مکتب تفکیک

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مکتب تفکیک
اطلاعات کلی
مؤسس میرزامهدی اصفهانی
زمان تأسیس قرن چهاردهم
خاستگاه مشهد
گستره جغرافیایی ایران
اطلاعات علمی
اندیشمندان میرزا مهدی اصفهانی، سید موسی زرآبادی، میرزا هاشم قزوینی، محمدباقر ملکی میانجی، محمدرضا حکیمی، جعفر سیدان
کتاب‎های مهم تقریرات میرزا مهدی، مصباح الهدی، بیان الفرقان، تنبیهات حول المبدأ و المعاد، مکتب تفکیک (حکیمی)
ردیه‎ها آیین و اندیشه، بنیان مرصوص، رؤیای خلوص، نقد و بررسی مکتب تفکیک
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
فعالیت‌های
اجتماعی-سیاسی
انجمن حجتیه
عقاید
کلام
  • جدایی فلسفه، عرفان و دین
  • برتری و اصالت شناخت دینی
  • استناد شناخت دینی به قرآن و حدیث
  • اتکا به ظاهر آیات و روایات

مکتب تفکیک یا مکتب مَعارفی خراسان، اندیشه‌ای است که میرزا مهدی اصفهانی در مشهد تأسیس کرد. این مکتب بر خالص سازی معارف دینی و جدایی آن از اندیشه‌های فلسفی و عرفانی بنا شده است. میرزا مهدی اصفهانی، محمود حلبی، محمدباقر ملکی میانجی، میرزا جواد تهرانی، حسنعلی مروارید، هاشم قزوینی، مجتبی قزوینی، جعفر سیدان و محمدرضا حکیمی از اندیشمندان این مکتب شناخته می‌شوند. کتاب‌ها و گفتگوهای فراوانی در رد و تأیید این اندیشه نگاشته و انجام شده است.

تعریف

تفکیک در لغت به معنای جداسازی و خالص کردن است.[۱] مکتب تفکیک، مکتب جداسازیِ سه روش معرفتی یعنی قرآن، فلسفه و عرفان است.[۲] هدف این مکتب جداسازی و ناب سازی فکر و شناخت قرآنی از شناخت بشری و رهاندن آن از تأویلات و مزج با دیگر افکار است. [۳]

نخستین بار اصطلاح مکتب تفکیک را محمدرضا حکیمی در کیهان فرهنگی برای مکتب معارفی خراسان پیشنهاد داد و پس از آن این اصطلاح رواج یافت.[۴] این احتمال نیز مطرح است که این اصطلاح توسط دکتر توکل ابداع شده باشد.[۵] برخی با این اصطلاح برای مکتب معارف خراسان مخالفت کرده‌اند. [۶]

مبانی

حکیمی در مقاله عقل خودبنیاد دینی اصول و محورهای کلی مکتب تفکیک را این‎گونه می‌شمرد:

  • جدایی فلسفه، عرفان و دین
  • برتری و اصالت شناخت دینی
  • استناد شناخت دینی به قرآن و حدیث
  • اتکا به ظاهر آیات و روایات
  • رد هرگونه تأویل
  • پرهیز از فهم فلسفی یا عرفانی دین
  • خود کفایی معرفتی دین
  • تفکیک در تفسیر دین نسبت به فلسفه و عرفان
  • اتکای عقل به وحی
  • تقدم دین در اختلاف میان دین و عقل.[۷]

ضدیت با فلسفه

اندیشمندان مکتب تفکیک در مواجهه با فلسفه موضعی یکسان ندارند. متقدمین مکتب تفکیک مانند میرزا مهدی اصفهانی و محمود حلبی به ضدیت با فلسفه برخاسته‌اند و میان فلسفه و شریعت تباین می‌بینند. اما متأخرین این اندیشه مانند جعفر سیدان و محمدرضا حکیمی در مواجه با تفکیک موضعی دیگر دارند و حکم کلی به نفی فلسفه نمی‌دهند ومکتب تفکیک را تنها جدایی میان روش‌ها می‎شمرند.

با این حال برخی منتقدین اصل پایه‎ریزی این مکتب را ضدیت با فلسفه دانسته‌اند. [۸] میرزا مهدی اصفهانی فلاسفه را ویران‌گران دین می‌شمارد.[۹] و همهٔ گزاره‌های فلسفی را مناقض با تعالیم الهی می‌داند[۱۰] و قیاس ابلیس در تمرد از امر الهی را برهان فلسفی به حساب می‌آورد.[یادداشت ۱] و همهٔ قضایای حقیقیه و خارجیه را باطل می‌داند [۱۱] و مدرسین فلسفه را فریب‌کار می‌نامد [۱۲] و فتوا به حرمت سلوک فلسفی و عقلی می‌دهد.[۱۳] وی راز عدم اعتماد به براهین را بطلان اصل علیت می‌داند و آن‌گاه که اصل علیت باطل شد اساس برهان فرومی‌ریزد.[۱۴] اصفهانی تصورات و علوم بدیهی انسان را تاریکی محض می‌داند و جست‌جوی حقیقت در آن را گم‌راهی می‌شمارد و پیمودن این راه را سلوک دیوانگان می‌نامد.[۱۵]

