امکان اشرف
امکان اشرف در فلسفه اسلامی، به ویژه در مکتب اشراق، یکی از اصول مهم فلسفی است که به توالی و سلسله وجودی موجودات اشاره دارد.[۱] طبق این قاعده، موجودات ممکن از نظر وجودی به ترتیبی خاص در سلسلهای قرار دارند، بهگونهای که وجود موجودات ضعیفتر در یک مرتبه پایینتر، دلالت بر وجود موجودات برتر در مرتبهای بالاتر دارد.[۲]
قاعده امکان اشرف بیان میکند که موجودات در سلسله وجودی از لحاظ قوت و کمال، به ترتیبی مرتب شدهاند، بهطوری که هر موجودی که از نظر وجودی قویتر باشد، باید قبل از موجودات ضعیفتر در مرتبهای بالاتر قرار داشته باشد.[۳]
به گفته پژوهشگران، قاعده امکان اشرف در فلسفه اسلامی ابتدا توسط ابنسینا مطرح شد، سپس توسط شهابالدین سهروردی بهعنوان یکی از اصول حکمت اشراق و در نهایت توسط ملاصدرا در حکمت متعالیه بهطور کاملتر تبیین شد.[۴]
- در حکمت مشاء ابنسینا، مفهوم امکان اشرف را مطرح کرد، اگرچه آن را بهصورت یک قاعده مستقل درنیآورد. او بر اساس نظریههای ارسطو به این قاعده اشاره کرد و گفت که موجودات ممکن در سلسله وجودی از نظر کمال، مرتب شدهاند و هر موجود بالاتر از خود باید قبل از آن وجود داشته باشد.[۵]
- در حکمت اشراق سهروردی، قاعده امکان اشرف را بهطور رسمی مطرح کرد.[۶] او این قاعده را به ارسطو نسبت داده و آن را با حکم فطری انسان در مورد ترتیبات سلسله وجودی ممکنات تطبیق داد.[۷] سهروردی از این قاعده برای اثبات موجودات نورانی و «انواع نوریه» استفاده کرد، که در نظر او موجودات نوری و مجرد باید در مرتبهای بالاتر از سایر موجودات قرار داشته باشند.[۸]
- در حکمت متعالیه به گفته پژوهشگران، صدرالدین شیرازی، پس از سهروردی، به تفصیل در مورد قاعده امکان اشرف بحث کرد.[۹] او این قاعده را بهطور برهانی و با تحلیل معرفتشناختی مورد بررسی قرار داد.[۱۰] ملاصدرا در آثار خود، به ویژه در کتاب اسفار اربعه، قاعده امکان اشرف را با قاعده امکان اَخَسّ (وجود نازلتر) مقایسه کرده و به بررسی و اثبات هر دو پرداخت.[۱۱] به گفته او، در سلسله وجودی، هر مرتبه کمالی باید مجاور مرتبهای نازلتر از خود باشد.[۱۲]
به گفته پژوهشگران فلسفی، قاعده امکان اشرف برای اثبات اصل مهدویت و ضرورت وجود امام کاربرد دارد. این قاعده عقلی نشان میدهد که باید امامی در عالم وجود داشته باشد، اما بهطور خاص شخص امام را اثبات نمیکند. عقل نمیتواند بهطور مستقیم مصداق امام را مشخص کند، ولی میتواند ویژگیهای ضروری امام مثل عصمت و افضلیت را ثابت کند. سپس با استفاده از برهان سبر و تقسیم، میتوان فرد مناسب را شناسایی کرد.[۱۳]
پانویس
- ↑ شهروزوری، شرح حکمة الإشراق، ۱۳۷۲ش، ص۳۸۵؛ صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة، ۱۹۸۱م، ج۷، ص۲۴۴؛ طباطبایی، بدایة الحکمة، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۷۶.
- ↑ لطیفی، «دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت»، ص۴۷.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۰۲ و ج۳، ص۱۴۵۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: سهروردی، حکمة الاشراق، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۴.
- ↑ ابن سینا، التعلیقات، ۱۴۰۴ق، ص۲۱، نیز نگاه کنید: ابن سینا، «العرشیه »، ص۱۵-۱۶
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: سهروردی، حکمة الاشراق، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۴.
- ↑ سهروردی، المشارع و المطارحات، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۴.
- ↑ سهروردی، حکمة الاشراق، ۱۳۹۲ش، ص۱۴۳.
- ↑ صدرالدین شیرازی، اسفار، ۱۳۸۳ق، ج۷، ص۲۵۴-۲۵۵.
- ↑ صدرالدین شیرازی، اسفار، ۱۳۸۳ق، ج۷، ص۲۵۵
- ↑ صدرالدین شیرازی، اسفار،۱۹۸۱م، ج۷، ص۲۴۴- ۲۴۵
- ↑ صدرالدین شیرازی، اسفار، ۱۳۸۳ق، ج۵، ص۳۴۲ و ج۲، ص۳۰۷.
- ↑ جمعی از نویسندگان، بررسی دیدگاه های امامیه، معتزله و اشاعره، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۲.
منابع
- جمعی از نویسندگان، امامت پژوهی (بررسی دیدگاههای امامیه، معتزله و اشاعره)، مشهد، نشر دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۱ش.
- سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، نشر کومش، ۱۳۷۳ش.
- سهروردی، یحیی بن حبش، المشارع و المطارحات، تصحیح: مقصود محمدی، تهران، نشر حقیاوران، ۱۳۸۵ش.
- سهروردی، یحیی بن حبش، حکمه الاشراق، تصحیح: نجفقلی حبیبی، تهران، بنياد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۹۲ش.
- شهروزوری، شمسالدین، شرح حکمة الإشراق، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۲ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، تهران، بینا، ۱۳۸۳ق.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۹۸۱م.
- طباطبایی، سید محمدحسین، بدایة الحکمة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بیتا.
- لطیفی، رحیم، «برهان امکان اشرف و اثبات امامت»، فصلنامه انتظار موعود، سال سوم، شماره ۷، سال ۱۳۸۲ش.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایرة المعارف بزرگ اسلامی