ابوتمام
| اطلاعات | |
|---|---|
| لقب | الطائى |
| زمینه فعالیت | شعر |
| ملیت | سوریه |
| تاریخ تولد | اختلاف بین سالهای ۱۴۸ق تا ۱۹۲ق. |
| محل تولد | سوریه |
| تاریخ درگذشت | اختلاف بین سالهای ۲۲۸ق تا ۲۴۶ق. |
| محل دفن | موصل |
| مذهب | شیعه |
| در زمان حکومت | مامون، معتصم |
| کتابها | «الحماسه»، «الاختيارات من شعر الشعراء»، «الاختيارات من شعر القبائل» و «الفحول». |
| دیوان اشعار | المستوفی من اشعر ابوتمّام |
| تأثیرپذیرفته از | دیک الجن(متوفای ۲۳۵) شاعر معروف و شیعی مذهب |
ابوتمام حبیب بن اوس، معروف به ابوتمّام از شاعران شیعی قرن سوم هجری است. «قصیده غدیریه»، «قصیده میمیه امامیه» و «قصیده مدح بنیهاشم و مذمت بنی امیه» از قصاید اوست. او در این قصاید به فضایل و افتخارات امام علی(ع)، مدح اهلبیت(ع) و بیزاری از بنیامیه تصریح کرده است. این سه قصیده در کتابهای جدید و نسخههای خطی کهن مورد تحریف و حذف قرار گرفت اما اهتمام محققان شیعه باعث شد تا سه قصیده مذکور در برخی نسخ خطی، کشف و تصحیح شود و در کتابی به نام «سه چکامه ولایی» به چاپ رسد.
بسیاری از علمای شیعه همچون نجاشی، علامه حلی و شیخ حر عاملی او را شیعه امامی دانستهاند، چنانکه گفته شده شعرهای او بر شیعهبودنش دلالت دارد. دیدگاه مخالفی نیز وجود دارد که او را غیرامامی میداند.
در اشعار ابوتمّام از حوادث تاریخی مهمی مانند واقعه حَره، فتح عمّوریه از جمله آنهاست. کتابهای «الحماسه»، «الاختيارات من شعر الشعراء»، «الاختيارات من شعر القبائل» و «الفحول» از تألیفات او شمرده شده است. دانشمندان علوم ادبی، اشعار ابوتمام را با دیده اعجاب نگریسته و او را تمجید کردهاند.
ولادت ابوتمام را با اختلاف بین سالهای ۱۷۲ق تا ۱۹۲ق و زمان وفات او را بین سالهای ۲۲۸ق تا ۲۳۲ق، ذکر کردهاند. محل دفن او در موصل معلوم و معروف است.
معرفی ابوتمّام و جایگاه شعر او
حبیب بن اوس الطائى معروف به ابوتمّام[۱] در سال ۱۴۸ق[۲] یا بین سالهای ۱۷۲ تا ۱۹۲ق[۳] در خانواده مسیحی در جاسم (روستایی بین اردن و دمشق در منطقه «جولان») متولد شد.[۴] ابوتمّام به تشویق بعضی دوستان به آیین اسلام در آمد، سپس از والدین مسیحی خود جدا شد و به حمص رفت.[۵] گفته شده او به دلیل ارتباط با دیک الجن از شاعران شیعه در حمص (متوفای ۲۳۵) به مذهب امامیه گرایش پیدا کرد.[۶]
دانشمندان علوم ادبی همچون مُتَنَبّی[۷] ابنالاعرابی[۸] هنر شعر ابوتمّام را با دیده اعجاب نگریسته و ویژگیهای منحصر به فردی را برای او بیان کردهاند.[۹] زَمَخشرى، اديب و مفسر معروف اهلتسنن، ابوتمام را همپایه شعرای بزرگ عرب نام برده[۱۰] و ابناثیر جزری (متوفای ۶۳۷ق) از علمای اهلتسنن، او را خداوندگار معانی و صیقلدهنده عقول و اذهان معرفی کرده، او را از جمله شاعرانی میخواند که زیباییهای شعر به دست او بروز یافته است.[۱۱]
کتابهای «الحماسه»، «الاختيارات من شعر الشعراء»، «الاختيارات من شعر القبائل» و «الفحول» از تألیفات ابوتمّام شمرده شده است.[۱۲] در اشعار ابوتمّام از حوادث تاریخی مهمی سخن گفته شده که واقعه حَره، واقعه غدیر خم، فتح عمّوریه از جمله آنهاست.[۱۳] بسیاری از ابیات دیوان ابوتمّام به مَثَل رایج تبدیل شد و بر سر زبان مردم جاری گشت.[۱۴] همچنین اشعار او به کتابهای مختلف راه یافت و نویسندگان بزرگ در شواهد لغوی، صرفی، نحوی، بلاغی و شعری به اشعار او استناد میکردند.[۱۵] پس از مرگ ابوتمّام شعرای زیادی برای او مرثیه سرودند و در اشعار خود مرگ او را فاجعه و مرگ شعر و شاعری دانستهاند.[۱۶] وفات او را در شهر موصل[۱۷] و بین سالهای ۲۲۸ تا ۲۳۲ق،[۱۸] یا ۲۴۶ق[۱۹] ذکر کردهاند.
