فهرستنگاری
فهرستنگاری در سنت علمی شیعه، دانشِ معرفیِ آثار مکتوب و مستندسازی آنها است که از فهرستهای اولیه (مبتنی بر کتابخانههای شخصی) آغاز شد. با تلاشهای عالمان مکتب بغداد، همچون نجاشی و شیخ طوسی، به شکلی نظاممند درآمد تا پاسخگوی نیازِ علمیِ جامعه و دفاع از پیشینه تألیفی شیعه باشد. این جریان در سدههای بعد با تلاش عالمانِ دیگر تداوم یافت و در دوره معاصر با تدوین کتاب الذریعه به جامعیت رسید. کارکرد اصلی فهرستها تنها معرفی نام کتابها نیست، بلکه بستری است برای تشخیصِ صحتِ انتساب روایات به مؤلفان، بازسازیِ دقیقِ تاریخ علم، و درکِ بهترِ مناسبات فرهنگی و اجتماعی عالمان که از طریقِ بررسیِ یادداشتهای حاشیهای و نسخههای خطی به دست میآید.
تعریف و مفهومشناسی
پژوهشگران واژه فهرست را از لحاظ لغوی و اصطلاحی بررسی کردهاند:
معنای لغوی
به گفته فیروزآبادی، لغتپژوه قرن نهم هجری قمری، واژه فهرست یا فهرس به کتابی میگویند که اسامی کتابها در آن ذکر شده باشد.[۱] این واژه در لغتنامههای فارسی، صورت ریز محتویات کتاب یا فصل که در آغاز یا پایان کتاب میآید، تعریف شده است.[۲] دهخدا در لغتنامه میافزاید فهرست نوشتهای است که در آن اسامی کتابها باشد.[۳] دهخدا و معین ریشه آن را پهلوی و برخی دیگر ریشه آن را رومی میشمرند.[۴]
معنای اصطلاحی
در تعریف اصطلاحی نیز، به کتابهایی که در آنها نام نویسندگان (راویان) و آثارشان معرفی میشود، «فهرست» میگویند.[۵] به گفته سیداحمد اشکوری، کتابشناس شیعه، فهرستنویسی در دوره معاصر(قرن ۱۵ هجری قمری)، به معنای ثبت اسامی کتابها، نام و مشخصات نسخههای خطی موجود در کتابخانههای عمومی یا شخصی میباشد.[۶] براساس این تعریف از فهرستنویسی، اطلاعات فهرست را میتوان به دو دسته تقسیم کرد: اطلاعات کتابشناختی، مانند نام کتاب، مؤلف، موضوع اثر و اطلاعات نسخهشناختی، که آگاهیهای راجع به نسخههای خطی کتاب را در بر میگیرد.[۷]
پیشینه و پیدایش
بر اساس گزارش پژوهشگران، فهرستنگاری در تمدن اسلامی از سدههای نخست[۸] و همگام با گسترش نگارش آثار شکل گرفت که از کهنترین و جامعترین نمونههای آن، الفهرست ابنندیم است که در قرن چهارم قمری تدوین شد، میباشد.[۹]
سیر تحول فهرستنگاری شیعی
پیش از تدوین فهرستهای جامع و کلان در سنت امامیه، آثار کتابشناختی در قالب فهرستهای متعددی توسط عالمان متقدم نگاشته میشد.[۱۰]
دورههای نخستین (پیش از شیخ طوسی)
گزارش شده است پیش از شیخ طوسی، برخی از عالمان شیعه، فهرستهایی از کتابهای راویان شیعه در عصر حضور ائمه(ع)، تألیف کرده بودند.[۱۱] به عنوان نمونه میتوان از فهرست محمد بن جعفر بن احمد معروف به ابنبُطه،[۱۲] فهرست حُمَید بن زیاد،[۱۳] فهرست شیخ صدوق[۱۴] و فهرست محمد بن حسن بن ولید معروف به ابنولید قمی [۱۵]یاد کرد.
گفته شده است فهرستهایی که پیش از شیخ طوسی نوشته شده بود، حجم کمی از اصول و تصانیف شیعه را معرفی کرده بود[۱۶] زیرا صاحبان این فهارس، درپی نام بردن از تمامی کتب شیعه نبودند بلکه تنها کتابهایی را در فهرست خود برشمرده بودند که اجازه روایت آنها را داشته و در کتابخانه شخصیشان نگهداری میکردند.[۱۷] براساس نقل شیخ طوسی، ابنغضائری یکی از افرادی بود که فهرستی از صاحبان مصنفات و اصول را تهیه کرده بود[۱۸] اما او نیز نتوانسته بود اسامی همه مؤلفان را شیعه را ذکر کند و تنها به ذکر کتابهایی اکتفا کرده بود که بدان دسترسی داشت. بنابر نقل شیخ طوسی دو فهرست ابنغضائری به دست برخی از ورثهاش از بین رفت و نابود شد.[۱۹]
دروه مدرسه کلامی بغداد
به گفته پژوهشگران، فهرست نگاری شیعی در قرن پنجم در در مدرسه کلامی بغداد رشد قابل توجه یافت یعنی دورهای که شیعه از قدرت سیاسی برخوردار بود و در پی تثیبت میراث علمی خود بود.[۲۰] فهرست نجاشی و طوسی که در این زمان نوشته شده از ارکان این علم دانسته شدهاند؛[۲۱] زیرا به گفته نجاشی، برخی مخالفان، امامیه را فاقد تألیف و تصنیف میپنداشتند و او برای پاسخ به این سرزنش، نام مصنفان شیعه و کتابهای آنان را گرد آورد.[۲۲]
دوره تکملهنگاری
پس از مهاجرت شیخ طوسی به نجف در سال ۴۴۸ق،[۲۳] و افول مدرسه کلامی بغداد[۲۴] تکمیل اطلاعات درباره عالمان و مصنفان پس از شیخ طوسی، باعث پدید آمدن آثار جدید شد.[۲۵] منتجبالدین رازی در مقدمه کتاب فهرست خود بیان میکند که با عزالدین یحیی بزرگ علویان قم، درباره کتابهای رجالی و بهویژه «الفهرست» شیخ طوسی گفتوگو کرد. در این نشست مطرح شد که پس از شیخ طوسی، کتاب جامعی برای معرفی دانشمندان شیعه نوشته نشده است. وی برای جبران این کمبود، تصمیم گرفت کار شیخ طوسی را ادامه دهد. او با همین انگیزه، کتاب فهرست خود را، که ثبت شرححال و آثار عالمانِ پس از شیخ طوسی است، نوشت.[۲۶] به گفته سیدموسی شبیری زنجانی کتاب فهرست شیخ منتجب الدین رازی و معالم العلماء نوشته ابنشهر آشوب مازندرانی، تکمله و تتمه فهرست شیخ طوسی است.[۲۷]
دورههای متأخر و معاصر
علینقی منزوی فرزند آقابزرگ تهرانی و پژوهشگر عرصه فهرستنگاری، از گسترش گونههای مختلف فهرستنگاری در دورههای بعد سخن گفته و در نهایت، الذریعة الی تصانیف الشیعة اثر شیخ آقابزرگ تهرانی را یکی از بزرگترین و جامعترین آثار این سنت معرفی کرده است.[۲۸] رسول جعفریان نیز معتقد است، همان انگیزه که نجاشی را وادار به نوشتن فهرست آثار شیعی در میانه قرن پنجم هجری کرد، دقیقاً بیش از نهصد سال بعد، شیخ آقا بزرگ را وادار به پژوهش در حوزه کتابشناسی شیعی و فهرست نگاری آثار شیعیان کرد.[۲۹] وی تألیف کتاب الذریعة را بخشی از «نهضت بازشناسی هویت شیعه» دانسته و بر نقش آن در آشکار ساختن پشتوانه مکتوب امامیه تأکید کرده است.[۳۰]
کارکردهای فهرستنگاری
به گفته پژوهشگران، فهرستنویسی عالمان شیعه کارکردهای متعددی داشته است؛ از جمله:
- معرفی مؤلفان و مصنفات امامیه.[۳۱]
- اعتبارسنجی احادیث؛[۳۲] زیرا در فهرستهای متقدم از وثاقت یا ضعف راوی سخن به میان آمده است.[۳۳]
- بازشناسی طُرُق حدیث در کتابهای فهرست؛ در کتابهای فهرستی واسطههای دانشمند رجالی مانند نجاشی یا شیخ طوسی تا کتاب راوی ذکر میشود و طریق انتقال کتاب به دانشمندان رجالی به صورت مستند ذکر میشود.[۳۴]
- یادکرد راویان صاحب کتاب؛ آشکار و روشن است که تمامی راویانی که اسم آنها به فهرست شیخ طوسی و یا نجاشی راه یافته است، صاحب کتاب یا اثر حدیثی هستند. زیرا وظیفه فهرست چیزی جز شناساندن چنین راویانی نیست.[۳۵]
- آگاهی یافتن از راویان فعال و یا کم کوشا در فرایند انتقال احادیث شیعه.[۳۶]
- آگاهی از پیشینه فرهنگی شیعیان و فعالیتهای آنان در علوم گوناگون نظیر تاریخ و ادب، از دیگر فواید فهرستنگاری دانسته شده است.[۳۷]
به اعتقاد برخی محققان، بررسی یادداشتهای نسخههای خطی (همچون اجازات و سماعات) اطلاعات ارزشمندی پیرامون تاریخ فرهنگی و مراکز علمی به دست میدهد[۳۸] و کیفیت آن در بازسازی تاریخ علم در جهان اسلام تأثیرگذار است؛[۳۹] افزون بر این، جریان فهرستنگاری در دوره معاصر بهعنوان تلاشی در جهت بازشناسی و اثبات گستره میراث مکتوب شیعه معرفی شده است.[۴۰]
تفاوت کتابهای فهرست با کتابهای رجال
به گفته برخی محققان، کتابهای رجال،کتابهای طبقهنگاری هستند و هدف اصلی از نگارش کتابهای طبقهنگاری شناساندن تقریبی عصر فعالیت حدیثی راویان است.[۴۱] از این رو اطلاعاتی افزون بر این بر عهده چنین کتابهایی نیست و توصیف مذهب و توثیق و تضعیف راویان، جزو وظایف کتابهای رجالی نیست.[۴۲]
پانویس
- ↑ فیروزآبادی، القاموس المحیط، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۷۲.
