سبک زندگی اسلامی

سبک زندگی اسلامی، الگویی نظام‌مند از نگرش‌ها و کنش‌های روزمره است که با تکیه بر آموزه‌های وحیانی (قرآن و سنت) زندگی فرد را جهت‌دهی و معنا می‌بخشد. قرآن را از آن جهت که برنامه‌ای جامع و خطاناپذیر برای سعادت انسان دارد و پاسخ‌گوی نیازهای فردی و اجتماعی وی است، یکی از مهم‌ترین منابع سبک زندگی اسلامی به‌شمار آورده‌اند.

سنت و سیره عملی ثابت و مستمر پیامبر(ص) و ائمه(ع) و همچنین آموزه‌های اخلاقی و فقهی اسلام را از دیگر منابع معتبر سبک زندگی اسلامی می‌دانند. اندیشه خدامحوری و آخرت‌محوری را به‌عنوان دو مبنای فکری سبک زندگی اسلامی معرفی می‌کنند که سبک زندگی اسلامی چه در بُعد فردی و چه اجتماعی بر آن تکیه دارد.

رواج سبک زندگی غربی با مؤلفه‌هایی مانند سکولاریسم، مصرف‌گرایی، انسان‌محوری، بحران خانواده و فردگرایی که در تضاد با سبک زندگی اسلامی است، از مهم‌ترین چالش‌های سبک زندگی اسلامی ذکر کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی و جایگاه

سبک زندگی اسلامی بنا به یک تعریف، شیوه‌ای از زندگی بر پایه نظام معنایی برگرفته از آموزه‌های دین اسلام در قرآن، سنت پیامبر(ص) و امامان(ع) و همچنین آموزه‌های دینی مشتمل بر سه جزء احکام شرعی، اعتقادات و اخلاقیات است که دو حوزه عمده نگرش‌ها و کنش‌های فرد را در زندگی روزمره پوشش می‌دهد.

برای خود «سبک زندگی» نیز تعریف‌های زیادی بیان شده است. بنا به یک تعریف که محمدسعید مهدوی کنی، نویسندهٔ کتاب «دین و سبک زندگی»، ارائه کرده، سبک زندگی اموری نظیر بینش‌ها (ادراک‌ها و اعتقادات)، گرایش‌ها (ارزش‌ها، تمایلات و ترجیحات)، رفتارهای بیرونی (اعم از هشیارانه و غیرهشیارانه) و وضعیت‌ها (مانند موقعیت اجتماعی) را شامل می‌شود.

محققان علوم اجتماعی بر این نظرند که «سبک زندگی» به‌طور کلی از مؤلفه‌هایی همچون شیوه تغذیه، نوع پوشاک، نوع مسکن (مانند دکوراسیون، اثاثیه و معماری)، نوع وسیلهٔ حمل و نقل، شیوه‌های گذراندن اوقات فراغت و تفریح، الگوی مصرف و اموری از همین قبیل تشکیل شده است. برخی همچنین مؤلفه‌هایی مثل تفاوت‌های دینی، چشم‌اندازهای اخلاقی، ارزش‌های سیاسی، الگوهای زندگی خانوادگی، روابط زناشویی و تربیت فرزند و اموری از همین قبیل را از مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده سبک زندگی به‌شمار آورده‌اند.

اهمیت و پیشینه بحث از سبک زندگی

به‌گفته محققان، سبک زندگی در جوامع امروزی نقش مهمی در زندگی مردم ایفا می‌کند و با مسائل مهمی همچون مصرف، هویت فرد و اجتماعی، انتخاب‌های زندگی، نحوه زیستن و مسائلی از همین قبیل پیوند خورده است. همچنین سبک زندگی یکی از عوامل مهم در تعیین تمایز و تفاوت‌های بین افراد و گروه‌ها در عرصه زندگی فردی و اجتماعی به‌شمار می‌رود. افراد در جوامع مدرن بر پایه سبک زندگی به ساخت هویت خود اهتمام می‌ورزند.

برخی محققان بر این باورند این مفهوم، نخستین‌بار از سوی آلفرد آدلر، روانشناس آلمانی، در روانشناسی مطرح گردید و بعد وارد جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی شد و از سوی جامعه‌شناسانی مثل گئورگ زیمل و ماکس وبر مطرح گردید. نوعی از سبک زندگی با عنوان سبک زندگی دینی یا سبک زندگی اسلامی نیز یکی از موضوعاتی است که مورد توجه محققان مسلمان واقع شده و پژوهش‌هایی در این زمینه انجام داده‌اند.

علاوه بر این، محققان بحث را به موضوعات جزئی‌تری مانند «سبک زندگی قرآنی»، «سبک زندگی نبوی»، «سبک زندگی علوی»، «سبک زندگی عاشورایی»، «سبک زندگی فاطمی» و موضوعاتی از همین قبیل گسترش داده‌اند.

منابع سبک زندگی اسلامی

منابعی که محققان براساس آن سبک زندگی اسلامی را استنباط می‌کنند به شرح زیر است:

قرآن

محققان قرآن را یکی از مهم‌ترین منابع استنباط سبک زندگی می‌شمارند. از آنجا که سبک زندگی معرفی الگوهای معنایی و شیوه‌های زندگی فردی و اجتماعی در سطح نگرش‌ها و کنش‌هاست، قرآن به عنوان کتاب هدایت می‌تواند منبعی غنی و قابل اعتماد برای این امور در نظر گرفته شود.

آنان برای بیان ضرورت به‌کارگیری قرآن به عنوان منبع استنباط و مورد استفاده برای سبک زندگی، ادله‌ای ذکر کرده‌اند که به شرح زیر است:

• عقل بشری برای بیان همه نیازهای جسمی و روحی بشر احاطه ندارد و لذا به آیین‌نامه و نقشه‌راهی نیاز دارد که از منشأ الهی آمده و پاسخگوی همهٔ نیازهای جسمی و روحی زندگی بشری باشد؛ و این همان قرآن است.

• همه قوانینی که با تکیه بر عقل بشری برای سامان دادن به زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها تدوین شده، خطاپذیر است و نمی‌تواند به‌طور کامل قابل اعتماد باشد. عقل حکم می‌کند که تنها راه سعادت و کمال همه‌جانبه، پیروی از برنامه‌ای است که در عین احاطه کامل بر همهٔ نیازهای بشری، خطاناپذیر نیز هست و آن همان کتاب آسمانی قرآن است.

• ملاحظه کردن هر دو بعد انسان (مادی و روحانی)، هماهنگی با فطرت، اهتمام به کرامت انسانی، وسعت مخاطبان، عدالت‌محوری، جامعیت و شمول و مطابقت با عقل از ویژگی‌هایی است که قرآن دارد و آن را به منبع شایسته‌ای برای طراحی سبک زندگی اسلامی تبدیل می‌کند.

سنت پیامبر(ص) و ائمه(ع)

بنا به باور محققان، روایاتی که از پیامبر(ص) و ائمه(ع) نقل شده و همچنین گزارش‌هایی که از سیره و سبک زندگی عملی ثابت و مستمر آنان در اموری مانند تنظیم روابط فردی و اجتماعی، روابط خانوادگی، معاشرت اجتماعی، کار و معیشت، تغذیه و بهداشت، یا به عبارتی آنچه که به ابعاد مختلف زندگی مانند اقتصاد، فرهنگ و اجتماع، سیاست، خانواده و اموری از همین قبیل مربوط است، الگویی عملی برای سبک زندگی اسلامی به‌شمار می‌روند.

برخی محققان سیره و سبک زندگی را به یک معنا دانسته‌اند و لذا پیش از آن که محققان با عنوان جدید سبک زندگی به این مسئله بپردازند، آثاری از سوی سیره‌نگاران تألیف شده است که سبک زندگی و شیوه عملی و رفتاری پیامبر(ص) و ائمه(ع) را گزارش کرده‌اند.

تعالیم اخلاقی و فقهی اسلام

محققان سبک زندگی اسلامی، احکام فقهی و اخلاقی‌ای را که عالمان مسلمان از قرآن و روایات پیشوایان معصوم(ع) استنباط کرده‌اند، یکی از منابع معتبر برای تولید سبک زندگی اسلامی گفته‌اند. برخی بر این باورند که اسلام نظام معنایی و سبک‌های زندگی خود را در قالب یک نظام معرفتی گسترده با عنوان فقه انعکاس داده است و فقه اسلامی بیان‌گر بسیاری از قواعد چگونه زیستن در این جهان است.

همچنین از آنجا که اخلاق اسلامی مشتمل بر اصول و هنجارهایی است که از آیات و روایات برای هدایت رفتار انسان استخراج شده‌اند و غایت آن خودسازی و کسب فضایل اخلاقی در سطح زندگی فردی و اجتماعی است، می‌تواند به‌عنوان یکی از منابع برای تأمین سبک زندگی اسلامی به‌شمار آید.

مبانی سبک زندگی اسلامی

برخی از مبانی و ارزش‌هایی که سبک زندگی اسلامی بر اساس آن‌ها تنظیم می‌شود به شرح زیر است:

توحید و خدامحوری

بنا به باور محققان، باور به توحید در مراحل مختلف پیدایش، رشد و تحول سبک‌های مختلف زندگی تأثیرگذار است. توحید تنها به معنای باور به وجود و یگانگی خداوند نیست، بلکه شامل پذیرش ربوبیت و حاکمیت کامل الهی بر جهان و زندگی انسان نیز هست. از این رو، توحید مبنای شکل‌گیری نوعی نگرش خاص به زندگی است که می‌توان از آن با عنوان خدامحوری یاد کرد.

خدامحوری یعنی اینکه خداوند محور اصلی اندیشه، ارزش‌ها و رفتارهای انسان قرار گیرد. در این نگرش، انسان خود را در برابر خداوند مسئول می‌داند و تلاش می‌کند همه تصمیم‌ها و رفتارهای خود را با رضایت و اراده الهی هماهنگ سازد.

توجه به دنیا در کنار توجه به آخرت

در سبک زندگی اسلامی، دنیا و آخرت در تقابل با یکدیگر قرار ندارند، بلکه میان آن‌ها نوعی پیوستگی و تکمیل‌کنندگی وجود دارد. بنا به باور عالمان مسلمان، اسلام نه به دنیاگریزی افراطی دعوت می‌کند و نه به دنیاپرستی، بلکه نوعی تعادل میان دنیا و آخرت را توصیه می‌کند.

به بیان دیگر، از یک سو قرآن و تعالیم اسلامی انسان را به توجه به آخرت و حیات جاودان فرا می‌خوانند و آن را هدف نهایی زندگی می‌دانند و از سوی دیگر، دنیا را عرصه‌ای مهم برای رشد، تلاش و آبادانی معرفی می‌کنند. به اعتقاد عالمان مسلمان، زندگی دنیوی زمینه‌ای برای کسب کمالات انسانی و آمادگی برای حیات اخروی است. به همین دلیل، کار، تلاش، تولید، تشکیل خانواده، و مشارکت در امور اجتماعی که از مؤلفه‌های سازنده سبک زندگی به‌شمار می‌روند، در آموزه‌های اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است.

چالش‌ها و آسیب‌های سبک زندگی اسلامی

محققان رواج سبک زندگی غربی را که مشتمل بر ویژگی‌های زیر است، از مهم‌ترین چالش‌های سبک زندگی اسلامی به‌شمار آورده‌اند:

• سکولاریسم: به‌معنای جدا کردن ساحت‌هایی از زندگی فردی و اجتماعی از دین. سکولاریسم را یکی از ویژگی‌های سبک زندگی غربی گفته‌اند که در تضاد با سبک زندگی اسلامی است. در سبک زندگی اسلامی، به اعتقاد محققان، دین پاسخ‌گوی مسائل مختلف زندگی فردی و اجتماعی است.

• مصرف‌گرایی: از ویژگی‌های سبک زندگی غربی است که در تضاد با سبک زندگی اسلامی قرار دارد. در سبک زندگی اسلامی، بنا به‌گفته محققان، ساده‌زیستی و قناعت و دوری از اسراف و مصرف‌گرایی از مهم‌ترین آموزه‌های عملی در زندگی انسان به شمار می‌رود.

• انسان‌محوری: توجه به انسان مستقل از خداوند را از ویژگی‌های سبک زندگی غربی برشمرده‌اند. در سبک زندگی اسلامی، انسان و کرامت ذاتی او حول خدامحوری و مسئله تقرب الهی تعریف می‌شود و انسان مستقل از خداوند در این نوع سبک زندگی جایگاهی ندارد.

• بحران خانواده: به‌گفته برخی محققان، خانواده نقش محوری در سبک زندگی اسلامی ایفا می‌کند، به‌طوری که بسیاری از احکام حقوقی و اجتماعی‌ای که در اسلام بیان شده مانند نکاح، ارث، طلاق و غیره حول موضوع خانواده تدوین شده است. این در حالی است که مسئله خانواده در سبک زندگی غربی در اولویت نیست و دچار بحران شده است و رواج این نوع سبک زندگی می‌تواند چالشی برای سبک زندگی اسلامی نسبت به مسئله خانواده باشد.

• فردگرایی: دیدگاهی است که در آن فرد بر جامعه تقدم و اولویت دارد و حقوق، آزادی و اراده فرد، محورِ اجتماع قرار می‌گیرد. فردگرایی را یکی از ویژگی‌های برجسته سبک زندگی غربی به‌شمار آورده‌اند که در تضاد با سبک زندگی اسلامی است. در سبک زندگی اسلامی اگرچه به فرد و کرامت فردی اهمیت داده می‌شود، ولی چنین نیست که بر همه چیز تقدم مطلق داشته باشد؛ بلکه اصالت فرد در کنار اصالت جامعه با هم در نظر گرفته می‌شود.

کتاب‌شناسی

آثار مختلفی درباره رابطه دین و سبک زندگی و به‌ویژه دربارهٔ سبک زندگی اسلامی به رشتهٔ تحریر درآمده است. کتاب «دین و سبک زندگی» نوشته محمدسعید مهدوی کنی یکی از همین آثار است. این کتاب از سوی انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) چاپ شده است.

همچنین «سبک زندگی اسلامی ایرانی» کتاب دیگری است که به قلم احمدحسین شریفی نوشته شده است. علاوه بر این آثار، نشریه‌ای با عنوان «سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت» از نشریاتی است که زیر نظر وزارت بهداشت درباره سبک زندگی اسلامی پژوهش می‌کند.