حجامت
 | کتابشناسی یا ارجاعات این مقاله ناقص است. میتوانید با اصلاح نحوهٔ ارجاع به منابع بر طبق شیوهنامهٔ ارجاع به منابع، به ویکیشیعه کمک کنید. |
حجامت، روشی برای تخلیه خون و مواد زائد نزدیک به پوست است. در روایات اسلامی بر سنت بودن و فواید درمانی آن، از جمله درمان هر دردی، تأکید شده است. روشهای انجام حجامت شامل استفاده از تیغ، آتش، و آلت حجامت یا شاخ بوده و محل انجام آن بسته به بیماری، از جمله گودی پشت کمر، متفاوت است.
بهترین زمان حجامت پس از نیمه ماه قمری، بهویژه روزهای ۱۶ و ۱۷ ماه، و در میان روزهای هفته، پنجشنبه و یکشنبه دانسته شده است، هرچند گفته شده در صورت رعایت برخی آداب مانند خواندن آیةالکرسی، میتوان در هر زمانی انجام داد. توصیههای دیگری مانند انجام آن در حالت ناشتا، خواندن دعا، غسل پس از حجامت و دفن خون ذکر شده است.
فقیهان شیعه معتقدند انجام حجامت وضو را باطل نمیکند و در حال احرام، تنها در صورت وجود عذر جایز است در غیر این صورت حرام است در مورد اجرت گرفتن حجّام، دو دیدگاه وجود دارد؛ برخی آن را ممنوع و برخی جایز میدانند، بهویژه اگر بدون شرط قبلی باشد. حجّام مانند پزشک مسئول آسیبهای وارده است، مگر اینکه برائتنامه دریافت کند.
امام علی(ع): إنَّ الحِجامَةَ تُصَحِّحُ البَدَنَ، وتَشُدُّ العَقلَ. (ترجمه: حِجامت، بدن را صحّت میدهد و عقل را استحکام میبخشد.)
خصال، ج۲، ص۶۱۱
مفهومشناسی و جایگاه
حجامت، روشی برای تخلیه خون رقیق و مواد زائد نزدیک پوست از طریق مویرگهاست که نسبت به فَصد، کمخطرتر تلقی میشود. این روش عمدتاً برای کودکان بالای دو سال و بزرگسالان زیر ۶۰ سال توصیه شده و برای طیف وسیعی از بیماریها از جمله سردرد، مشکلات چشمی و گوش، و بیماریهای اندامهای داخلی مانند رودهها و رحم به کار میرفته است.[۱] چهارده نقطه از بدن بهعنوان محلهای مناسب حجامت معرفی شدهاند.[۲]
به گفته پژوهشگران، ترجمه آثار یونانی، نقلقولهای پزشکان قدیم[۳] و شواهدی از مصر باستان[۴] و تلمود[۵] نشان میدهد حجامت در دنیای کهن رواج گسترده داشته است. این روش در عربستان پیش از اسلام نیز رایج بود و پس از اسلام بهدلیل توصیههای دینی گسترش بیشتری یافت.[۶]
در روایات اسلامی حجامت یکی از سنّتهای پیامبر(ص) معرفی شده است که بهعنوان روشی درمانی مورد استفاده بوده است. در این روایات به مداومت ائمه(ع) بر این سنت[۷] و همچنین سفارش پیامبر(ص) به حجامت برای درمان بیماریهای گوناگون اشاره دارند.[۸] این سنت درمانی، علاوهبر فواید جسمانی مانند تقویت چشم، پاکسازی خون و بهبود حافظه،[۹] بهعنوان درمان هر دردی معرفی شده است.[۱۰]
روش انجام حجامت
