الذریعة الی تصانیف الشیعة (کتاب)

کتاب الذریعة الی تصانیف الشیعة، مجموعه ای 25جلدی اثر مشهور محمد محسن بن علی بن محمد رضا بن محسن بن علی اکبر معروف به آقا بزرگ تهرانی (11 ربیع الاول 1293-13 ذی الحجه 1389 ق) به زبان عربی. این کتاب بزرگ‌ترین دایرة المعارف کتابشناسی شیعه است.

نامگذاری

این اثر 25 جلد و شامل معرفی کتابهای علمای شیعه در طول چهارده قرن تاریخ اسلام است. آقابزرگ تهرانی درباره کتابش می گوید پس از اتمام ترتیب اجزای کتاب، آن را به سید حسن صدر (متوفی1354ق) نشان دادم و او ضمن تقدیر و تحسین اثر نام الذریعة الی معرفة مصنفات الشیعة را بر آن نهاد.

شیخ میرزا محمد تهرانی عسگری(1281-1371ق) نیز آن را کشف الحجاب عن تصانیف الاصحاب نامیده است. آقابزرگ در این باره می گوید:

من این نام را از حسن تصادف به حساب جمل با تاریخ آغاز نگارش کتاب یکسان یافتم و این نام، نام تاریخی كتاب شد.

محتوا

الذریعة، کتاب‌شناسی عظیمی است از آثار شیعه (امامی و غیرامامی)، و تعداد اندکی از آثار مولفان اهل سنت که در مورد شیعه کتاب نوشته‌اند. این اثر شامل معرفی بیش از 55000 کتاب تالیفی، تصنیفی و ترجمه شده به زبانهای فارسی، عربی، ترکی و اردو در موضوع‌های گوناگون است.

شیوه نگارش و ساختار

این مجموعه دایرة المعارفی است در کتاب شناسی که بر اساس حروف الفبا ترتیب یافته و تاریخ ادبیات شیعه در چهارده قرن پس از هجرت رسول اکرم(ص) در آن گرد آمده است.

مجلدات این مجموعه به صورت خطی در 6 جلد و به صورت چاپی در 30 جلد منتشر شده است.

ترتیب مجلدات و محتوای آنها

• جلد اول شامل سه مقدمه از مولف و شیخ محمدعلی اردوبادی و شیخ محمدحسین کاشف الغطاء و تقریظی از سید حسن صدر است. پس از مقدمه و تقریظ یاد شده 1608 عنوان کتاب در آن معرفی شده است. در این میان 800 اجازه از اجازات علمای شیعه آورده شده که مهم ترین نمودار زنجیره آقابزرگ و طبقات علمای شیعه است.

• جلد دوم که در آن 2045 عنوان کتاب معرفی شده است. در این مجلد حرف الف به پایان رسیده است. در فصل اصل این مجلد اصول 400گانه ی شیعی معرفی شده است.

• جلد سوم این مجلد حرف های ب و پ و مقداری از حرف ت را دربردارد و 1918 عنوان کتاب در آن معرفی شده است.

• جلد چهارم معرفی 2304 عنوان کتاب است. تاریخچه ی تقویم نویسی در ایران و فهرستی از کتاب های تفسیر نیز از بخش های سودمند این جلد است.

• جلد پنجم شامل حرف های ت، ج و چ است که ذیل آن ها 1314 عنوان کتاب معرفی شده است. بسیاری از کتاب‌های علم کلام شیعه به عنوان جواب و جوابات در این مجلد آمده است.

• جلد ششم مشتمل بر 2473 عنوان کتاب است و ذیل آن 763 عنوان کتاب حدیث یاد شده که منابع اصلی حقوق شیعه می باشد و بیشتر آن ها در سده‌های سوم و چهارم هجری به نگارش در آمده است.

بخش معرفی حاشیه ها در این مجلد از بخش های سودمند است که 1273 عنوان حاشیه را معرفی می کند.

در پایان این مجلد و جلدهای هفتم و هشتم فهرستی از برخی کتاب‌خانه‌های مورد استفاده مؤلف آمده است.

• در جلد هفتم بخش های خمسه و خطبه اهمیت تاریخی دارند. در این مجلد تعداد 1417 عنوان کتاب معرفی شده و به حرف خ خاتمه یافته است.

• جلد هشتم تمام حرف د است؛ به استثنای دیوان که در جلد نهم جمع شده است.

از بخش های مفید این مجلد می توان به بخشی از تاریخ دایرة المعارف‌ نویسی و بخشی دیگر درباره ی تاریخ داستان سرایی و نیز بخشی درباره تاریخ دعانویسی و دفتر تقویم اشاره کرد.

