کاربر:Sultanmoradi/صفحه تمرین

آیه ۱۱ سوره رعد

تصویر آیه ۱۱ سوره رعد
مشخصات آیه
واقع در سوره	رعد
شماره آیه	۱۱
جزء	۱۳
اطلاعات محتوایی
شأن نزول	دارد
مکان نزول	مدینه
موضوع	اخیتار
آیات مرتبط	آیه ۱۳۳ سوره نساء، آیه ۵۴ سوره مائده، آیه ۱۳۳ سوره انعام، آیه ۳۹ سوره توبه، آیه ۵۷ سوره هود

آیه 11 سوره رعد به رابطۀ اختیار انسان و ارادۀ الهی در تعیین سرنوشت انسان بحث می‌کند. در ابتدای آیه از «مُعَقِّبات» سخن گفته شده که انسان را از پیش رو و پشت سر محافظت می‌کنند. برخی مفسران این واژه را به معنای فرشتگان، بعضی به معنای ثبت‌کنندگان اعمال و برخی تمامی اسباب حفظ انسان یا همۀ امور احاطه کنندۀ او در طول حیاتش دانسته‌اند.

فراز میانی آیه به این موضوع می‌پردازد که خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه خود آن قوم در خود تغییر ایجاد کنند؛ اما در ادامه آیه آمده است که اگر خداوند اراده عذاب قومی را کند، هیچ راه گریزی برای آنها وجود ندارد. مفسران شیعه از این آیه برای رد جبرگرایی یا اختیارگرایی افراطی استفاده می‌کنند. از نظر آنان این سخن به معنای نفی اختیار انسان نیست، اما نشان می‌دهد که اگر انسان تغییراتی منفی در حالات روحانی خود ایجاد کند از رحمت الهی محروم خواهد شد.

متن و ترجمه آیه

لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ ۚ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ

---

آبراى او فرشتگانى است كه پى در پى او را به فرمان خدا از پيش رو و از پشت سرش پاسدارى مى‌كنند. در حقيقت، خدا حال قومى را تغيير نمى‌دهد تا آنان حال خود را تغيير دهند. و چون خدا براى قومى آسيبى بخواهد، هيچ برگشتى براى آن نيست، و غير از او حمايتگرى براى آنان نخواهد بود..

جایگاه

آیۀ 11 سورۀ رعد از جمله آیاتی است که به مسئلۀ اختیار انسان و قدرت او در تغییر سرنوشتش اشاره دارد. طبق فرازی از این آیه چنین گفته‌اند که اگر انسان تغییرات مثبتی در خود ایجاد کند، خداوند نیز برای او سرنوشتی مثبت به وجود می‌آورد. اما اندیشمندان شیعه فرازهای پایانی این آیه را نشانه‌ای بر رد اختیارگرایی افراطی دانسته‌اند برمبنای این تقابل معنایی، بحث‌هایی کلامی میان مفسران و متفکران مسلمان شکل گرفته است.

علاوه بر این، در ابتدای آیه 11 سروۀ رعد از مُعَقّباتی (تعقیب‌کنندگانی)‍ سخن رفته است که انسان را از پیش رو و پشت سر محافظت میکنند. بحثهای پردامنه‌ای دربارۀ معنای این واژه میان مفسران شکل گرفته است.

مباحث کلامی

برخی از تفاسیر معتزلی آیۀ 11 سورۀ رعد را دلیلی بر رد این ادعا گرفته‌اند که خداوند می‌تواند ابتدائاً فردی را گمراه سازد. از امام رضا(ع) نقل شده است که این برداشتهای اختیارگرایانه به دلیل تمرکز بخش اول آيه (إن الله لایغرو...) است؛ اما این صحیح نیست زیرا در ادامه آیه چنین آمده است که اگر خدا برای قومی آسیبی بخواهد هیچ راه گریزی وجود ندارد. در نتیجه امور در دست خداوند متعال است و هركه را بخواهد، هدايت مى‌كند. با این حال، از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که خداوند به قضاى قطعى، چنين مقدر فرموده كه اگر به بنده‌اى نعمتى اعطا فرمايد، قبل ازآن‌كه بنده مرتكب گناهى گردد كه مستوجب محروميت خود از آن نعمت شود وى را از آن نعمت محروم نخواهد كرد. طبق روایتی از امام سجاد(ع) گناهانى كه نعمت‌ها را تغيير مى‌دهند عبارتند از ظلم به مردم، ناسپاسى خداوند و رها كردن كارهاى خيرى كه انسان به آن عادت كرده است.

از نظر علامه طباطبایی آیات پیش از آیۀ 11 سورۀ رعد نشان می‌دهد که همه چیز نزد خدا حدودى ثابت و غيرمتغير دارند. حال این آیه توضیح می‌دهد که خداوند برای انسان‌ها نیز اموری مادى‌ و نفسانی قرار داده است تا در طول حياتشان از آنها در برابر هلاکت و تغییر وضعیت محافظت کند. در عین حال بخش «إن الله لایغرو...» در ادامۀ این آیه می‌آید تا نشان دهد خداوند صرفاً موهبت‌هایى را به انسان‌ها ارزانی می‌دارد كه مطابق با حالات نفسانى خود آنها باشد. پس تا زمانی كه این حالات نفسانی مطابق با فطرت الهی انسان باشد، آن موهبتها نیز جريان خواهد داشت و هر گاه كه انسان حال خود را تغيير دهد، خداوند نیز رفتار خود را عوض می‌كند و نعمت را به نقمت مبدل می‌سازد.

نظر آقای مکارم

از نظر ناصر مکارم شیرازی، خداوند در آیه 11 سورۀ رعد اعلام مى‌كند كه حافظ و نگاهبان بندگان خود است؛ اما ممکن است مخاطب آیه به اشتباه گمان كند كه اين حفاظت و نگهبانى الیه بى‌قيد و شرط است و انسان مى‌تواند خود را به هلاکت بیاندازد و باز انتظار داشته باشد كه خدا و ماموران او حافظ او باشند اضافه مى‌كند كه:" خداوند سرنوشت هيچ قوم و ملتى را تغيير نمى‌دهد مگر اينكه آنها تغييراتى در خود ايجاد كنند. همچنین براى اينكه اين اشتباه پيش نيايد كه با وجود ماموران الهى كه عهده دار حفظ انسان هستند، مساله مجازات و بلاهاى الهى چه معنى دارد، در پايان آيه اضافه مى‌كند كه" هر گاه خداوند به قوم و جمعيتى اراده سوء و بدى كند هيچ راه دفاع و بازگشت ندارد.

فردی یا جمعی بودن حکم آیه

از نظر برخی از محسن قرائتی اين حکم دربارۀ جوامع بشرى صادق است، نه تك‌تك افراد انسانى. این بدان معنی است که جامعۀ صالح، مشمول رحمت خداوند است و تا زمانی که صالح بماند از رحمت الهی بهرمند است؛ اما اين قاعده دربارۀ افراد صادق نيست؛ زيرا گاهى انسان صالح با نقمتها موردِ آزمايش قرار می‌گیرد و در مقابل، خداوند به افراد ناصالح مهلت بازگشت دهد.

منظور از«معقبات»

مفسران بر سر تفسیر این بخش اختلاف نظر وجود دارد؛ زیرا تعقيب کردن هر چيز از پیش رو ناممکن است. می‌توان اقوال مختلف مفسران را در چهار گروه دسته‌بندی می‌کند:

• منظور آیه فرشتگانى است كه به دنبال يكديگر می‌آیند انسان را از مهلکه‌هاحفظ مى‌كنند و ميان او و مقدرات، حائل مي‌شوند. روایتی از امام صادق(ع) موید این نظر است. گفته شده است که نامگذرای این فرشتگان به «معقبات» به این دلیل است که ملائكۀ شب بدنبال ملائكۀ روز و ملائكۀ روز بدنبال ملائكۀ شب می‌آیند.
• منظور آیه فرشتگانی است که اعمال گذشته و آيندۀ انسان را تا وقت مرگ حفظ و ثبت ميكنند.
• منظور آیه هر گونه سببی است که خداوند از طریق آن انسان را از خطرات و بلایا حفظ می‌کند. ممکن است به همین دلیل باشد که منظور از این آیه را پادشاهان و زمامدارانی دانسته اندكه مردم را بوسيلۀ قواى نظامی و انتظامی خود از شر متجاوزان و ستمكاران حفظ مى‌كنند.
• منظور آیه هر امر مادی یا معنوی است که انسان را در طول حیاتش همراهی می‌کند و بر جسم و روح او احاطه دارد، به شکلی که برخی از آنها در پيش روى او قرار گرفته، و بعضى در پشت سر او واقع شده‌اند.

شأن نزول

بنا به روایتی از ابن عباس آیات 10 و 11 درباره اربد بن قیس و عامر بن طفیل نازل گردیده است. طبق این روایت عامر شروع به طرح پرسشهایی از پیامبر(ص) کرد و به اربد دستور داده بود که در حین این سوالات، پیامبر(ص) را از پشت سر مورد حمله قرار دهد. اما در هنگام اجام نقشه، هرچه اربد سعی کرد تا شمشیر بکشد موفق نشد و شمشیر او در غلاف ماند. هنگامی که پیامبر(ص) متوجه شد، خود را کنار کشید و از خداوند خواست تا مکر و حیلۀ این افراد را به خودشان برگرداند. سپس صاعقه اى بر سر اربد فرد آمد و او راسوزاند. عامر فرار کرد و در هنگام فرار پیامبر را تهدید کرد که با سواران و جنگاوران زیادی به سراغ او خواهم آمد. پیامبر در جواب گفت که «خداوند تو را از این عمل باز خواهد داشت» و چندى بعد عامر به مرض طاعون مبتلا شد و مرد.