خارجة بن زید
 | ارتباط متن این مقاله با تشیع و مکتب اهل بیت روشن نیست. شما میتوانید با افزودن مطالب مناسب، این نقیصه را برطرف نمایید. |
| فقیه، محدث، از تابعین، جزو فقهای سبعه مدینه | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | خارجه بن زید بن ثابت انصاری |
| کنیه | ابوزید |
| لقب | انصاری، نجاری، مدنی |
| نسب | پدر: زید بن ثابت (صحابی و کاتب وحی)، مادر: امّ سعد دختر سعد بن ربیع |
| تولد | ۲۹ یا ۳۰ هجری قمری (احتمالی) |
| محل زندگی | مدینه |
| وفات | ۹۹ یا ۱۰۰ هجری قمری |
| محل دفن | مدینه |
| خویشاوندان سرشناس | زید بن ثابت (پدر)، یزید بن ثابت (عمو)، سلیمان بن خارجه (پسر) |
| اطلاعات حدیثی | |
| روایت از | پدرش زید بن ثابت، مادرش امّ سعد، عمویش یزید بن ثابت، اسامة بن زید، عبدالرحمان بن ابی عمره، امّ علاء انصاری |
| راویان از او | پسرش سلیمان، برادرزادهاش سعید بن سلیمان، عثمان بن حکیم، عبداللّه بن ذکوان، محمد بن مسلم زُهْری |
| اعتبار | ثقه و کثیرالحدیث (از دیدگاه اهل سنت) |
| موضوع روایات | بیشتر احکام فقهی و قضایی، افتاء، تقسیم ارث، تنظیم شهادتنامهها |
| سایر | زاهد، باتقوا، اهل عبادت، در پایان عمر گوشهگیر شد. مورد احترام و مشورت خلفای اموی، به ویژه عمر بن عبدالعزیز. |
خارجة بن زید از تابعین و فقیهان مدینه[۱] که همعصر امام سجاد(ع) بود.[۲] برخی از رجالشناسان، او را از پانزده مرجع علمی پس از صحابه،[۳] برخی از ده فقیه بزرگ مدینه[۴] و گروهی از فقهای سبعه دانستهاند.[۵] خارجة بن زید با کنیه ابوزید شناخته میشد و از القاب مشهور او انصاری، نجاری و مدنی بود.[۶] پدرش زید بن ثابت، از صحابه و کاتبان وحی و مادرش امّ سعد دختر سعد بن ربیع، از اصحاب بیعت نخستین عقبه بود.[۷] تاریخ دقیق تولدش در منابع ذکر نشده است،[۸] اما وفاتش در سال ۹۹ یا ۱۰۰ق در مدینه ثبت شده است.[۹] نقل شده است که عمر بن عبدالعزیز احترام زیادی برای خارجه قائل بود، تا حدی که از درگذشت او بسیار متأثر شد[۱۰] و به حاکم مدینه دستور داد بر جنازهاش نماز بخواند. در برخی منابع، حکایتهایی درباره سخن گفتن او پس از مرگ نیز آمده است.[۱۱]
خارجة بن زید از پدر، مادر، عمویش یزید بن ثابت و نیز افرادی چون اسامة بن زید و امّ علاء حدیث نقل کرد و راویانی مانند پسرش سلیمان و محمد بن مسلم زهری از او روایت کردهاند.[۱۲] رجالشناسان اهلسنت او را ثقه دانستهاند[۱۳] و برخی وی را «کثیرالحدیث» معرفی کردهاند،[۱۴] هرچند در مواردی روایاتش مقطوع است؛ از جمله نقل از یزید بن ثابت و گزارش درباره خالد بن ولید که مربوط به پیش از تولد اوست.[۱۵] احادیثش بیشتر در حوزه احکام فقهی، بهویژه قضایی است و افزونبر افتاء، در تقسیم ارث و تنظیم شهادتنامهها فعالیت داشت[۱۶] و فقیهانی چون مالک،[۱۷] بخاری،[۱۸] شافعی[۱۹] و نیز شیخ طوسی[۲۰] از علمای شیعه به روایات او استناد کردهاند.
شرححالنگاران او را فردی زاهد، باتقوا و اهل عبادت دانستهاند و چون در پایان عمر گوشهگیر شد، بسیاری از آرا و احادیثش منتشر نشد.[۲۱] ظاهراً به سبب رابطه نزدیک با حاکمان وقت و همسویی با آنان، برخلاف برادرانش، در واقعه حرّه کشته نشد.[۲۲]
خارجة بن زید بیشتر دوران حیات خود را در دوران حکومت خلفای اموی سپری کرد. او در جوانی بههمراه عدهای برای گزارش رویدادی به نزد معاویه به دمشق سفر کرد و در دوره خلافت عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک و به خصوص عمر بن عبدالعزیز، در زمینه فقاهت و فتوا بسیار مشهور بود.[۱۰] در برخی منابع تاریخی و حدیثی، نمونههایی از مشورت خلفای مذکور با خارجه نقل شده است.[۲۳]
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۴۹، ص۲۶۲.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دارصادر، ج۵، ص۲۶۳ـ۲۶۵؛ ابنحبّان، کتاب الثقات، ۱۴۰۳ق، ص۴۳۷.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۲، ص۳۸۳؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۶، ص۱۵۳.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۴۹، ص۲۶۲.
- ↑ ابوزهره، الامام الصادق: حیاته و عصره، ۱۹۹۳م، ص۱۷۲.
- ↑ ابنسعد، الطیقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۲۶۲؛ عصفری، کتاب الطبقات، ۱۴۱۳ق، ص۴۳۷؛ ابنحجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج ۳، ص ۶۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنسعد، الطیقات الکبری، دار صادر، ج۳، ص۵۲۲؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۶۵و۳۳۱؛ عصفری، کتاب الطبقات، ۱۴۱۳ق، ص۴۳۷.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۲۶۲ـ۲۶۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۲۶۳؛ عصفری، کتاب الطبقات، ۱۴۱۳ق، ص۴۳۷.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۳۸۴؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۱۵، ص۳۹۵ـ ۳۹۶.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۲۶۳؛ عصفری، کتاب الطبقات، ۱۴۱۳ق، ص۴۳۷.
- ↑ ابویعلی، مسند ابییعلی الموصلی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۲۳۶؛ ابن ابیحاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ۱۳۷۳ق، ج۳، ص۳۷۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۴۳۸.
- ↑ ابنحبّان، کتاب الثقات، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۱۱.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۲۶۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۹۱ـ۹۲.
- ↑ واقدی، کتاب المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۸۷۷؛ ابنعبدالبرّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ ابنحبّان، کتاب الثقات، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۱۱؛ مزّی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۱۰ـ۱۱.
- ↑ مالک بن انس، المُوَطَّأ، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۳۲۹ـ۳۳۰.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۰۵ـ۲۰۶.
- ↑ شافعی، الاُمّ، بیروت ج۴، جزء۸، ص۴.
- ↑ طوسی، کتاب الخلاف، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۳۶۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۲۶۳؛ ابونعیم اصفهانی، حلیةالاولیاء و طبقات الأصفیاء، بیروت ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۱۸۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۵، ص۲۶۳ـ۲۶۵.
- ↑ مالک بن انس، المُوَطَّأ، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۳۲۹؛ شافعی، الاُمّ، بیروت، ج۴، جزء۸، ص۴.
منابع
- ابوزهره، محمد، الامام الصادق: حیاته و عصره، آراؤه و فقهه، قاهره ۱۹۹۳م.
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیةالاولیاء و طبقات الأصفیاء، بیروت، چاپ محمدامین خانجی، ۱۳۸۷ق.
- ابویعلی، احمد بن علی، مسند ابییعلی الموصلی، دمشق، چاپ حسین سلیم اسد، ۱۴۰۹ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- ابنحِبّان، محمد بن حبان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن، ۱۴۰۳ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابنعبدالبرّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، بیروت، چاپ علی محمد بجاوی، ۱۴۱۲ق.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۱ق.
- بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، استانبول، چاپ محمد ذهنی افندی، ۱۴۰۱ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، ۱۴۰۹ق.
- شافعی، محمد بن ادریس، الاُمّ، بیروت، چاپ محمد زهری نجار، بیتا.
- طوسی، محمد بن حسن، کتاب الخلاف، تحقیق: جمعی از محققین حوزه علمیه قم، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- عصفری، خلیفة بن خیاط، کتاب الطبقات، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۳ق.
- مالک بن انس، ابوعبدالله، المُوَطَّأ، بیروت، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، ۱۴۰۶ق.
- مِزّی، یوسف بن عبدالرحمان، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، بیروت، چاپ بشار عواد معروف، ۱۴۲۲ق.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۹ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامۀ جهان اسلام