• جلد نهم به شعر و شعرای شیعه اختصاص دارد و به ترتیب حروف آغازین تخلص شاعران مرتب شده است. این مجلد در چهار بخش -که مجموعا 1540 صفحه است- منتشر شده و آثار 8500 شاعر شیعی در آن ذكر شده‌است.

در پایان بخش چهارم دو فهرست دیده می‌شود؛ فهرست نخست بر حسب انساب شعرا تنظیم شده است. در این فهرست شعرا به شهرها، حرفه‌ها و خانواده‌های خود دسته بندی شده اند؛ بنابراین مراجعه کننده می تواند به سهولت دریابد که چند شاعر اصفهانی داشته ایم یا چند شاعر خطاط و نقاش یا حسنی و حسینی و ... .

در فهرست دوم کلیه ی آثار شاعران به ترتیب حروف الفبا جمع شده است. با كمك این فهرست می توان دریافت چند شاهنامه یا قصه یوسف و زلیخا و ... در الذریعه معرفی شده است.

گفتنی است که جدول کشف اصطلاحات و رموز جلد نهم در چاپ نخست آن منتشر نشد؛ اما در چاپ دوم آمده است که همین جدول در چاپ سوم نسخه بیروت حذف شده است.

• مولف در جلد دهم به معرفی 885 عنوان کتاب پرداخته است. در این مجلد شماری از آثار کلامی شیعه با عنوان رد... و بسیاری از کتاب های رجال به چشم می‌خورد.

• در جلد یازدهم 2042 عنوان کتاب معرفی شده كه در آنها به تعدادی از کتابچه‌های بی نام با عنوان رساله... بر می خوریم.

• جلد دوازدهم شامل حروف ز، ژ و س است.

عنوان های زیج برای تاریخ علم نجوم در شیعه و ساقی نامه برای تاریخ ادبیات پیشرو دوره اول صفوی از دیگر بخش های مفید این مجلد است.

• جلد سیزدهم شامل نیمی از حرف ش است و معرفی 1477 عنوان کتاب را در بر دارد. در چاپ این مجلد اشتباهاتی رخ داده و تنها 1000 نسخه چاپ نجف آن کامل است.

• در جلد چهاردهم 2574 عنوان کتاب معرفی شده است که 1900 عنوان آن شرح است.

• در جلد پانزدهم حرف‌های ص، ض، ط و ظ جمع شده است و مصحح فهرستی برای نام مولفان یاد شده، در پایان این جلد افزوده است و این کار را در مجلدات بعدی نیز ادامه داده است.

• جلد شانزدهم حرف‌های ف، ع و غ را شامل می‌شود و به تصحیح فرزند دیگر مولف، احمد منزول، منتشر شده است. مصحح فهرستی برای نام مولفان یاد شده در پایان این جلد افزوده است و این کار را در مجلدات بعدی نیز ادامه داده است.

• در جلد هفدهم حرف ق و نیمی از حرف ک آمده است. در حرف ق 1348 عنوان و در حرف ک 380 عنوان کتاب معرفی شده است.

• در جلد هجدهم مابقی حرف ک و همه گ و همه ل آمده است. در حرف ک تعداد 1343 عنوان، در حرف گ 280 عنوان و در حرف ل 627 عنوان کتاب معرفی شده است.

• جلد نوزدهم این مجلد بخشی از حرف م را در بردارد. در عنوان مثنوی این مجلد حدود 1150 عنوان مثنوی آمده که شماری از آنها در مجلد نهم، ویژه شعر و شعرا، نیز نیامده است.

• جلد بیستم قسمتی از حرف م را در بر دارد. در آغاز این مجلد خلاصه شرح حال آقابزرگ در 12 صفحه آمده است.

این مجلد دارای 428 صفحه و 1977 عنوان کتاب است.

• جلد بیست‌ و یکم مقدار دیگری از حرف م و 2060 عنوان کتاب را در بردارد.

• جلد بیست ‌و دوم نام های از مفالید تا منتخب از حرف م را در بردارد و کتاب‌شمار آن 2090 عنوان می‌باشد.

• جلد بیست ‌و سوم آخرین مجلد حرف م است. کتاب‌شمار آن نشان می‌دهد که در این حرف 9180 عنوان کتاب معرفی شده است.

• جلد بیست و چهارم شامل تمام حرف ن است و 2315 کتاب در آن معرفی شده است. در عنوان نجوم تاریخچه این علم و پیشگامی ایرانیان در ترجمه آن برای مسلمانان به زبان عربی و در عنوان نوادر تاریخچه ای از تالیفات کوچک در سه قرن اول اسلام دیده می‌شود که 400 اصل معروف یاد شده در جلد دوم نیز، در شمار آن هاست.

• جلد بیست‌ و پنجم شامل حرف های و، ه و ی است و از واثق تا یهودی سرگردان را در بر می گیرد و در مجموع 1805 عنوان کتاب در آن معرفی شده است.

