگذار شد و سلسله دُگرا در این منطقه شکل گرفت. منابع از اعمال تبعیض و سرکوب گسترده مسلمانان در دوره حکومت این سلسله گزارش کردهاند.[۲]
با استقلال پاکستان، مقرر شد حاکمان ایالتهای نیمهمستقل براساس مذهب ساکنان، خواست مردم و موقعیت جغرافیایی، درباره پیوستن به هند یا پاکستان تصمیم بگیرند.[۳] با وجود اکثریت مسلمان کشمیر، مهاراجه هاری سینگ ابتدا از پیوستن به هر دو کشور خودداری کرد، اما در سال ۱۹۴۸م برای مقابله با مخالفان،[۴] پیوستن به هند را پذیرفت. این اقدام زمینه آغاز مناقشه و جنگ میان هند و پاکستان بر سر کشمیر و تقسیم این منطقه را فراهم کرد.[۵]
نخستین جنگ هند و پاکستان بر سر کشمیر از سال ۱۹۴۷ تا ۱۹۴۹م، ادامه یافت و با میانجیگری سازمان ملل به آتشبس انجامید. هرچند قرار بود وضعیت نهایی کشمیر از طریق همهپرسی تعیین شود، این همهپرسی هرگز برگزار نشد. در نتیجه، بخشی از کشمیر در اختیار پاکستان و بخش دیگر در کنترل هند باقی ماند. پس از آن نیز جنگهای دیگری میان دو کشور در سالهای ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱م، رخ داد که با توافقهای آتشبس پایان یافت.[۶]\
دولتمردان پاکستان با استناد به اکثریت مسلمانان کشمیر، این منطقه را متعلق به پاکستان میدانند؛ در مقابل، دولت هند کشمیر را بخشی از قلمرو خود میشمارد.[۷]
تاریخ تشیع در کشمیر
به گفته منابع، ورود اسلام به کشمیر از سده پنجم هجری با حضور صوفیان آغاز شد، اما گسترش آن تا سده نهم هجری به تأخیر افتاد. ورود بلبل شاه، مسلمان شدن رنچن، حاکم بودایی کشمیر، و استقرار حکومت شاهمیریان از عوامل گسترش اسلام در این منطقه دانسته شدهاند.[۸] برخی پژوهشگران، شاه میر را اسماعیلیمذهب معرفی کردهاند[۹] و بر این باورند که با توجه به گرایشهای نزدیک به تشیعِ بلبل شاه و مهاجرت سادات و صوفیان ایرانی، گسترش اسلام و تشیع در کشمیر تا حد زیادی تحت تأثیر فعالیت این گروهها بوده است.[۱۰] همچنین گزارش شده است که سادات بیهقی با مهاجرت به کشمیر و حضور در ساختار سیاسی حکومت شاهمیریان، در تحولات سیاسی و مذهبی این سرزمین نقش داشتند.
در منابع، میر سید علی همدانی، عارف و فقیه قرن هشتم قمری،[۱۱] و میر شمسالدین عراقی، از نوادگان امام موسی کاظم(ع)[۱۲] از مهمترین مروجان اسلام و تشیع در کشمیر معرفی شدهاند. همچنین گفته شده است که خاندان چک پس از برکناری شاهمیریان، در سالهای ۹۶۲ تا ۹۹۴ق. بر کشمیر حکومت کردند و در گسترش تشیع نقش مؤثری داشتند. پس از سقوط این سلسله به دست مغولان و سپس حاکمیت افغانان و سیکها، شیعیان کشمیر دورهای از محدودیت و سرکوب را تجربه کردند.[۱۳]
مراکز و پراکندگی شیعیان در کشمیر
| منطقه | بخش / شهرستان / شهر | وضعیت شیعیان | جمعیت کل | جمعیت مسلمان | جمعیت شیعه | ترکیب مذهبی |
|---|---|---|---|---|---|---|
| مناطق شمالی (تحت نظارت پاکستان) | کل منطقه | متمرکزترین منطقه شیعهنشین پاکستان؛ مناطقی مانند روندو، کلتری، کرمنگ و نگر کاملاً شیعهنشین هستند.[۱۴] | — | — | — | ۳۹٪ اثناعشری، ۱۸٪ اسماعیلی، ۱۶٪ نوربخشی، ۲۷٪ سنی |
| غزر | — | — | — | — | ۸۷٪ اسماعیلی، ۱۳٪ سنی | |
| دیامر | — | — | — | — | ۱۰٪ اثناعشری، ۹۰٪ سنی | |
| گلگت | — | — | — | — | ۵۴٪ اثناعشری، ۲۷٪ اسماعیلی، ۱۹٪ سنی | |
| سکردو | — | — | — | — | ۸۷٪ اثناعشری، ۱۰٪ اسماعیلی، ۳٪ سنی | |
