جنبش امل
 | |
| نام | جنبش امل |
|---|---|
| نام بومی | حركة أمل |
| رئیس | نبیه بری |
| آرمان | مقاومت در برابر اسرائیل؛ دفاع از حقوق شیعیان لبنان |
| تأسیس | ۲۰ ژانویه ۱۹۷۵ |
| سابق | افواج مقاومت لبنان |
| روزنامه | الزمان |
| شاخه جوانان | پیشاهنگی دانشآموزان رسالت اسلامی |
| ایدئولوژی | ملیگرایی لبنانی؛ شیعهگرایی سیاسی؛ مقاومت ضد اسرائیلی |
| مذهب | اسلام شیعه |
| پرچم | Flag of Amal Movement.svg |
| وبگاه | «وبگاه رسمی جنبش امل» |
| کشور | لبنان |
| دولت | ائتلاف ۸ مارس |
جُنْبِشُ أَمَل یا أَفْوَاجُ الْمُقَاوَمَةِ اللُّبْنَانِيَّةِ، جنبشی سیاسی ـ نظامی شیعی در لبنان است که به ابتکار امام موسی صدر و در پی دعوت وی به تشکیل یک سازمان نظامی متحد در سال ۱۹۷۵م تأسیس شد. این جنبش در آغاز بهعنوان بازوی سیاسی ـ نظامی «جنبش محرومان» فعالیت میکرد و در کنار مجلس اعلای شیعیان لبنان، در راستای سازماندهی سیاسی و نظامی شیعیان لبنان شکل گرفت. امل در نخستین سالهای فعالیت خود با ایجاد ساختارهای نظامی و تشکیلاتی، به یکی از بازیگران اصلی در جنگ داخلی لبنان تبدیل شد و در رویارویی با گروههای فلسطینی، فالانژها و دیگر جریانهای سیاسی و نظامی لبنان نقشآفرینی کرد.
به نوشته منابع، پس از ربوده شدن امام موسی صدر در سال ۱۹۷۸م، رهبری جنبش به نبیه بری رسید و امل بهتدریج به یکی از مهمترین جریانهای سیاسی شیعی لبنان تبدیل شد. این جنبش روابط راهبردی با سوریه برقرار کرد و پس از اجرای توافق طائف در سال ۱۹۹۰م، به بخشی از ساختار سیاسی جدید لبنان پیوست و سهم قابلتوجهی از مناصب حکومتی و پارلمانی را در اختیار گرفت. همچنین در منابع به فعالیت گسترده امل در حوزههای اجتماعی، فرهنگی، درمانی و رسانهای در مناطق شیعهنشین لبنان اشاره شده است.
در منابع، روابط جنبش امل و حزبالله از رقابت و درگیری نظامی به همکاری سیاسی و نظامی، بهویژه در مقابله با اسرائیل، تحولیافته توصیف شده است و به گفته کارشناسان مسائل سیاسی لبنان، این جنبش به رهبری نبیه بری از بازیگران اصلی عرصه سیاسی لبنان بهشمار میرود.
تأسیس و اعلام موجودیت
در پی دعوت سید موسی صدر در ۲۰ ژانویه ۱۹۷۵م به تشکیل یک سازمان نظامی متحد، سازمان «افواج مقاومت لبنان» (امل) تأسیس شد. در منابع آمده است که نخستین اعضای این سازمان را جوانان مدرسه صنعتی جبل عامل تشکیل دادند و آموزش نظامی آنان ابتدا در یمونه و سپس در عینالنبیه، با همکاری جنبش فتح فلسطین، انجام گرفت.[۱]
براساس گزارشها، فعالیتهای سازمان تا حدود هفت ماه بهصورت مخفی ادامه یافت، اما در پی انفجار پایگاه نظامی آن در ۶ ژوئیه ۱۹۷۵م و کشته و زخمی شدن شماری از نیروها، موجودیت این تشکیلات آشکار شد.[۲] یک روز بعد، امام موسی صدر در یک کنفرانس مطبوعاتی تأسیس رسمی جنبش امل را اعلام کرد.[۳] بر پایه برخی گزارشها، پس از این رویداد، مرکز آموزش به منطقه جنّتا منتقل شد و شمار بیشتری از جوانان به این جنبش پیوستند.[۴]
تأمین منابع مالی و آغاز درگیریها
به نوشته منابع، هزینههای اولیه جنبش امل عمدتاً از محل خمس و زکات ثروتمندان شیعه تأمین میشد و امام موسی صدر بخشی از سلاحهای مورد نیاز این جنبش را از رومانی تهیه میکرد.[۵] همچنین نقل شده است که وی پیشنهاد دریافت کمک مالی و تسلیحاتی از برخی گروهها، از جمله جنبش فتح فلسطین، را نپذیرفت.[۶]
به گزارش تحلیلگران مسائل لبنان، در ۱۶ سپتامبر ۱۹۷۵م، با تصرف بندر و بازارهای تجاری بیروت بهدست نیروهای فالانژ و کشته و زخمی شدن شمار زیادی از شهروندان، درگیریهای داخلی لبنان وارد مرحلهای جدید شد. پس از آشکار شدن تلاش فالانژها برای گسترش نفوذ خود از طریق جنگ فرقهای، جنبش امل به مقابله با این گروه پرداخت. در برخی منابع آمده است که در مناطق تحت کنترل فالانژها، مسلمانان، بهویژه شیعیان، از محل سکونت خود اخراج شدند.[۷]
رابطه با مجلس اعلای شیعیان و تحولات پس از موسی صدر
امام موسی صدر در هنگام اعلام موجودیت جنبش امل در سال ۱۹۷۵م تصریح کرد که این جنبش رابطه سازمانی با مجلس اعلای شیعیان لبنان ندارد، اما بهعنوان بازوی سیاسی ـ نظامی جنبش محرومان، با آن در ارتباط و هماهنگی است.[۸]
بر اساس گزارشهای موجود، امل از سال ۱۹۷۶م با دولت سوریه و گروههای فلسطینی ارتباط برقرار کرد و از مقاومت فلسطین حمایت نمود. در جریان اختلاف میان سوریه و سازمانهای فلسطینی، امام موسی صدر برای ایجاد صلح میان دو طرف میانجیگری کرد.[۹]
پس از ربوده شدن موسی صدر در لیبی، رهبری جنبش برای مدتی بر عهده مصطفی چمران و سیدعباس نصرالله قرار گرفت[۱۰] و در سال ۱۹۷۹م نبیه بری به رهبری امل انتخاب شد. منابع از افزایش وابستگی سیاسی جنبش به سوریه در این دوره خبر دادهاند و برخی منابع مشارکت امل در شماری از درگیریهای داخلی لبنان را ذکر کردهاند.[۱۱]
به گفته منابع، پس از اجرای توافق طائف در سال ۱۹۹۰م، جنبش امل به یکی از جریانهای اصلی ساختار سیاسی لبنان تبدیل شد و سهم قابلتوجهی از مناصب حکومتی و پارلمانی را به دست آورد. در انتخابات ۱۹۹۶م نیز این جنبش کرسیهای متعددی کسب کرد و نبیه بری ریاست مجلس لبنان را بر عهده گرفت.[۱۲]
تشکیلات و فعالیتهای فرهنگی
ساختار تشکیلاتی جنبش امل بر پایه واحدهای هسته، شعبه، منطقه و اقلیم شکل گرفته است. در نظامنامه این جنبش آمده است که کنگره عمومی، عالیترین نهاد آن، هر سه سال یکبار تشکیل میشود و مسئول تعیین خطمشی سیاسی و انتخاب ارکان رهبری است.[۱۳]
منابع مربوط به جنبش امل بیان میکنند که نخستین هستههای تشکیلاتی این جنبش در جنوب لبنان و پیرامون مدرسه فنی جبل عامل شکل گرفت و مصطفی چمران در سازماندهی آن نقش مهمی داشت.[۱۴]
همچنین در منابع به فعالیت شبکهای از نهادهای اجتماعی، فرهنگی و رسانهای وابسته به جنبش امل اشاره شده است که از جمله آنها میتوان به مؤسسه آموزشی جبل عامل، شبکه تلویزیونی NBN، روزنامه «الزمان» و رادیو «الرسالة» اشاره کرد.[۱۵]
رابطه با سوریه، فعالیتهای اجتماعی و شکلگیری حزبالله
بر پایه برخی گزارشها، جنبش امل مواضع خود را با برخی جریانهای سیاسی لبنان هماهنگ کرده و روابط راهبردی با سوریه برقرار ساخته است.[۱۶] در منابع آمده است که جنبش امل چندین درمانگاه و مرکز آموزشی ـ درمانی در مناطق شیعهنشین ایجاد کرده و مؤسسه «واحد الشهید اللبنانی» نیز به رسیدگی به خانوادههای شهدا و مجروحان وابسته به این جنبش میپردازد.[۱۷]
برخی منابع، ایجاد سهمیه استخدامی برای فرزندان شهدا، تشکیل نیروهای حفاظت مجلس و افتتاح بیمارستان الزهرا در بیروت را از اقدامات نبیه بری برشمردهاند.[۱۸] در پی مشارکت جنبش امل در مذاکرات با اسرائیل در جریان حمله به بیروت، بخشی از نیروهای شیعه از این جنبش جدا شدند. به نوشته منابع، این جدایی زمینه تشکیل تشکیلات جدیدی را بر پایه اصول اسلامگرایی، مقاومت در برابر اسرائیل و پذیرش رهبری ولی فقیه فراهم کرد که سرانجام در ۱۶ فوریه ۱۹۸۵م با نام «حزبالله» اعلام موجودیت کرد.[۱۹]
روابط سیاسی و نظامی جنبش امل و حزبالله
به گزارش تحلیلگران مسائب سیاسی لبنان، مهمترین زمینههای اختلاف میان جنبش امل و حزبالله، رقابت بر سر جذب نیرو، تفاوت دیدگاههای سیاسی و ضعف اعتماد متقابل میان دو طرف دانسته شده است. اختلافات دو جنبش ابتدا به درگیریهای محدود محلی انجامید و از سال ۱۹۸۸م به رویارویی نظامی گستردهتری کشیده شد. در این دوره، اقدام جنبش امل برای خلع سلاح حزبالله، نبردهای بیروت، تسلط حزبالله بر بخشهایی از اقلیم التفاح و محاصره صدروزه نیروهای این حزب از مهمترین رویدادهای درگیری میان دو طرف بود.[۲۰]
درگیری میان امل و حزبالله از اواسط سال ۱۹۸۸م آغاز شد و حدود دو سال و نیم ادامه یافت. به نوشته منابع، ایران و سوریه برای پایان دادن به این منازعه میانجیگری کردند[۲۱] و سرانجام دو طرف در ۹ نوامبر ۱۹۹۰م به توافق صلح دست یافتند. در منابع آمده است که این توافق بر پایان خصومتها، برقراری آشتی و بازگشت حزبالله به جنوب لبنان تأکید داشت و مسئولیت امنیت جنوب را به ارتش لبنان واگذار کرد.[۲۲]
در جریان جنگ ۳۳ روزه سال ۲۰۰۶م، جنبش امل و حزبالله در مقابله با اسرائیل همکاری سیاسی و نظامی گستردهای داشتند. به گفته سید حسن نصرالله، این همکاری با هماهنگی نبیه بری از آغاز تا پایان جنگ ادامه یافت و در عرصههای نظامی، برنامهریزی و پشتیبانی نمود پیدا کرد. در منابع، پیروزی لبنان در این جنگ از نتایج همکاری نزدیک دو جنبش دانسته شده و به تداوم هماهنگی آنها در موضوع کشتزارهای شبعا و تحولات جنوب لبنان نیز اشاره شده است.[۲۳]
| ردیف | عنوان | تأسیس | بنیانگذار | شخصیتهای برجسته | رهبر | مذهب | خاستگاه | نشانواره | رسانه |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | جنبش امل | ۱۳۵۳ش | امام موسی صدر | مصطفی چمران | نبیه بری | شیعه | لبنان | |
تلویزیون NBN |
| ۲ | جنبش جهاد اسلامی فلسطین | ۱۳۶۰ش | فتحی شقاقی | رمضان عبدالله حسام ابوهَربید |
زیاد نَخاله | اهلسنت | غزه |  |
شبکه فلسطین الیوم |
| ۳ | حزبالله لبنان | ۱۳۶۱ش | سید عباس موسوی سید حسن نصرالله |
نعیم قاسم | شیعه | لبنان |  |
شبکه المنار | |
| ۴ | سازمان بدر | ۱۳۶۴ش | عدنان ابراهیم ابومهدی المهندس |
هادی العامری | شیعه | عراق |  |
شبکه الغدیر | |
| ۵ | حَماس (حركة المقاومة الاسلامية) |
۱۳۶۶ش | شیخ احمد یاسین | عبدالعزیز رنتیسی اسماعیل هنیه یحیی سنوار |
خلیل الحیه | اهلسنت | فلسطین |  |
|
| ۶ | سپاه قدس | ۱۳۶۹ش | سید علی خامنهای | احمد وحیدی قاسم سلیمانی |
اسماعیل قاآنی | شیعه | ایران |  |
|
| ۷ | انصارالله یمن | ۱۳۶۹ش | حسین الحوثی | بدرالدین الحوثی | عبدالملک الحوثی | زیدیه | یمن |  |
شبکه المسیره |
| ۸ | کتائب حزبالله عراق | ۱۳۸۲ش | ابومهدی المهندس | احمد الحمیداوی ابوباقر الساعدی ارکان العلاوی |
احمد الحمیداوی | شیعه | عراق |  |
شبکه الاتجاه |
| ۹ | کتائب سیدالشهداء عراق | ۱۳۸۲ش | ابومصطفی خزعلی حاج ابوسیف |
ابوآلاء الولائی | شیعه | عراق |  |
||
| ۱۰ | عصائب اهل الحق | ۱۳۸۳ش | قیس الخزعلی | عبدالهادی الدراجی محمد البهادلی |
قیس الخزعلی | شیعه | عراق |  |
شبکه العهد |
| ۱۱ | مقاومت اسلامی نجباء | ۱۳۸۳ش | اکرم الکعبی | ابوعیسی اقلیم مشتاق کاظم الحواری |
اکرم الکعبی | شیعه | عراق |  |
|
| ۱۲ | لشکر زینبیون | ۱۳۹۲ش | گروهی از شیعیان پاکستانی | زینتعلی جعفری عقید مالک مطهر حسین |
شیعه | پاکستان |  |
||
| ۱۳ | لشکر فاطمیون | ۱۳۹۲ش | تعدادی از رزمندگان افغانستانی | علیرضا توسلی سید محمدحسن حسینی سید احمد سادات |
شیعه | افغانستان |  |
||
| ۱۴ | حشد شعبی | ۱۳۹۳ش | هادی العامری ابومهدی المهندس |
فالح الفیاض | شیعه | عراق |  |
پانویس
- ↑ «سازماندهی مقاومت شیعه با جنبش امل؛ میراث ماندگار امام موسی صدر در لبنان»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، شهید سرافراز دکتر مصطفی چمران، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۳.
- ↑ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، شهید سرافراز دکتر مصطفی چمران، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۶.
- ↑ «پانزدهم تیر؛ سالروز اعلام تأسیس جنبش امل»، سایت مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسیصدر.
- ↑ «جنبش امل و امام موسی صدر (قسمت سوم)»، پایگاه اطلاع رسانی استاد سید هادی خسروشاهی.
- ↑ «جنبش امل و امام موسی صدر (قسمت سوم)»، پایگاه اطلاع رسانی استاد سید هادی خسروشاهی.
- ↑ «جنبش امل و امام موسي صدر (قسمت سوم)»، پایگاه اطلاعرسانی مرکز بررسیهای اسلامی.
- ↑ «جنبش امل و امام موسي صدر (قسمت سوم)»، پایگاه اطلاعرسانی مرکز بررسیهای اسلامی.
- ↑ «نبرد خونین بین حزب الله و امل در لبنان»، سامانه مدیریت نشریات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- ↑ حقشناس، ساختار سیاسی اجتماعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۹.
- ↑ «نبرد خونین بین حزب الله و امل در لبنان»، سامانه مدیریت نشریات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- ↑ «تبارشناسی جامعه شیعی در لبنان»،مرکز اسناد انقلاب اسلامی،
- ↑ «حركة أمل: محطات تاريخية»، وبگاه رسمی جنبش امل.
- ↑ «مدرسۀ فنی و حرفهای جبل عامل»، وبگاه اطلاعرسانی امام موسی صدر.
- ↑ حشیشو، احزاب سیاسی لبنان، ۱۳۸۰ش، ص۷۳.
- ↑ حشیشو، احزاب سیاسی لبنان، ۱۳۸۰ش، ص۷۳.
- ↑ مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور، لبنان؛ تاریخ، جامعه و سیاست، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۷-۱۱۸.
- ↑ «گفتگوی اختصاصی|نماینده جنبش امل در ایران: امام موسی صدر زنده است و در لیبی به سر می برد»، وبگاه خبری تسنیمنیوز.
- ↑ «هر آنچه درباره حزبالله لبنان باید بدانید»، سایت جهان نیوز.
- ↑ جنگ اردوگاهها، وبگاه راسخون.
- ↑ قاسم، حزب الله لبنان خط مشی، گذشته و آینده آن، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۵.
- ↑ جنگ اردوگاهها وبگاه راسخون.
- ↑ «دفاع نصرالله از رابطه حزبالله و جنبش امل»، وبگاه شمال نیوز.
منابع
- حشیشو، نهاد، احزاب سیاسی لبنان، ترجمه سید حسین موسوی، تهران، مرکز پژوهشهای علمی ومطالعات استراتژیک خاورمیانه، ۱۳۸۰ش.
- قاسم، نعیم، حزب الله لبنان خط مشی، گذشته و آینده آن، ترجمه: محمدمهدی شریعتمدار، تهران، نشر اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- مؤسسه مطالعات اندیشهسازان نور، لبنان تاریخ، جامعه و سیاست در سالهای ۱۹۷۲- ۱۹۷۵م، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور، ۱۳۸۸ش.
- «حركة أمل: محطات تاريخية»، وبگاه رسمی جنبش امل، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «هر آنچه درباره حزب الله لبنان باید بدانید»، وبگاه جهان نیور، تاریح درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «نبرد خونین بین حزب الله و امل در لبنان»، سامانه مدیریت نشریات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «جنگ اردوگاهها»، وبگاه راسخون، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «گفتگوی اختصاصی|نماینده جنبش امل در ایران: امام موسی صدر زنده است و در لیبی به سر می برد»، وبگاه خبری تسنیمنیوز، تاریح درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «پانزدهم تیر؛ سالروز اعلام تأسیس جنبش امل»، پایگاه اطلاعرسانی امام موسی صدر، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «مدرسۀ فنی و حرفهای جبل عامل»، وبگاه اطلاعرسانی امام موسی صدر، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «سازماندهی مقاومت شیعه با جنبش امل؛ میراث ماندگار امام موسی صدر در لبنان»، خبرگزاری صداوسیما، تاریح درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «جنبش امل و امام موسي صدر (قسمت سوم)»، پایگاه اطلاعرسانی مرکز بررسیهای اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «جنبش امل و امام موسی صدر (قسمت سوم)»، پایگاه اطلاع رسانی استاد سید هادی خسروشاهی، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- «دفاع نصرالله از رابطه حزب الله و جنبش امل»، وبگاه شمال نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، شهید سرافراز دکتر مصطفی چمران، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸ش.