فهرست‌نگاری
فهرست‌نگاری در سنت علمی شیعه، دانشِ معرفیِ آثار مکتوب و مستندسازی آنها است که از فهرست‌های اولیه (مبتنی بر کتابخانه‌های شخصی) آغاز شد. با تلاش‌های عالمان مکتب بغداد، همچون نجاشی و شیخ طوسی، به شکلی نظام‌مند درآمد تا پاسخگوی نیازِ علمیِ جامعه و دفاع از پیشینه تألیفی شیعه باشد. این جریان در سده‌های بعد با تلاش عالمانِ دیگر تداوم یافت و در دوره معاصر با تدوین کتاب الذریعه به جامعیت رسید. کارکرد اصلی فهرست‌ها تنها معرفی نام کتاب‌ها نیست، بلکه بستری است برای تشخیصِ صحتِ انتساب روایات به مؤلفان، بازسازیِ دقیقِ تاریخ علم، و درکِ بهترِ مناسبات فرهنگی و اجتماعی عالمان که از طریقِ بررسیِ یادداشت‌های حاشیه‌ای و نسخه‌های خطی به دست می‌آید.
تعریف و مفهوم‌شناسی
به گفته فیروزآبادی، لغت‌پژوه قرن نهم هجری قمری، واژه فهرست یا فهرس به کتابی می‌گویند که اسامی کتاب‌ها در آن ذکر شده باشد.[۱] در تعریف اصطلاحی نیز، به کتاب‌هایی که در آنها نام نویسندگان (راویان) و آثارشان معرفی می‌شود، «فهرست» می‌گویند.[۲] به گفته سیداحمد اشکوری، کتاب‌شناس شیعه، فهرست‌نویسی در دوره معاصر(قرن ۱۵ هجری قمری)، به معنای ثبت اسامی كتاب‌ها، نام و مشخصات نسخه‌های خطی موجود در كتابخانه‌های عمومی یا شخصی می‌باشد.[۳] براساس این تعریف از فهرست‌نویسی، اطلاعات فهرست را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: اطلاعات کتاب‌شناختی، مانند نام کتاب، مؤلف، موضوع اثر و اطلاعات نسخه‌شناختی، که آگاهی‌های راجع به نسخه‌های خطی کتاب را در بر می‌گیرد.[۴]
پیشینه و پیدایش
فهرست‌نگاری در تمدن اسلامی، از سده‌های نخستین، همراه با گسترش تألیف و تکثیر کتاب پدید آمد.[۵] به گفته رسول جعفریان فهرست‌نویسی به عنوان بخشی از «دانش کتاب» در میان مسلمانان ریشه‌های عمیقی داشته است و علم فهرست نویسی، جایگاه بسیار خوبی داشته است؛ از نمونه‌های مشهور و اثرگذار این سنت در جهان اسلام، الفهرست ابن‌ندیم است که در قرن چهارم قمری تدوین شد و مجموعه بزرگی از کتاب‌ها، مصنفان و شاخه‌های دانشی را معرفی کرد.[۶]
سیر تحول فهرست‌نگاری شیعی
گفته شده است دانشمندان شیعه از سده‌های نخست برای دفاع از مذهب و معرفی شیعیان و آثار علمی عالمان شیعه، اقدام به تحقیق و نگارش کردند.[۷]
عصر حضور و دوره‌های نخستین
به گفته سیدعلی‌رضا حسینی شیرازی، رجال‌پژوه، بر اساس مقدمه کتاب فهرست، پیش از شیخ طوسی برخی از عالمان شیعه، فهرست‌هایی از کتاب‌های راویان شیعه در عصر حضور ائمه(ع)، تألیف کرده بودند.[۸] دیگران نیز از وجود فهرست‌ها و آثار مشابهی پیش از شیخ طوسی یاد کرده‌اند.[۹] به عنوان نمونه می‌توان از فهرست محمد بن جعفر بن احمد معروف به ابن‌بُطه،[۱۰] فهرست حُمَید بن زیاد،[۱۱] فهرست شیخ صدوق[۱۲] و فهرست محمد بن حسن بن ولید معروف به ابن‌ولید قمی [۱۳]یاد کرد.
گفته شده است فهرست‌هایی که پیش از شیخ طوسی نوشته شده بود، حجم کمی از اصول و تصانیف شیعه را معرفی کرده بود[۱۴] زیرا صاحبان این فهارس، درپی نام بردن از تمامی کتب شیعه نبودند بلکه تنها کتاب‌هایی را در فهرست خود برشمرده بودند که اجازه روایت آنها را داشته و در کتابخانه شخصی‌شان نگه‌داری می‌کردند.[۱۵] براساس نقل شیخ طوسی، ابن‌غضائری یکی از افرادی بود که فهرستی از صاحبان مصنفات و اصول را تهیه کرده بود[۱۶] اما او نیز نتوانسته بود اسامی همه مؤلفان را شیعه را ذکر کند و تنها به ذکر کتاب‌هایی اکتفا کرده بود که بدان دسترسی داشت. بنابر نقل شیخ طوسی دو فهرست ابن‌غضائری به دست برخی از ورثه‌اش از بین رفت و نابود شد.[۱۷]
دروه مدرسه کلامی بغداد
گفته شده پس از غیبت صغرا، جریان اصلی کلام امامیه در شهر بغداد[۱۸] و در دوره شیخ مفید فعالیت داشته است[۱۹] و فهرست‌نگاری شیعی در مدرسه کلامی بغداد به مرحله‌ای تعیین‌کننده رسید؛ زیرا به گفته نجاشی، برخی مخالفان، امامیه را فاقد تألیف و تصنیف می‌پنداشتند و او برای پاسخ به این سرزنش، نام مصنفان شیعه و کتاب‌های آنان را گرد آورد.[۲۰]
به گفته رسول جعفریان دو کتاب «فهرست» اثر نجاشی و طوسی که در میانه قرن پنجم تدوین شدند، دو رکن اصلی کتابشناسی شیعه محسوب می‌شوند. این آثار در دوره‌ای نگاشته شدند که شیعه از قدرت سیاسی برخوردار بود و ضرورت داشت میراث علمی خود را به شکلی منسجم ثبت و تبیین کند.[۲۱] همچنین وی معتقد است فهرست نجاشی به دلیل دقتِ روش‌مند در مستندسازیِ آثار، جایگاهی بنیادین دارد؛ به‌طوری که بازسازی تاریخِ مکتوب شیعه بدون اتکا به گزارش‌های این کتاب، عملاً ناممکن است.[۲۲]
دوره تکمله‌نگاری
پس از مهاجرت شیخ طوسی به نجف در سال ۴۴۸ق،[۲۳] و افول مدرسه کلامی بغداد[۲۴] تکمیل اطلاعات درباره عالمان و مصنفان پس از شیخ طوسی، باعث پدید آمدن آثار جدید شد.[۲۵] منتجب‌الدین رازی در مقدمه کتاب فهرست خود بیان می‌کند که با عزالدین یحیی بزرگ علویان قم، درباره کتاب‌های رجالی و به‌ویژه «الفهرست» شیخ طوسی گفت‌وگو کرد. در این نشست مطرح شد که پس از شیخ طوسی، کتاب جامعی برای معرفی دانشمندان شیعه نوشته نشده است. وی برای جبران این کمبود، تصمیم گرفت کار شیخ طوسی را ادامه دهد. او با همین انگیزه، کتاب فهرست خود را، که ثبت شرح‌حال و آثار عالمانِ پس از شیخ طوسی است، نوشت.[۲۶] به گفته سیدموسی شبیری زنجانی کتاب فهرست شیخ منتجب الدین رازی و معالم العلماء نوشته ابن‌شهر آشوب مازندرانی، تکمله و تتمه فهرست شیخ طوسی است.[۲۷]
دوره‌های متأخر و معاصر
علینقی منزوی فرزند آقابزرگ تهرانی و پژوهشگر عرصه فهرست‌نگاری، از گسترش گونه‌های مختلف فهرست‌نگاری در دوره‌های بعد سخن گفته و در نهایت، الذریعة الی تصانیف الشیعة اثر شیخ آقابزرگ تهرانی را یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین آثار این سنت معرفی کرده است.[۲۸] رسول جعفریان نیز معتقد است، همان انگیزه که نجاشی را وادار به نوشتن فهرست آثار شیعی در میانه قرن پنجم هجری کرد، دقیقاً بیش از نهصد سال بعد، شیخ آقا بزرگ را وادار به پژوهش در حوزه کتابشناسی شیعی و فهرست نگاری آثار شیعیان کرد.[۲۹] وی تألیف کتاب الذریعة را بخشی از «نهضت بازشناسی هویت شیعه» دانسته و بر نقش آن در آشکار ساختن پشتوانه مکتوب امامیه تأکید کرده است.[۳۰]
کارکردهای فهرست‌نگاری
به گفته برخی پژوهشگران، فهرست‌نویسی عالمان شیعه دارای نکات و اثرات ذیل است:
گردآوری راویان صاحب کتاب و مصنفات
گفته می‌شود مهم‌ترین هدف فهرست‌نگاری، معرفی عالمانِ صاحب‌کتاب و آثارشان به جامعه‌ی علمی بوده است.[۳۱]
نقش در اعتبارسنجی و حفظ انتساب روایات به راویان
بر پایه گزارش‌های مربوط به تاریخ حدیث و اعتبارسنجی حدیث شیعه، از مهم‌ترین فواید فهرست‌نویسی، نقش آن در اعتبارسنجی احادیث است؛ زیرا اصالت کتاب‌ها، بازشناسی طُرُق روایت و چگونگی اتصال روایات به معصوم را روشن می‌سازد.[۳۲]
شناساندن پیشینه فرهنگی شیعیان
گفته شده است از دیگر فواید فهرست‌نگاری، روشن شدن و آگاهی یافتن از پیشینه فرهنگی شیعان می‌باشد؛ چراکه با بررسی متن رجال نجاشی معلوم می‌شود او تنها از کتاب‌ها و آثار روایی بسنده نکرده است و کتاب‌هایی در زمینه‌های دیگر مانند شعر، تاریخ، ادبیات، جغرافی و ... را نیز در شمار کتاب‌ها و فعالیت‌های فرهنگی شیعیان برشمرده است.[۳۳] همچنین سید صادق اشکوری، در شمارش برکات فهرست‌نگاری، بر این نکته تأکید کرده است که بررسی نسخه‌های خطی و یادداشت‌های موجود در آنها، مانند اجازات، بلاغ‌ها، سماعات، تملک‌ها و وقف‌نامه‌ها، اطلاعات ارزشمندی برای تاریخ فرهنگی، علمی و اجتماعی فراهم می‌کند.[۳۴] به‌گفته او، این اطلاعات در بسیاری موارد می‌تواند فراتر از معرفی یک کتاب، برای شناخت شخصیت‌ها، مراکز علمی و مسیر انتقال دانش مفید باشد.[۳۵]
نقش در شناخت تاریخ علم و میراث مکتوب
در دیدگاه عبدالحسین حائری، آن‌گونه که طباطبایی بهبهانی گزارش کرده، تاریخ علم در جهان اسلام بر پایه نسخه‌های خطی نوشته می‌شود؛ ازاین‌رو، کیفیت فهرست‌نگاری در کیفیت بازسازی تاریخ علم اثر مستقیم دارد.[۳۶] بر همین مبنا، بسنده‌کردن به تعبیرهایی مانند «مجهول‌المؤلف» بدون تحقیق کافی، می‌تواند مانع شناسایی حلقه‌های مفقود تاریخ اندیشه شود.[۳۷]
نقش در بازشناسی هویت شیعه
رسول جعفریان، با اشاره به پروژه فهرست‌نگاری و کتابشناسی آقابزرگ تهرانی، این جریان را در دوره معاصر، بخشی از کوشش برای بازشناسی هویت مکتوب شیعه معرفی کرده است.[۳۸] از این منظر، فهرست‌نگاری نه فقط ابزاری فنی، بلکه وسیله‌ای برای آشکار ساختن گستره میراث علمی امامیه نیز بوده است.[۳۹]
پانویس
- ↑ فيروزآبادى، القاموس المحيط، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۷۲.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۵.
- ↑ اشکوری، «فهرست چیست؟ فهرست‌نگار کیست؟»، سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
- ↑ منزوی، «تاریخچه فهرست‌نگاری در ایران اسلامی»، ص۱۵۳۰-۱۵۳۱.
- ↑ طباطبایی، تاریخ حدیث شیعه(۱)، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۹.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ نوری، «اولین فهرست‌نگاری‌های شیعه»، ص۸۵.
- ↑ شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۸.
- ↑ نوری، «اولین فهرست‌نگاری‌های شیعه»، ص۸۵.
- ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۳۷۳؛ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۰.
- ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۱۳۲؛ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۲.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۳.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۴.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۹.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۹؛ شیخ طوسى، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ شیخ طوسى، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ شیخ طوسى، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ حسینی‌زاده خضرآباد، «عوامل شکل‌گیری مدرسه کلامی بغداد»، ص۱۷۱.
- ↑ موسوی تنیانی، «متکلمان ناشناخته امامی در بغداد از غیبت صغرا تا دوران شیخ مفید»، ص۲۰۹.
- ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۳.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ آقا بزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۲.
- ↑ عابدی، مکتب کلامی قم، ۱۳۸۴ش، ص۴۱.
- ↑ نوری، «اولین فهرست‌نگاری‌های شیعه»، ص۸۹.
- ↑ منتجب الدين، الفهرست، ۱۴۲۲ق، ص۳۰-۳۱.
- ↑ شبیری زنجانی، «فهرست شیخ منتجب الدین»، ص۳۶-۳۷.
- ↑ منزوی، «تاریخچه فهرست‌نگاری در ایران اسلامی»، ص۱۵۴۹–۱۵۶۲.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست‌نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جعفریان، رسول، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست‌نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۵؛ طباطبایی، تاریخ حدیث شیعه(۱)، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۹.
- ↑ طباطبایی، تاریخ حدیث شیعه(۱)، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۹؛ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص ۱۱۹.
- ↑ حسینی شیرازی، اعتبار سنجی احادیث شیعه، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۶.
- ↑ اشکوری، «فهرست‌نگاری: برکات فهرست‌نگاری»، ۱۳۸۴ش، ص۲۶–۲۸.
- ↑ اشکوری، «فهرست‌نگاری: برکات فهرست‌نگاری»، ۱۳۸۴ش، ص۲۶–۲۸.
- ↑ طباطبایی بهبهانی، «فهرست‌نگاری از دیدگاه استاد عبدالحسین حائری»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷.
- ↑ طباطبایی بهبهانی، «فهرست‌نگاری از دیدگاه استاد عبدالحسین حائری»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست‌نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست‌نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق.
- حسینی‌زاده خضرآباد، «عوامل شکل‌گیری مدرسه کلامی بغداد»، در جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، زیر نظر محمدتقی سبحانی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- حسینی شیرازی، سید علی‌رضا، اعتبار سنجی احادیث شیعه، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها(سمت)، ۱۳۹۷ش.
- شبیری زنجانی، سیدموسی، «فهرست شیخ منتجب الدین»، یادنامه علامه امینی، تهران، موسسه رسالت، ۱۳۵۲ش.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، فهرست كتب الشيعة و أصولهم و أسماء المصنّفين و أصحاب الأصول، مصحح: طباطبائى، عبدالعزيز، قم، مكتبة المحقق الطباطبائي، ۱۴۲۰ق.
- طباطبایی، سیدمحمدکاظم، تاریخ حدیث شیعه(۱)، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها(سمت)، ۱۳۸۹ش.
- فيروزآبادى، محمد بن يعقوب، القاموس المحيط، بيروت، دارالكتب العلمية، ۱۴۱۵ق.
- عابدی، احمد، مکتب کلامی قم، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- منتجب الدين، عليّ بن عبيدالله، الفهرست، مصحح: جلال الدین محدث، قم، كتابخانه عمومي آيت الله العظمي مرعشي نجفي، ۱۴۲۲ق.
- منزوی، علینقی، «تاریخچه فهرست‌نگاری در ایران اسلامی»، کنگره بین المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی مجموعه مقالات کنگره بين المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی - جلد۴، شهریور ۱۳۷۱ش.
- موسوی تنیانی، «متکلمان ناشناخته امامی در بغداد از غیبت صغرا تا دوران شیخ مفید»، در جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، زیر نظر محمدتقی سبحانی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- نجاشی، احمد بن على، رجال نجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامي التابعه لجامعة المدرسين بقم المشرفه، ۱۳۶۵ش.
- نوری، «اولین فهرست‌نگاری‌های شیعه»، فصل‌نامه كتاب‌های اسلامی، شماره۸، بهار۱۳۸۱ش.
- جعفریان، «نهضت بازشناسی هویت شیعه با فهرست نویسی آثار امامیه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج: ۲۸ بهمن ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- اشکوری، سیداحمد، «فهرست چیست؟ فهرست‌نگار كیست؟»، سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج: ۱۲ مهر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.