| گانگچه | — | — | — | — | ۵٪ اثناعشری، ۸۷٪ نوربخشی، ۸٪ سنی | |
| کشمیر آزاد (تحت نظارت پاکستان؛ که در غرب منطقه کشمیر هند قرار گرفته و با ۱۳۲۷۹۷ کیلومتر مربع مساحت، از نظر اداری دارای ریاست مستقلی است)[۱۵] | مظفرآباد | بیشترین جمعیت شیعه کشمیر آزاد | — | — | — | اکثریت جمعیت منطقه سنی است. |
| کوتلی | از مراکز مهم سکونت شیعیان | — | — | — | اکثریت جمعیت منطقه سنی است. | |
| پونج | از مراکز مهم سکونت شیعیان | — | — | — | اکثریت جمعیت منطقه سنی است. | |
| باغ | از مراکز مهم سکونت شیعیان | — | — | — | اکثریت جمعیت منطقه سنی است. | |
| میرپور | از مراکز مهم سکونت شیعیان | — | — | — | اکثریت جمعیت منطقه سنی است. | |
| کشمیر تحت نظارت هند[۱۶] | کرگل | بیشتر جمعیت شیعه | ۱۴۰٬۰۰۰ | — | حدود ۱۲۶٬۰۰۰ | — |
| لداخ | بیشتر مسلمانان شیعهاند. | ۳۰٬۰۰۰ | حدود ۱۵٬۰۰۰ | حدود ۱۳٬۵۰۰ | — | |
| سرینگر | از مراکز مهم جمعیت شیعه | ۹۰۰٬۰۰۰ | حدود ۸۴۶٬۰۰۰ | حدود ۲۳۰٬۰۰۰ | — | |
| بودگام | از مراکز مهم جمعیت شیعه | ۵۹۳٬۷۶۸ | — | حدود ۲۱۲٬۰۰۰ | — | |
| بارهمولا | از مراکز مهم جمعیت شیعه | ۹۰۰٬۰۰۰ | حدود ۸۷۳٬۰۰۰ | حدود ۲۰۰٬۰۰۰ | — |
وضعیت فرهنگی و اجتماعی
بر پایه پژوهشها، شیعیان دوازدهامامی کشمیر از اواخر قرن نوزدهم میلادی، در پی اختلاف بر سر رهبری دینی، به دو شاخه «فرقه قدیم» و «فرقه جدید» تقسیم شدند که هر یک بعدها به شاخههای دیگری منشعب شدند. رهبری فرقه قدیم را علمای خاندان انصاری کشمیر، منسوب به سید حسین قمی، بر عهده داشتند و بنیانگذار فرقه جدید، سید مهدی موسوی، از دانشآموختگان حوزه علمیه نجف بود.[۱۷] فرقه قدیم بعدها به دو شاخه افتخاری و عباسی و فرقه جدید به دو شاخه مصطفوی و محمدی تقسیم شد و هر یک حسینیهها و مساجد ویژه خود را ایجاد کردند.[۱۸] به اعتقاد برخی صاحبنظران، این انشعابها از عوامل تفرقه اجتماعی و از زمینههای عقبماندگی فرهنگی و اجتماعی شیعیان کشمیر به شمار میرود.[۱۹]
گزارش شده است که شیعیان کشمیرِ تحت اداره هند با بیتوجهی دولت و چالشهای اجتماعی و اقتصادی روبهرو هستند.[۲۰] برخی پژوهشگران نیز تفرقهافکنی میان شیعیان و اهلسنت را از عوامل انزوای سیاسی، مشارکت محدود در امور عمومی، وضعیت نامطلوب اقتصادی[۲۱] و ضعف جایگاه شغلی شیعیان دانستهاند.[۲۲]
حسینیهها، مساجد، خانقاهها و مقابر علما از مهمترین مراکز مذهبی و فرهنگی شیعیان کشمیر به شمار میروند و آیینهای شیعی در آنها برگزار میشود. از حسینیههای تاریخی این منطقه میتوان به زَدیبل، حسنآباد، بدگام و احمدپوره و از خانقاههای مشهور به خانقاه سید محمد مدنی، میر شمسالدین عراقی، حسنآباد و بابا خلیلالله اشاره کرد که بسیاری از آنها در دوره سلسله چک ساخته شدهاند.[۲۳] همچنین مؤسساتی مانند «تنظیمالمکاتب»، «اداره ابوالفضل عباس»، «اداره نشر علوم اهلبیت» و «امام حسین ریسرچ اند پابلیشینگ سنتر» از مراکز فرهنگی فعال شیعیان کشمیر معرفی شدهاند.[۲۴]
بر پایه منابع، کشمیر در طول تاریخ مقصد مهاجرت شمار زیادی از علما و سادات شیعه بوده و از سدههای دوازدهم و سیزدهم قمری، عالمان برجستهای از این منطقه برخاستهاند که نام آنان در تذکرههای شیعی ثبت شده است؛ از جمله محسن فانی، سید حسین رضوی قمی، سید علی حائری و محمدعلی آزاد کشمیری.