روشهای انجام حجامت شامل استفاده از تیغ، آتش، و شاخ یا آلت حجامت بوده است.[۱۱] برای اندامهایی مانند جگر و طحال که امکان تیغ زدن آنها وجود نداشت، از شاخ یا آلت حجامت استفاده میشد. اندازه این آلت حجامت با توجه به سن و نوع بیماری متغیر بود. محل انجام حجامت نیز بسته به نوع بیماری متفاوت بود؛ بهعنوان مثال، برای بیماریهای سر و چشم، ناحیه پشت گردن حجامت میشد.[۱۲] گودی پشت کمر (نُقْرَه) یکی از پرکاربردترین نواحی برای حجامت بوده است.[۱۳] در مواردی که قرار دادن آلت حجامت بر اندامها ممکن نبود، از زالو برای خونگیری استفاده میشد.[۱۴] گاهی نیز پس از زالو درمانی، محل را با آلت حجامت میمکیدند تا اثربخشی آن بیشتر شود.[۱۵]
زمان انجام حجامت
بهترین زمان برای حجامت، پس از نیمه ماه قمری (زمانی که نور ماه رو به نقصان میرود) دانسته شده است. جرجانی،[۱۶] با استناد به جالینوس و حارث بن کلده، شانزدهم و هفدهم ماه قمری را برای حجامت توصیه کرده است.[۱۷] به گفته زهراوی ابزارهای حجامت (مَحْجَمه) که از قرنها پیش رواج داشتهاند،[۱۸] از جنس چوب، مس یا شیشه ساخته میشدند.[۱۹]
پیامبر اکرم(ص): الحِجامَةُ تَزیدُ العَقلَ، وتَزیدُ الحافِظَ حِفظاً. (ترجمه: حِجامت، عقل را افزون میکند و بر قدرت حافظه میافزاید.)
بحار الانوار، ج۵۹، ص۱۲۶
در خصوص زمانبندی حجامت، روایات بر اهمیت انتخاب روزهای مناسب تاکید دارند؛ به طور مثال، روزهای پنجشنبه و یکشنبه برای انجام آن فضیلت بیشتری دارد و چهارشنبه و جمعه روزهای ناپسندی تلقی میشوند.[۲۰] بااینحال، در صورت رعایت برخی آداب مانند خواندن آیةالکرسی، میتوان در هر زمانی به حجامت پرداخت.[۲۱] همچنین، توصیههای دیگری مانند انجام حجامت در حالت ناشتا،[۲۲] انتخاب مواضع خاص بدن (مانند سر و پشت)،[۲۳] خواندن دعاهای مخصوص، غسل پس از حجامت[۲۴] و دفن خون آن،[۲۵] از دیگر نکات ذکر شده در روایات در این زمینه است. همچنین، براساس برخی احادیث، اگر فرد روزهدار از ضعف نترسد، میتواند حجامت کند.[۲۶]
گفته شده هفتم ماه حزیران نهمین ماه رومی (ماه حزیران، تقریبا شش روز قبل از تیر ماه آغاز میشود) بهعنوان بهترین وقت حجامت ذکر شده و در صورت عدم امکان، چهاردهم همان ماه توصیه شده است.[۲۷]
احکام فقهی حجامت
فقیهان شیعه معتقدند حجامت باعث باطل شدن وضو نمیشود.[۲۸] به گفته فقیهان، حجامت در حال احرام، تنها در صورت وجود عذر جایز است در غیر این صورت حرام است.[۲۹]
به گفته پژوهشگران حدیثی، درباره جواز یا حرمت اجرت گرفتن برای حجامت، دو دیدگاه وجود دارد. مخالفان، علاوهبر استناد به آیه ۳ سوره مائده، با استناد به برخی روایات و حرمت خون،[۳۰] اجرت گرفتن را ممنوع میدانند.[۳۱] موافقان معتقدند سیره پیامبر(ص) بر پرداخت مزد به حجّام بوده[۳۲] و حجامت را نوعی تجارت با خون محسوب نمیکنند.[۳۳] به گفته فقیهلن، اجرت گرفتن حجّام بدون شرط قبلی جایز و با شرط قبلی مکروه است.[۳۴]
گفته شده، حجّام مانند پزشک در قبال آسیبهای وارده به فرد مسئول است،[۳۵] مگر اینکه قبل از انجام حجامت، برائتنامه دریافت کند. در این صورت، اگر خسارت بدون افراط و تفریط باشد، حجّام ضامن نیست.[۳۶]
تکنگاری
کتابهای مستقلی درباره حجامت نگاشته شده است که برخی از این آثار عبارتاند از:
- فی الحجامة از جبرئیل بن بختیشوع (متوفی ۲۱۳ق)،
- فی الفصد و الحجامة از ابن ماسویه (متوفی ۲۴۳ق)،
- کتاب فی الحجامة از علی بن ربَّن طبری (متوفی ۲۵۰ق)،
- کتاب الحجامة از بختیشوع بن جبرئیل (متوفی ۲۵۶ق)،
- فی الفصد و الحجامة از ابن ماسه (درگذشت: حدود ۲۷۵).[۳۷]
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طبری، فردوس الحکمة فی الطب، ۱۹۲۸م، ص۳۳۵؛ رازی، الحاوی فی الطب، ۱۴۰۸ق، ص۳۳۱ـ ۳۳۲؛ جرجانی، ذخیره خوارزمشاهی، ۱۳۵۵ش، ص۲۴۴.
- ↑ زهراوی، جراحی و ابزارهای آن، ۱۳۷۴ش، ص۲۱۵.
- ↑ سزگین، Leiden 1967، ج ۳، ص۴۴، ۱۱۶، ۱۲۸
- ↑ رازی، الحاوی فی الطب، ۱۴۰۸ق، ج۱، جزء۱، ص۳۵و۱۵۴ـ۱۵۵.
- ↑ رجوع کنید به: د. جودائیکا، ذیل «Bloodletting»
- ↑ د. اسلام، چاپ دوم، تکمله ۵ـ۶، ذیل «Fassad، Hadjdjam»
- ↑ برقی، محاسن برقی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱، ۳۵۸؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۲۴و۳۵۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۹۲؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۹، ص۷۲؛ ابنحنبل، مسند احمد بن حنبل، دارصادر، ج۲، ص۳۴۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۶۰؛ طبرانی، المعجم الکبیر، بیروت ۱۴۰۴ـ؟ ـ۱۴۰، ج۱۱، ص۲۴، ج ۲۳، ص۲۹۹
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد بن حنبل، دارصادر، ج۲، ص۴۲۳.
- ↑ مجوسی، کامل الصناعة الطبیة، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۶۳ـ۴۶۶.
- ↑ رازی، الحاوی فی الطب، ۱۴۲۱ق، ج۱، جزء۱، ص۳۵و۱۵۴ـ۱۵۵؛ مجوسی، کامل الصناعة الطبیة، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۶۳ـ۴۶۶.
- ↑ جرجانی، ذخیره خوارزمشاهی، ۱۳۵۵ش، ص۱۹۹ـ۲۰۰.
- ↑ زهراوی، جراحی و ابزارهای آن، ۱۳۷۴ش، ص۲۲۲.
- ↑ زهراوی، جراحی و ابزارهای آن، ۱۳۷۴ش، ص۲۲۲.
- ↑ جرجانی، ذخیره خوارزمشاهی، تهران ۱۳۵۵ش، ص۱۹۹.
- ↑ ابن ابیاصیبعه، کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ۱۲۹۹ق، ج۱، ص۱۱۰ـ۱۱۱.
- ↑ زهراوی، جراحی و ابزارهای آن، تهران ۱۳۷۴ش، ص۲۱۵.
- ↑ زهراوی، جراحی و ابزارهای آن، ۱۳۷۴ش.، ص۲۲۰ـ۲۲۱.
- ↑ ابنماجه، سنن ابن ماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۱۱۵۳ـ۱۱۵۴.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۳۹۰؛ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۱۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج ۸، ص۲۷۳؛ ابنماجه، سنن ابن ماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۱۱۵۲ـ۱۱۵۳.
- ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۱۱۳ـ۱۱۴؛ ابنماجه، سنن ابن ماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۱۱۵۲.
- ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۲۶۲ و ج۱۷، ص۱۱۲.
- ↑ هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۹۴.
- ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۰، ص۸۰.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۷۵.
- ↑ سرخسی، کتاب المبسوط، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۸۳؛ ابنقدامه، المغنی، دارالکتاب العربی، ج۱، ص۱۷۶.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۳۶۷ش، ج۱۵، ص۵۲۳ـ۵۲۴.
- ↑ ابنحنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، دارصادر، ج۲، ص۲۹۲و۳۳۲.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۱۲و۴۳.
- ↑ ابنحنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، دارصادر، ج۱، ص۲۴۱.
- ↑ الموسوعة الفقهیة، کویت، ج ۱۷، ص۱۸
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۲، ص۱۳۲ـ۱۳۴.
- ↑ ابنقدامه، المغنی، دارالکتاب العربی، ج۵، ص۵۳۸.
- ↑ محقق حلّی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۹ق، ص؟
- ↑ ابن ابیاصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ۱۲۹۹ق، ج۱، ص۱۴۴و ۳۰۹.
منابع
- ابن ابیاصیبعه، کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء، قاهره، چاپ امرؤالقیس بن طحان، ۱۲۹۹ق.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، بیروت، دارصادر، بیتا.
- ابنقدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، بیروت، دارالکتاب العربی، بیتا.
- ابنماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجة، قاهره، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، ۱۳۷۳ق.
- الموسوعةالفقهیة، کویت، وزارةالاوقاف و الشئون الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۳۶۳ـ ۱۳۶۷ش.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، استانبول، چاپ محمد ذهنی افندی، ۱۴۰۱ق.
- برقی، احمد بن محمد، المحاسن، قم، چاپ مهدی رجائی، ۱۴۱۳ق.
- جرجانی، اسماعیل بن حسن، ذخیره خوارزمشاهی، تهران ، چاپ عکسی از نسخهای خطی، چاپ علی اکبر سعیدی سیرجانی، ۱۳۵۵ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- رازی، محمدبن زکریا، الحاوی فی الطب، بیروت، چاپ محمد محمداسماعیل، ۱۴۲۱ق.
- زهراوی، خلف بن عباس، جراحی و ابزارهای آن، ترجمه فارسی بخش سی ام از کتاب التصریف لمن عجز عن التألیف، تهران، چاپ احمد آرام و مهدی محقق، ۱۳۷۴ش.
- سرخسی، محمد بن احمد، کتاب المبسوط، بیروت، بینا، ۱۴۰۶ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، اَلخِصال، تحقیق علىاکبر غفاری، قم جامعهٔ مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
- طبری، علی بن سهل، فردوس الحکمة فی الطب، براین، چاپ محمدزبیر صدیقی، ۱۹۲۸م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجوسی، علی بن عباس، کامل الصناعة الطبیة، قم، نشر جلالالدین، ۱۳۸۷ش.
- محقق حلی، جعفربن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ صادق شیرازی، تهران، ۱۴۰۹.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- هیثمی، علی بن ابوبکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، بینا، ۱۴۰۸ق.
- Retrieved, Apr. 16,2008, from http://www.hejamat.ir/ fa/ index. php?option = com-content & task=view & id=70 & Itemid=9;
- Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1978-1982, s.v. "Bloodletting" (by Joshua O. Leibowitz).
- EI2, Suppl. fascs. 5-6, Leiden 1982, s.v. "Fassad, Hadjdjam" (by M. A. J. Beg).
- The Encyclopedia of ancient Egypt, ed. Helen Strudwick, London: Amber Books, 2007.
- Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله : دانشنامه جهان اسلام