در پایان این مجلد تاریخچه چاپ مجلدات 25 گانه الذریعه و فهرست اسامی مولفان کتاب های معرفی شده در این مجلد و استدراکی برای اغلاط 25 مجلد الذریعه و ارجاع های مفید در آنها آمده که شامل 143 صفحه است.

مجموعه الذریعه شامل 11239 صفحه است و در آن تعداد 53510 عنوان کتاب از تالیفات شیعه معرفی و بررسی شده است.

جلد بیست وششم

جلد بیست وششم را می‌توان به مثابه ی اولین مستدرک الذریعه در نظر گرفت. در این جلد مستدرکات مُولف به اهتمام سید احمد حسینی از طرف موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی در 1405 ق به چاپ رسیده است.

مستدرکات الذریعة

پس از فوت آقابزرگ، عبدالعزیز طباطبایی مستدرکی برای الذریعه تنظیم نمود و در آن به تصحیح خطاهای این کتاب پرداخت. همچنین آن دسته از عنوان هایی که مولف از آن غافل شده بود، بر این مجموعه افزود.

البته افراد دیگری از جمله عبدالحسین حایری و محمدعلی روضاتی اصفهانی نیز استدراکاتی بر حاشیه‌های الذریعه نگاشته‌اند که چاپ نشده است.

محمد طباطبایی بهبهانی نیز پس از آشنایی با کار عبدالحسن حایری در ثبت و توضیح عناوینی که در الذریعه وجود نداشت، هرگاه به عنوان تازه ای از تالیفات شیعه می رسید، آن را در حاشیه الذریعه با ذکر توضیح کوتاهی ثبت می کرد تا جایی که عناوین او همراه با آنچه که حایری نگاشته بود، به حدود 500 عنوان رسید. این عناوین با تشویق و حمایت رئیس کتاب‌خانه مجلس شورای اسلامی، شهاب الدین محمد علی احمدی ابهری، با عنوان الشریعة الی استدراک الذریعة چاپ شد.

منابع الذریعة

آقابزرگ در تالیف الذریعة از فهرستهایی که در آن زمان از کتابهای شیعه در دسترس داشت، استفاده نموده که برخی از آنها عبارتند از:

1. فهرست ابوجعفر طوسی
2. فهرست ابوالعباس نجاشی
3. فهرست العلماء، اثر ابن شهر آشوب مازندرانی سروی
4. امل الامل، اثر شیخ حر عاملی
5. خاتمة المستدرک، اثر شیخ میرزا حسین نوری

او افزون بر این منابع از فهرست کتابخانه های گوناگون و نیز مشاهده و مطالعه آثار چاپی و خطی سود برده و گاهی هم به آنچه از افراد مورد اعتماد شنیده، استناد کرده است.

به هر ترتیب منابعی که مولف استفاده نموده شامل کتاب‌خانه های شخصی و عمومی، بررسی کتاب‌های رجال، تاریخ و تذکره‌ها، فهرست کتابخانه ها و فهرست های دست‌نویس اهل فضل و دانش بوده است.

ماجرای چاپ الذریعة

تا سال 1354 ق آقابزرگ در سامرا اقامت داشت. در این هنگام که اثر خود را قابل انتشار دید، در صدد چاپ آن بر آمد.

حادثه ای ناشی از تعصب ضد شیعی و ضد ایرانی سامرایی ها و کشتن شیخ هادی تهرانی به دست آ‌ن‌ها به مولف فهماند که نمی تواند با اقامت در این شهر به چاپ کتاب خود بپردازد؛ بنابراین محل اقامت خود را از سامرا به نجف انتقال داد.

آقابزرگ در نجف با کمک مالی عمویش، حاج حبیب الله محسنی تاجر، چاپخانه ای به نام مطبعة السادة بر پا نمود تا کتاب خود را در آن به چاپ رساند؛ لیکن دولت پادشاهی عراق به عذر اینکه ایشان ایرانی هستند، مانع از عمل گردید. تا اینکه پس از مشقت های بسیار چاپخانه را زیر نظر فردی عراقی قرار دادند. دولت وقت به بهانه های دیگر در چاپخانه را بست.

آقابزرگ به ناچار چاپخانه را فروخت تا کتاب را در چاپخانه ای دیگر به چاپ برساند. پس از چاپ شدن جلد اول وزارت فرهنگ سلطنتی عراق 6ماه از انتشار آن جلوگیری کرد و بزرگترین بهانه‌اش آن بود که نام مولف آن فارسی است.

با توجه به مشکلات فراوانی که در عراق وجود داشت، ناگزیر کار چاپ الذریعه به کمک فرزند مولف، دکتر علینقی منزوی، به تهران منتقل شد. از آن پس مجلدات الذریعه بیشتر در چاپخانه های تهران و برخی در نجف با اهتمام فرزندان و شاگردان ایشان به چاپ رسید و هنوز جلد بیستم از طبع خارج نشده بود که آقابزرگ از دنیا رفت. چاپ و نشر این مجموعه حدود 40 سال به طول انجامید. این مجموعه پس از چاپ اول بارها توسط ناشران ایرانی و لبنانی تجدید چاپ شده است.

تفسیرها، حاشیه ها و گرته برداری ها

• تبویب الذریعة الی تصانیف الشیعة؛ احمد دیباجی اصفهانی، تهران، مکتبة الاسلامیة، 1352 ش. این کتاب را که یکی از نوادگان آقا بزرگ نگاشته، کتاب‌های موجود در الذریعه را تقسیم بندی موضوعی نموده و آن را به موضوعاتی چون اخلاقیات، ادبیات، دعاها، اصول دین و ... تقسیم کرده است.

• فهرس اعلام الذریعة الی تصانیف الشیعة: الفه جمع من اولاد مولف و اصهاره و احفاده تحت نظر ابن المُولف علی نقی منزوی،3ج، تهران، دانشگاه تهران، موسسه­ انتشارات و چاپ 1377 ش.

• معجم المولفی الشیعة؛ علی فاضل قائینی نجفی، تهران، من منشورات مطبعة وزارة الارشاد الاسلامی، الطبعه الاولی، 1405 ق.
• الشریعة الی استدراک الذریعة؛ سید محمد طباطبایی بهبهانی(منصور)، الجزء الاول، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. الطبعة الاولی، 1383 ش/1425ق/2004م .

منابع

• تفضلی، آذر و مهین فضائلی جوان، فرهنگ بزرگ اسلام و ایران از قرن اول تا چهاردهم هجری، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1372ش.
• حاج سید جوادی، احمد صدر و دیگران، دایره المعارف تشیع ،ج8، تهران، نشر شهید سعید محبی، چاپ اول، 1379ش.
• حسینی جلالی، محمد حسین، فهرست تراث اهل بیت علیهم السلام، برگردان و تحقیق و نگارش: س.م.م. مرکز چاپ و نشر بنیاد بعثت، تهران، چاپ اول، 1380ش.
• همو، زندگی و آثار شیخ آقا بزرگ تهرانی، برگردان سید محمد علی احمدی ابهری، تهران، کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1382 ش.
• حکیمی، محمد رضا، شیخ آقا بزرگ تهرانی، تهران، دفترنشر اسلامی، بی تا.
• روغنی، شهره، کتاب‌شناسی گزیده توصیفی تاریخ و تمدن ملل اسلامی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ اول،1382ش.
• شعبانی، احمد، مرجع شناسی اسلامی، تهران، دبیرخانه هیأت امنای کتاب‌خانه‌های عمومی کشور، چاپ دوم، 1382ش.
• طباطبایی البهبهانی، محمد (منصور)، الشریعه الی استدراک الذریعه، الجزء الاول، تهران، کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،الطبعه الاولی،1383ش/1425ق/2004 م.
• طهرانی ،آقا بزرگ: الذریعه الی تصانیف الشیعه، همه مجلدات.
• فکرت محمد آصف، مصنفات شیعه؛ برگردان و تلخیص الذریعه الی تصانیف الشیعه تألیف شیخ آقا بزرگ تهرانی؛ ج1، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1372 ش.
• محمد علی، عبدالرحیم، شیخ الباحثین أغا بزرگ الطهرانی حیاته و آثاره، الطبعه الاولی، مطبعه النعمان، النجف الاشرف، 1970م/1390 ه. ق.
• مدرس، محمد علی، ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب یا کنی و القاب، ج1، تبریز، چاپخانه شفق، چاپ سوم، بی تا.
• مرسلوند، حسن، زندگی‌نامه رجال و مشاهیر ایران، ج 2، تهران، الهام ،1369ش.
• مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی عربی ایران؛ از آغاز چاپ تا کنون، سایرکشورها؛ بیشتر از سال 1340 ه. به بعد، تهران، بی تا، 1344ش.
• منزوی، علینقی، الذریعه و آقا بزرگ تهرانی، آینده، سال ششم، شماره‌های 3و4(خردادوتیر)، 1359ش.
• همو، "الذریعه و آقا بزرگ تهرانی"، آینده، سال ششم، شماره‌های 7 و8 (مهر وآبان)، 1359ش.
• همو، علینقی، فهرس اعلام الذریعه الی تصانیف الشیعه/ الفه جمع اولادالموُلف واصهاره و احفاده، 3ج، تهران، دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ، 1377ش.
• موسوی، کاظم بجنوردی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374 ش.

پیوند به بیرون

منبع مقاله با تلخیص:=الذریعة الی تصانیف الشیعة