پانویس
- ↑ اسپوزیتو، دایره المعارف جهان نوین اسلام، ج۳، ص۷۱۴
- ↑ حسین، کشمیر بهشت زخمخورده، ص۹۰-۹۲
- ↑ رضوی، بحران کشمیر، ص۴۱
- ↑ رضوی، بحران کشمیر، ص۴۴-۴۵
- ↑ اسپوزیتو، دایره المعارف جهان نوین اسلام، ج۳، ص۷۱۴
- ↑ [بحران کشمیر روزنههایی به سوی صلح]
- ↑ دایره المعارف جهان نوین اسلام، ج۳، ص۷۱۵؛ [بحران کشمیر روزنههایی به سوی صلح]
- ↑ بهارستان شاهی، ص۲۵۹-۲۶۰؛ هالیستر، ص۱۲۱
- ↑ هالیستر، تشیع در تاریخ، ص۱۶۱-۱۶۲
- ↑ دایره المعارف الاسلامیه الشیعیه، ج۱۹، ص۲۶۶
- ↑ بهارستان شاهی، ص۲۶۶-۲۶۷؛ الامین، دایره المعارف الشیعیه، ج۱۹، ص۲۶۸
- ↑ متو، نقش میر شمس الدین عراقی در ترویج تشیع در هند، ص۱۷۱؛ الامین، دایره المعارف الاسلامیه الشیعیه، ج۱۹، ص۲۷۱-۲۷۲
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۶۰۰
- ↑ عارفی، شیعیان پاکستان، ص۱۲۲-۱۲۵
- ↑ عارفی، شیعیان پاکستان، ص۱۲۶
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۶۰۰
- ↑ نشریه اخبار شیعیان، شماره ۴۲، مصاحبه با سید قلبی حسین رضوی
- ↑ متو، تاریخ تشیع در کشمیر، ص۱۸۵
- ↑ متو، وضعیت کنونی شیعیان کشمیر، ص۱۱۴
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۶۰۳
- ↑ بهرامیان، تشیع کشمیر در منازعه بین هند و پاکستان، ص۳۴-۳۵
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۶۰۰
- ↑ متو، تاریخ تشیع در کشمیر، ص۱۵۱-۱۵۴، ۱۵۷-۱۶۰
- ↑ متو، تاریخ تشیع در کشمیر، ص۳۰۹
منابع
- اسپوزیتو، جان ل.، دایره المعارف جهان نوین اسلام، ترجمه زیر نظر حسن طارمی و همکاران، تهران، نشر کنگره و نشر کتاب مرجع، ۱۳۹۱
- الامین، حسن، دایره المعارف الاسلامیه الشیعیه، ج۱۹، بیروت،دار التعارف للمطبوعات، ۲۰۰۲م.
- بهارستان شاهی، انجمن شرعی شیعیان جمون و کشمیر، بدگام، ۱۹۸۲م.
- بهرامیان، مسعود، تشیع کشمیر در منازعه بین هند و پاکستان، مجله زمانه، شماره ۱۰۱، ۱۳۹۰ش.
- جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
- رضوی، سید سجاد، بحران کشمیر، تهران، کیهان، ۱۳۶۷ش.
- عارفی، محمد اکرم، شیعیان پاکستان، قم، شیعه شناسی، ۱۳۸۵ش.
- حسین، الطاف، کشمیر بهشت زخم خورده، فریدون دولتشاهی، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۲ش.
- متو، غلام محمد، تاریخ تشیع در کشمیر، پایان نامه کارشناسی ارشد، مدرسه عالی امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
- متو (گلزار)، غلام محمد، نقش میر شمس الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر، مجله سخن تاریخ، شماره ۸، بهار ۱۳۸۹ش.
- متو (گلزار)، غلام محمد، وضعیت کنونی شیعیان کشمیر، سخن تاریخ، شماره ۹، تابستان ۱۳۸۹ش.
- هالیستر، جان نورمن، تشیع در هند، ترجمه آزرمیدخت مشایخ فریدنی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳ش.