دعای صباح

دعای صَباح دعایی که حضرت امیرالمومنین (ع) بعد از دو رکعت نماز فجر می‌خوانده و به گفته علمای شیعه بلندترين مضامين حِكَمى، عرفانى و كلامى را در قالب الفاظ و عبارات ادبى بيان كرده است. علمای دینی به جهت اهمیت مضامین این دعا، شرح‌های بسیاری بر آن نوشته‌اند.

سند

از دعاى صباح سندى معتبر در دست نیست و در اصطلاح علم روايت و درايت، ظنّى الصدور است. با این حال، مضامين حكمى، عرفانى و كلامى آن که به گونه‌ای اعجازوار در قالب الفاظ و عبارات فاخر و انواع صنايع لفظى و معنوى و فنون بلاغى درآمده، اعتباری بدان بخشیده و علمای شیعه را بدین سو سوق داده است تا آن را قطعى الصدور فرض نمایند.

1. قديم‌ترين منبعی که دعاى صباح در آن ديده شده، كتاب اختیار المصباح تأليف سال  ۶۵٣ ق. از سيد على بن الحسين بن حسّان بن الباقى القرشى معاصر محقّق حلّى و سيّد بن طاووس است. در كتب ادعيۀ پيشتر از آن نظير مصباح المتهجد شیخ طوسی از این دعا يادى نشده است. هر چند هم اکنون كتاب اختيار المصباح در دسترس نيست، ولى پیش‌تر نسخه‌اى از آن نزد افندى صاحب رياض العلما بوده و خوانسارى صاحب روضات الجنات آن را ديده است.
2. مجلسى سندی ديگر نقل کرده كه دعا را شريف يحيى بن قاسم العلوى العباسى اليمنى (در گذشته حدود  ٧۵٣ ق.) مكتوب بر پوستى بلند ديده و در كتاب خود در سال  ٧٣۴ ق. آن را نقل كرده است.
3. مشهور است كه دعاى صباح به خط كوفى بر روى پوستى بلند كه به امضاى حضرت علی(ع) رسيده، مكتوب و در دسترس بوده است. مرحوم مجلسى مى‌گوید: نسخه‌اى از آن را مولانا درويش محمد اصفهانى جدّ و الدم بر نور الدين على بن عبد العالى كركى در سال  ٩٣٩  ق. خوانده و به او اجازۀ روايت داده است.
4. فیض کاشانی ( ١٠٩٠ ق.) اين دعا را در آخر كتاب ذريعة الضراعة آورده است.
5. عبد اللّه بن صالح السماهيجى ( ١٠٧۶ - ١١٣۵ ق.)دعا را در كتاب الصحيفة العلوية المباركة از عبارت «يا من دلّ» تا «يا خير من دعى و صلّى اللّه» آورده است.

مضامین

فرازی از دعای صباح:
«إِلَهِي إِنْ لَمْ تَبْتَدِئْنِي الرَّحْمَةُ مِنْكَ بِحُسْنِ التَّوْفِيقِ فَمَنِ السَّالِكُ بِي إِلَيْكَ فِي وَاضِحِ الطَّرِيقِ وَ إِنْ أَسْلَمَتْنِي أَنَاتُكَ لِقَائِدِ الْأَمَلِ وَ الْمُنَى فَمَنِ الْمُقِيلُ عَثَرَاتِي مِنْ كَبَوَاتِ الْهَوَى وَ إِنْ خَذَلَنِي نَصْرُكَ عِنْدَ مُحَارَبَةِ النَّفْسِ وَ الشَّيْطَانِ فَقَدْ وَكَلَنِي خِذْلانُكَ إِلَى حَيْثُ النَّصَبُ وَ الْحِرْمَانُ.»

قمی، مفاتیح الجنان، ص ۱۰۸.

• دعای صباح با مناجات خداوند و ذکر نعمت‌های او از جمله پدید آوردن صبح، آفرینش آسمان، حرکت ستارگان و گردش آفتاب و ماه شروع می‌شود سپس به یگانگی، علم، بخشندگی، احسان و رحمت خدا اشاره می‌کند و به پیامبر(ص) و خاندان او درود می فرستد.
• در فراز دیگر از خداوند حاجت‌هایی می‌طلبد. نعمت هدایت، و حلم و عدم تعجیل خداوند در عقوبت را یادآوری می‌کند. در ادامه علت آمدن خود به درگاه الهی را از جهت برآمدن و حصول آرزوها معرفی می‌کند و علت دوری از خدا را هوی و هوس نفس می‌داند که با گمان‌های فاسد، آرزوها، ارتکاب گناهان و مخالفت فرمان خدا موجبات هلاکت شخص را فراهم می‌کند. و امید خود به رحمت الهی و پناه گرفتن به درگاه او از خواهش‌های نفس را اظهار می‌دارد.
• این دعا با بیان خواسته‌هایی از درگاه الهی ادامه پیدا می‌کند. رحمت بی‌کران الهی و اعتماد به قبول توبه و برآوردن امیدها و حاجات را یادآور می‌شود. به مسکینی و تهیدستی خود اشاره کرده عرضه می‌دارد: «چگونه رد می‌نمایی و بر می‌گردانی و ناامید می‌گذاری تشنه جگری را که درآمده باشد به سوی دریاهای آب زلال مالامال رحمت تو، و نوشیده باشد نوشیدن به مقدار تشنگی خود؟»
• در فرازهای بعد، دیگر بار رحمت الهی را یاد کرده، خداوند را وجودی معرفی می‌کند که «همه امیدها و آرزوها به او بازگشت می‌نماید و کار همه مخلوقات از حضرت او ساخته می‌گردد نه غیر او» و در ادامه عرضه می‌دارد که؛ «من مهارهای نفس را به ریسمان محکم اراده تو بسته‌ام» و به تفویض امور خود به خدا تاکید می کند. از خداوند هدایت می‌طلبد و سپس قدرت، دانایی و رزّاق بودن خدا را یادآور می‌شود.
• در فقرات بعدی خداوند را از شریک، نقص‌ها، عیب‌ها و از صفات اجسام تنزیه کرده، او را دارای جمیع صفات کمال معرفی می‌کند. به نعمت‌های خداوند اشاره کرده و او را ستایش می‌کند. به پیامبر(ص) و آل او درود می‌فرستد و عصمت پیامبر(ص) و خاندان او را یادآور می‌شود. و با ستایش و با بیان حاجت هایی از درگاه الهی دعا به پایان می‌رسد.

شرح ها

آقا بزرگ تهرانی در كتاب «الذّريعه»،  از شروح فارسى و عربى به صورت منظوم و منثور، ٢٣  مورد را نام مى‌برد:

1. «شرح منظوم فارسى از مولى أبو الوفاء به نام «مفتاح الفلاح و مصباح النّجاح» كه براى نوّاب افراسياب بيك، تأليف كرده است، با اين بيت شروع مى‌شود:حمد حق لازم بود هر صبح و شام از سر صدق و صفا بر خاصّ و عام
2. شرح منظوم فارسى از مولى احمد بن سیف الدین استرآبادی كه با اين بيت آغاز مى‌شود:ديباچۀ گفتار همان به كه نهد كس بر نام خداوند تعالى و تقدس
3. شرح دعاى صباح از احمد بن محمّد معروف به نشانچى‌زاده، متوفّاى  ٩٨۶  ه‍. ق (به نقل كشف الظّنون، جلد ١ - ۴٣١ )
4. شرح دعاى صباح از شيخ اسماعيل بن حسن بن محمّد على آل عبد الجبّار قطيفى، شارح احتجاجات متوفّاى  ١٣٢٨  ه‍. ق.
5. مفتاح الفلاح في شرح دعاء الصّباح از مولى اسماعيل بن محمّد حسين بن محمّد رضا بن علاء الدين محمّد مازندرانى اصفهانى خواجويى متوفّاى  ١١٧٣  هجرى كه نزديك به  ٣٠٠٠  شعر است كه در حاشيۀ زاد المعاد، به چاپ رسيده است و با عبارت: «اللهم يا من اذهب الليل مظلما. . .» آغاز شده است و نسخه‌اى از آن در كتابخانۀ حسينيۀ تستريّۀ نجف و نسخۀ ديگر در كتابخانۀ امام امير المؤمنين عليه السلام موجود است.
6. شرح دعاى صباح از امير محمد اشرف، مؤلّف فضائل السادات، به فارسى كه با اين عبارت آغاز مى‌شود: «اللهم يا من دلع» در بعضى نسخ «اللهم يا من دلع» واقع شده، و اللهم در اصل يا اللّه بوده. . .» اين شرح در نزد نوۀ دخترى مؤلّف، سید جعفر میردامادی در اصفهان موجود است.
7. شرح دعاى صباح از مولى اصغر بن محمد بن جمال قمى كه در حدود سال  ١١١۵  در اصفهان تأليف و حاشيه‌اى نيز بر آن نوشته است كه من در كتابخانۀ شيخ مشكور جولاوى در نجف آن را ديده‌ام.
8. شرح دعاى صباح از ميرزا جعفر بن حسين على لواسانى مشهور به حكيم الهى، مقيم تهران، متوفّاى سال  ١٢٩٨  هجرى.
9. شرح دعاى صباح از مولى حبيب اللّه بن على مدد ساوجى كاشانى كه در فهرست مؤلّفاتش ذكر كرده است.
10. شرح دعاى صباح از علاّمه حيدر قلى خان مشهور به سردار كابلى، مقيم كرمانشاه، متوفّاى  ١٣٧٣ ، مؤلّف كتاب «تحفة الأجلّة في القبله» .
11. شرح دعاى صباح از ميرزا زين العابدين شريف صفوى ابن فتحعلى بن عبد الكريم بن فتحعلى خويى به فارسى كه در سال  ١٣١٧  با اصل دعا به خط كوفى چاپ شده است.
12. شرح دعاى صباح از مولى عبّاس مشهور به عباس كيوان قزوينى متوفّاى سال  ١٣۵٠  هجرى به فارسى، فريدۀ سى و دوّم كتاب «ميوۀ زندگانى» مؤلّف، ناقص و ناتمام در سال  ١٣۴٩  انتشار يافته است.
13. شرح دعاى صباح از ميرزا عبد الرّحيم بن ميرزا على اصغر موسوى سبزوارى، مقدارى كوچكتر از شرح استادش حاج ملا هادی سبزواری است و به طورى كه گفتند، در نزد نوادۀ دخترى مؤلّف، سيّد عبداللّه برهان سبزوارى موجود است.
14. شرح دعاى صباح از ميرزا عبد الكريم ارومى معاصر صاحب «طاقۀ ريحان» ملقّب به مقدّس كه علامه شيخ محمد على اردوبادى اشعارى در تقريظ آن سروده و ضميمۀ كتاب «الحديقة المبهجة» مى‌باشد و با اين بيت شروع مى‌شود:لقد فاق المقدس في يراع يبين للورى طرق الفلاح
15. شرح دعاى صباح از شيخ على بن رضا خويى (متولّد  ١٢٩٢  و متوفّاى  ١٣۵٠  ه‍. ق) ، خيابانى در آخر جلد سوّم كتاب وقايع الأيّام خود مى‌نويسد: «علاّمه شيخ محمّد على اردوبادى آن را به خطّ شارح ديده است و مى‌گويد: وى در ماه رجب سال  ١٣١٩  ه‍. ق آن را به پايان رسانده است».
16. شرح دعاى صباح از تاج العلماء سيّد علی بن محمد نقوی کهنوی (متوفّاى سال  ١٣١٢  هجرى) وى رساله‌اى بر رد انتقاداتى كه بر اين شرح شده، نوشته است.
17. شرح دعاى صباح نوشتۀ ميرزا محمّد على مدرّس بن نصير الدّين رشتى نجفى (متوفّاى  ١٣٢۴  هجرى) كه در سال  ١٣٢۵  آن را به پايان رسانده است.
18. شرح دعاى صباح از سيّد فاضل غنى نقى زيدپورى رضوى لكنهويى (متوفّاى سال  ١٣۵٧  ه‍. ق) كه به نقل از تذكرة العلماء، در كتاب «نجوم السّماء» آمده است.
19. شرح دعاى صباح از سيّد قطب الدّين محمّد حسينى نيريزى شيرازى مشهور به سيّد محمّد قطب جدّ سادات ذهبيّۀ شيراز (متوفّاى سال  ١١٧٣ه‍. ق) نسبش به امام زين العابدين با ٣٢ واسطه مى‌رسد.
20. شرح دعاى صباح از مولى محمّد نجف كرمانى اخبارى عارف (متوفّاى  ١٢٩٢  ه‍. ق) در كتاب مطلع الشمس و مآثر الآثار نام اين شرح آمده است.
21. شرح دعاى صباح از سيّد محمّد مهدى بن سيّد جعفر موسوى كه در آخر كتاب خلاصة الأخبار از اين شرح سخن به ميان آمده است.
22. شرح دعاى صباح از مولى محمّد مهدى به على اصغر قزوينى به نام «جناح النّجاح» اين كتاب-مطابق نامه‌اى كه به من نوشته‌اند-در نزد سيّد احمد روضاتى در اصفهان موجود است.
23. شرح دعاى صباح از فيلسوف معروف، ملاّ هادى بن مهدى سبزوارى (متوفّاى سال  ١٢٨٩ه‍. ق) كه در سال  ١٢٨٣  به ضميمۀ شرح بر «اسماء الحسنى» منتشر شده است، اين شرح در سال  ١٢۶٧ه‍. ق پايان يافته و مؤلّف حواشى زيادى بر آن دارد».

منابع

• آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، جلد 13، بیروت، دارالاضواء، ۱۳۷۸ق.
• مصطفی بن محمد هادی، خویی، آئینه میراث، تهران، ۱۳۷۶ش.

پیوند به بیرون

• متن و ترجمه دعای صباح