آیه ۱۸ سوره زمر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره زمر |
| شماره آیه | ۱۸ |
| جزء | ۲۳ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | ندارد |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | ویژگی اولواالالباب و بندگان هدایتیافته خدا |
آیه ۱۸ سوره زمر دو ویژگی برای بندگان اولواالالباب و هدایتیافته خداوند برمیشمارد؛ شنیدن قول و پیروی اَحسن. در روایات اهلبیت(ع)، این آیه بر امانتداری در نقل حدیث (عدم افزایش یا کاهش در نقل) و نیز پیروی از امامان شیعه(ع) تطبیق شده است.
در تفسیر این آیه، دو دیدگاه اصلی درباره مراد از القول مطرح شده است. گروهی آن را به قرآن و سخنان توحیدی تفسیر کرده و معتقدند صیغه تفضیل «اَحسن» دلالت بر گزینش بهترین از میان گفتارهای نیک دارد. در مقابل، گروهی دیگر «القول» را بهمعنای مطلق گفتار، اعم از حق و باطل، دانستهاند و بر این اساس، تشخیص «اَحسن» را نیازمند بهکارگیری عقل و استدلال در تمییز میان اقوال مختلف میدانند.
دو ویژگی بندگان هدایتیافته و خردمند
آیه ۱۸ سوره زمر و آیه قبل از آن به برخی از ویژگیهای بندگان هدایتیافته و خردمند (اولوالالباب) خداوند اشاره دارد. قرآن در این دو آیه، از شیوه مقایسه بهره برده و در مقابلِ مشرکانی که از حق رویگردان شدهاند، از بندگانی یاد میکند که مورد بشارت الهی قرار گرفتهاند.[۱]
﴿الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ ١٨﴾ [زمر:18]﴿به سخن گوش فرامیدهند و بهترین آن را پیروی میکنند اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان ١٨﴾
برخی مفسران، آیه ۱۸ زمر را در پیوند با آیه پیشین تفسیر کردهاند. بهگفته آنان، بشارت الهی در پایان آیه ۱۷ («فَبَشِّرْ عِبادِ») به بندگانی اختصاص دارد[۲] که همواره در جستجوی حقاند و پس از شناخت آن، از آن پیروی میکنند.[۳] ازاینرو این آیه بیانگر ویژگیهای این بندگان دانسته شده است.[۴]
در تفسیر مجمع البیان آمده است که واژه «عبادِ» در اصل «عبادی» (بندگان من) بوده و یای آن حذف و کسره جایگزین آن شده است.[۵]
قول احسن
در تفسیر قول احسن دو رویکرد اصلی در میان مفسران دیده میشود. گروهی آن را به قرآن و سخنان توحیدی تفسیر کردهاند و گروهی دیگر آن را شامل مطلق گفتار، اعم از حق و باطل، میدانند.[۶]
القول به معنای قرآن و سخنان توحیدی
شیخ طوسی در التبیان القول را ناظر به قرآن و معارف توحیدی دانسته است. وی با استناد به واژه «أَحْسَنَهُ» معتقد است که مؤمنان از میان اقوال نیک، بهترین آن را برمیگزینند.[۷] طبرسی نیز در مجمع البیان دیدگاهی مشابه ارائه کرده است.[۸]
علی استرآبادی در کتاب تأویل الآیات الظاهرة نیز القول را به قرآن تفسیر کرده است.[۹] برخی دیگر از مفسران، آن را به آیات دارای فضیلت بیشتر[۱۰] یا آیات محکم قرآن در برابر متشابهات دانستهاند که تبعیت از آنها لازم و از متشابهات بدون ارجاع نهی شده است.[۱۱]
در برخی تفاسیر نیز «قول احسن» با استناد به آیات دیگر قرآن، به دعوت الهی و سخنان توحیدی تفسیر شده است.[۱۲]
القول به معنای مطلق گفتار
فخر رازی و ملاصدرا «القول» را شامل همه اقوال، اعم از حق و باطل دانستهاند.[۱۳] بر اساس این دیدگاه، هدایت انسان در گرو آن است که پس از شنیدن اقوال مختلف، بهترین و صحیحترین آنها را برگزیند و تمایز حق و باطل را از طریق عقل تشخیص دهد.[۱۴]
طباطبایی مفسر و الاهیدان شیعی، «قول» را به سخنی تفسیر کرده که انسان را بهتر به حق برساند و خیرخواهانهتر باشد.[۱۵] وی این گرایش را برخاسته از فطرت انسان میداند که بهطور طبیعی به سوی خیر و کمال تمایل دارد[۱۶] ازاینرو، انسان در صورت مواجهه با مراتب مختلف حق، به سوی مرتبه برتر آن گرایش پیدا میکند.[۱۷]
مکارم شیرازی مفسر شیعه، نیز تفسیر «القول» به قرآن را نپذیرفته و ظاهر آیه را ناظر به عموم گفتار دانسته است.[۱۸] به باور وی، آیه بر بررسی و گزینش آگاهانه دیدگاهها و سخنان مختلف دلالت دارد.[۱۹]
روایات تفسیری
روایات اهلبیت(ع) در تفسیر آیه ۱۸ سوره زمر، بر دقت شنیدن، امانتداری در نقل حدیث و پیروی از حق تأکید دارند[۲۰] بر اساس روایتی از امام صادق(ع)، مقصود از این آیه، پیروان راستین آلمحمد(ص) هستند؛[۲۱] کسانی که احادیث آنان را بدون افزایش یا کاستن نقل میکنند.[۲۲]
در روایتی دیگر، امام کاظم(ع) خطاب به هشام بن حکم، این گروه را «اهل عقل و فهم» معرفی کرده است؛ زیرا خداوند آنان را به سبب پیروی از بهترین سخن، هدایتیافته و خردمند نامیده است.[۲۳]
امام علی(ع) نیز در وصیت به محمد بن حنفیه وظیفه گوش را پرهیز از شنیدن سخنان نادرست و توجه به گفتار نیک و حق دانسته و این معنا را با آیه ۱۸ زمر مرتبط کرده است.[۲۴]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۱۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیتا، ج۹، ص۱۷؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۴۳۷.
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۲۰۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۷۷۰.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیتا، ج۹، ص۱۷
- ↑ طبرسی، مجمع، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۷۷۰.
- ↑ استرآبادی، تأویل الآیات الظاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۲۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیتا، ج۹، ص۱۷
- ↑ مصباح یزدی، قرآنشناسی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۴۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۸، ص۱۵۵.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۴۳۷؛ ملاصدرا، شرح أصول الکافی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۵۳.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۴۳۷؛ ملاصدرا، شرح أصول الکافی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۵۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۱۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۱۲.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۴4، ص۷۰۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۷۷۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۳؛ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۸۲.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۶؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۵، ص۱۶۸.
منابع
- استرآبادی، علی، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، مصحح: استادولی، حسین، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق: قسم الدراسات الاسلامیة موسسة البعثة، تهران، بنیاد بعثت، ۱۴۱۶ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، مصحح: مؤسسة آل البیت علیهمالسلام، قم، مؤسسة آل البیت علیهمالسلام، ۱۴۰۹ق.
- حسینی همدانی، سید محمد، انوار درخشان، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران، کتابفروشی لطفی، ۱۴۰۴ق.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، مصحح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمدجواد بلاغی، تهران، انتشارات ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، انتشارات الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، مصحح: هاشم رسولی محلاتی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، قرآنشناسی، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ره، ۱۳۹۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، شرح أصول الکافی، مصحح: محمد خواجوی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.