- ↑ منزوی، «تاریخچه فهرستنگاری در ایران اسلامی»، ص۱۵۳۰.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه «فهرست».
- ↑ منزوی، «تاریخچه فهرستنگاری در ایران اسلامی»، ص۱۵۳۰.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۵.
- ↑ اشکوری، «فهرست چیست؟ فهرستنگار کیست؟»، سایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.
- ↑ منزوی، «تاریخچه فهرستنگاری در ایران اسلامی»، ص۱۵۳۰-۱۵۳۱.
- ↑ طباطبایی، تاریخ حدیث شیعه(۱)، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۹.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ نوری، «اولین فهرستنگاریهای شیعه»، ص۸۵.
- ↑ شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۸؛ نوری، «اولین فهرستنگاریهای شیعه»، ص۸۵.
- ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۳۷۳؛ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۰.
- ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۱۳۲؛ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۲.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۳.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۴.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۹.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۹؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۳.
- ↑ آقا بزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۲.
- ↑ عابدی، مکتب کلامی قم، ۱۳۸۴ش، ص۴۱.
- ↑ نوری، «اولین فهرستنگاریهای شیعه»، ص۸۹.
- ↑ منتجب الدین، الفهرست، ۱۴۲۲ق، ص۳۰-۳۱.
- ↑ شبیری زنجانی، «فهرست شیخ منتجب الدین»، ص۳۶-۳۷.
- ↑ منزوی، «تاریخچه فهرستنگاری در ایران اسلامی»، ص۱۵۴۹–۱۵۶۲.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرستنویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جعفریان، رسول، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرستنویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۵؛ طباطبایی، تاریخ حدیث شیعه(۱)، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۹.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۹.
- ↑ شیخ طوسی، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۹.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۹.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۱۹.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۶.
- ↑ اشکوری، «فهرستنگاری: برکات فهرستنگاری»، ۱۳۸۴ش، ص۲۶–۲۸.
- ↑ طباطبایی بهبهانی، «فهرستنگاری از دیدگاه استاد عبدالحسین حائری»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرستنویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۵۴.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۵۴.
منابع
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق.
- حسینیزاده خضرآباد، «عوامل شکلگیری مدرسه کلامی بغداد»، در جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، زیر نظر محمدتقی سبحانی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- حسینی شیرازی، سید علیرضا، اعتبار سنجی احادیث شیعه، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، ۱۳۹۷ش.
- شبیری زنجانی، سیدموسی، «فهرست شیخ منتجب الدین»، یادنامه علامه امینی، تهران، موسسه رسالت، ۱۳۵۲ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، مصحح: طباطبائی، عبدالعزیز، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، ۱۴۲۰ق.
- طباطبایی، سیدمحمدکاظم، تاریخ حدیث شیعه(۱)، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، ۱۳۸۹ش.
- فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- عابدی، احمد، مکتب کلامی قم، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- منتجب الدین، علیّ بن عبیدالله، الفهرست، مصحح: جلال الدین محدث، قم، کتابخانه عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۲۲ق.
- منزوی، علینقی، «تاریخچه فهرستنگاری در ایران اسلامی»، کنگره بین المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی مجموعه مقالات کنگره بین المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی - جلد۴، شهریور ۱۳۷۱ش.
- موسوی تنیانی، «متکلمان ناشناخته امامی در بغداد از غیبت صغرا تا دوران شیخ مفید»، در جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، زیر نظر محمدتقی سبحانی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین بقم المشرفه، ۱۳۶۵ش.
- نوری، «اولین فهرستنگاریهای شیعه»، فصلنامه کتابهای اسلامی، شماره۸، بهار۱۳۸۱ش.
- جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج: ۲۸ بهمن ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- اشکوری، سیداحمد، «فهرست چیست؟ فهرستنگار کیست؟»، سایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ درج: ۱۲ مهر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.