مذهب ابوتمام
درباره مذهب ابوتمّام اختلاف دیدگاه است؛ برخی او را غیرامامی دانسته[۲۰] و برخی دیگر شیعه دوازده امامی. بسیاری از علمای شیعه همچون نجاشى و علامه حلی در دو کتاب رجالی خود[۲۱] ابنشهر آشوب در کتاب معالم العلماء[۲۲] و شیخ حر عاملی در کتاب وسایل الشیعه[۲۳] بر مذهب تشیع و امامی بودن ابوتمام تصریح کردهاند. نجاشی، رجالشناس شیعه، بیان کرده که جاحظ(متوفاى ۲۵۵ق) از علمای اهل تسنن در کتاب «الحیوان» ابوتمّام را از روسای شیعه نام برده است.[۲۴] شیخالرییس کرمانی، نویسنده کتاب شعرای شیعه بیان کرده که ابوتمام در مدیحهای که برای مأمون عباسی سروده بود، بخاطر میل به علویان (تشیع) مورد سرزنش مأمون قرار گرفت و او از ترس غضب مأمون به قسمتهای شمال شام و عراق رفت.[۲۵] گفته شده، بعد از مرگ مأمون ابوتمام در شمار شاعران مدیحهگوی دربار معتصم درآمد.[۲۶]
حبیب راثی تهرانی نویسنده مقاله «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، مهمترین دلیل امامیبودن ابوتمّام را چند قصیده او بیان کرده که عبارتند از:
- قصیده غدیریه و تصریح به جانشینی حضرت علی(ع)،[۲۷]
- قصیده میمیه امامیه و تصریح به اسامی ائمه اطهار(ع) تا امام جواد(ع)،
- قصیدهای در توصیف بنیهاشم و مذمت بنی امیه،
- و نیز ابیاتی دیگر[۲۸] که میتوان در آنها نشانههایی از شیعهبودن ابوتمّام یافت.[۲۹]
قصاید و مدح اهلبیت(ع)
دست تحریف سبب شد تا قصایدی که ابوتمّام در ولایت امام علی(ع) و مدح اهلبیت(ع) سروده بود، از دیوان ابوتمام حذف شود.[۳۰] سید محمدرضا حسینی جلالی نویسنده مقاله «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)» بیان کرده، اهتمام محققان شیعه[۳۱] باعث شد تا قصور ناقلان و راویان دیوان ابوتمّام در نقل قصاید مربوط به اهلبیت(ع) جبران شود و سه قصیده «غدیریه»، «میمیه امامیه» و «قصیده در مدح بین هاشم و قدح بنی امیه» به تازگی کشف و تصحیح شود و در کتابی به نام «سه چکامه ولایی» از ابوتمّام طایی تقدیم جامعه شیعه گردد.[۳۲]
قصیده غدیریه
ابوتمام در قصیده غدیریه به بدعهدی مردم نسبت به خاندان پیامبر(ص)، بیان فضایل و افتخارات امام علی(ع) در جنگها و احادیث نقلشده از پیامبر(ص) درباره امام علی(ع) تصریح کرده است.[۳۳] او در این قصیده به جانفشانیهای امام علی(ع) در غزوات اشاره کرده و واقعه غدیر خم و اعلام جانشینی او از سوی پیامبر(ص) را مطابق روایات شیعه بیان کرده است.[۳۴] ابوتمّام همچنین به ماجرای سقیفه و نیز شهادت امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) پرداخته[۳۵] و در ابیات پایانی، به مذهب خود بهعنوان شیعه امامیه و نیز محبت اهلبیت(ع) و حضرت زهرا(س) تصریح کرده و مردم را به دلیل دورافتادن از مسیر محبت و ولایت اهلبیت(ع) سرزنش کرده است.[۳۶]
حبیب راثی تهرانی از محققان شیعه بیان کرده، علامه امینی در کتاب الغدیر تعداد ابیات قصیده غدیریه را ۷۳ بیت[۳۷] دانسته اما تنها ۴۵ بیت از این قصیده را در الغدیر ذکر کرده است.[۳۸] در نسخ خطی موجود ۷۴ بیت برای این قصیده ذکر شده است.[۳۹]
قصیدیه میمیه امامیه
قصیده میمیه امامیه، مُزَیّن به نام پیامبر(ص) و ائمه هدی(ع) تا امام جواد(ع) است.[۴۰] این قصیده بهجز چاپ اخیر دیوان ابوتمّام به نام «المستوفی من اشعار ابوتمّام» در هیچیک از چاپها و نسخ خطی دیوان ابوتمام ذکر نشده است.[۴۱] بسیاری از محققان این قصیده را به نقل از ابنغضایری و نجاشی ذکر کردهاند.[۴۲] این قصیده در کتاب «سه چکامه ولایی» با تصحیحی انتقادی و شرحی مستوفی از روی شش نسخه خطی کهن به چاپ رسیده است.[۴۳]
قصیده میمیه امامیه که در ۶۰ بیت سروده شده، در موضوعات مختلفی همچون به واقعه کربلا، قیام توابین، واقعه حره، جانفشانیهای بنیهاشم در غزوات پیامبر(ص) پرداخته است.[۴۴] ابوتمّام در این قصیده به فساد حاکم بر دستگاه خلافت امویان اشاره کرده و تبعیت مردم از آنها را نیز مورد نکوهش قرار داده است.[۴۵] ابوتمّام در ابیات پایانی این قصیده با صراحت عقیده خودش را اظهار کرده و با نامبردن از ائمه اطهار(ع) و نیز مدحی زیبا در حق هر کدام از آنها، هرگونه شک و تردید درباره مذهب امامیه خود را، بر تشکیککنندگان مسدود کرده است.[۴۶]
قصیده در مدح بین هاشم و قدح بنیامیه
ابوتمّام قصیده مدح بنیهاشم و مذمت بنیامیه را در ۱۳ بیت سروده است.[۴۷] این قصیده در هیچیک از نسخ چاپی دیوان ابوتمام وجود نداشته و دو بیت آن را ابن شهرآشوب در کتاب مناقب ذکر کرده است.[۴۸] حبیب راثی تهرانی پژوهشگر شیعه، بیان کرده در میان نسخ خطی تنها یک نسخه (مخطوطه کتابخانه سلطان محمد فاتح استانبول) واجد این قصیده بوده که بهدلیل مضامین تند و برائتی که در متن آن از بنیامیه وجود داشته احتمال حذف آن از بسیاری از نسخ خطی داده شده است.[۴۹] ابوتمّام در این قصیده به مدح بنیهاشم و دوستی آنها و نیز به ناپاکی دشمنانشان پرداخته و به شجره ملعونه بودن بنیامیه و سابقه سوءشان در دفاع و یاری پیامبر(ص) و دین اسلام اشاره کرده است.[۵۰]
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۱.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین علیه السلام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۰۸.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۲.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۱.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۱۳.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۵۶۱.
- ↑ الصولی، اخبار ابی تمام، ص۳۶.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۱۳.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۶ و ۸۷.
- ↑ ابن اثیر جزری، المثل السائر في أدب الكاتب و الشاعر، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۳۴۸.
- ↑ ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، ص۲۳۵.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۳.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۳.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۱۰۱.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۲.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین علیه السلام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۰۸.
- ↑ ابنداود، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۹۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۱؛ علامه حلی، رجال العلامه الحلی، ۱۴۱۱ق، ص۶۱.
- ↑ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۱۵۲
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۳۰، ص۳۳۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۱؛ علامه حلی، رجال العلامه الحلی، ۱۴۱۱ق، ص۶۱.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۳.
- ↑ شیخالرییس کرمانی، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۳.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ج۲، ۱۳۶۶ش، ص۳۲۹-۳۳۱.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۴۹.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰ و ۱۲۵.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۴.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۱۹ و ۱۳۴.
- ↑ حسینی جلالی، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ص۹۴.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ج۲، ۱۳۶۶ش، ص۳۲۹-۳۳۱.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۰.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۲.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۳.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۵.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۵.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۶.
- ↑ راثی تهرانی و یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، ص۱۲۶.
منابع
- ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهجالبلاغه، تصحیح، محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابناثیر جزری، نصر الله بن محمد بن محمد، المثل السائر في أدب الكاتب و الشاعر، محقق: محمد محی الدين عبد الحميد، بیروت، المكتبة العصرية للطباعة والنشر، ۱۴۲۰ق.
- ابنداود، حسن بن علی بن داود، الرجال، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۴۲ش.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه و اسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا، نجف اشرف، المطبعة الحيدرية ۱۳۸۰ق.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
- الصولی، محمد بن یحیی، اخبار ابی تمام، بیجا، بینا، بیتا.
- الصولی، محمد بن یحیی، اخبار ابی تمام، قاهره مطبعة لجنة التألیف و الترجمه والنشر.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
- حسینی جلالی، سید محمدرضا، «ابوتمام طایی، شاعر مدافع اهلبیت(ع)»، ترجمه: حبیب راثی تهرانی، مجله فرهنگ زیارت، شماره ۵۰، بهار ۱۴۰۱ش.
- راثی تهرانی، حبیب، و عذرا یزدیمهر، «تشیّع ابوتمّام حبیب بن اوس طائی»، دو ماهنامه آینه پژوهش، سال سی و دوم، شماره۴، مهر و آبان ۱۴۰۰ش.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تصحیح، مصطفی حسین احمد، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.*
- شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین علیه السلام، بیروت، دار المرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تصحیح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخالرییس کرمانی، محمد، شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی، تهران، اطلاعات، ۱۳۸۸ش.
- علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۶ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحلی، مصحح: محمدصادق بحرالعلوم، نجف اشرف، دار الذخایر، ۱۴۱۱ق.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.