محمود حلبی فلسفه را زیان آورترین مطالب دانسته و آن را دشمن بزرگ معارف الهی خوانده است.[۱۶] حلبی در درس‌هایش خطاب به فلاسفه و عرفا، بدگویی می‌کرده و دشنام می‌گفته است.[۱۷] مجتبی قزوینی نیز طریق قرآن و سنت را مخالف طریق فلسفه می‌داند.[۱۸]

تقابل و ضدیت با فلسفه در نسل بعدی طرفداران مکتب تفکیک، به شدت مؤسسان مکتب تفکیک نبود. حکیمی، نسبت میان فلسفه با وحی قرآنی را نه تباین کلی، بلکه عدم تساوی کلی می‌داند.[۱۹] در دیدگاه سید جعفر سیدان عقل صریح نه تنها با وحی در تنافی نیست بلکه وحی، مبتنی بر عقل صریح است.[۲۰]

دوره‌های تفکیک

عبدالحسین خسروپناه تفکیک را به سه دوره تقسیم می‌کند:

  • دوره اول: دوره نخست مکتب تفکیک به موسسان و متقدمان این مکتب برمی‎گردد، یعنی میرزا مهدی اصفهانی و محمود حلبی که فلسفه و اسلام را ناسازگار می‌دانستند. برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌های دوره اول مکتب تفکیک بدین شرح است:
  1. عقل، عبارت از نور صریح و خارج از حقیقت انسان و معلوم و معقولات.
  2. یقین و قطع منطقی تنها علم حصولی را ایجاد می‌کند.
  3. ناتمام بودن روش برهانی برای معرفت الاهی.
  4. تنافی گفتمان فلسفه و عرفان با اسلام اصیل.
  5. معرفت فطری، یکی از روش‌های کسب معرفت.
  6. معرفت حسی، یکی دیگر از روش‌های معتبر.
  7. عدم حجیت قطع و یقین، مگر این که از طریق کتاب و سنت باشد.
  8. جایگزینی عقل فلسفی با عقل فطری.
  • دوره دوم: دوره دوم مکتب تفکیک را مجتبی قزوینی و میرزا جواد تهرانی رهبری کردند و با محمدرضا حکیمی معرفی شد. دیدگاه‌های مهم این دوره عبارت است از:
  1. خالص ماندن شناخت‌های قرآنی و سره فهمی معارف اسلامی، به عنوان هدف این جریان فکری.
  2. عدم تباین و تناقض میان دین و فلسفه و عرفان.
  3. توجه به جریان‌های سه گانه وحی(دین و قرآن) عقل(فلسفه و برهان) و کشف(ریاضت و عرفان) در تبیین دیدگاه‌های خود.
  4. عدم انکار واقعیتی به نام فلسفه اسلامی و عرفان اسلامی.
  5. منابع دین شناسی نزد مکتب تفکیک، استناد و تعقل است.
  6. محدودیت توان عقل و عدم انحاصر تعقل در روش‌های فلسفی.
  • دوره سوم: سید جعفر سیدان را باید آغارگر این دوره دانست. برخی از اعتقادات وی بدین شرح است:
  1. عقل عبارت است از ابزار ادراک.
  2. مکتب تفکیک، مکتب جداسازی مطالب وحیانی از افکار بشری است.
  3. عدم اختلاف مکتب تفکیک در مقام تعریف عقل و وحی با فلسفه.
  4. قابل بررسی بودن مساله تأویل البطن در ارتباط با آیات شریفه قرآن.
  5. تفاوت اختلافات فقها با اختلافات فلاسفه: فلاسفه ادعای رسیدن به واقع دارند و فقها در جهت کشف حکم حرکت می‌کنند(حکم ظاهری).[۲۱]
کتاب مکتب تفکیک اثر محمد رضا حکیمی

اندیشمندان

به گفته محمدرضا حکیمی سه رکن عمده این مکتب عبارت‌اند از:

دیگر علمای این مکتب این افراد هستند:

آثار مهم

  • تقریرات میرزا مهدی اصفهانی؛ تقریرات متعددی از درس اصفهانی وجود دارد. اما معتبرترین تقریر درس وی را محمود حلبی نگاشته و آن را جهت ملاحظه و تصحیح به اصفهانی می‌دهد و میرزا مهدی آن را تصحیح می‌کند.[۲۴]
  • ابواب الهدی، نوشته میرزا مهدی اصفهانی
  • بیان القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • بیان الفرقان فی توحید القرآن، نوشته مجتبی قزوینی
  • بیان القرآن فی نبوة القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • بیان القرآن فی معاد القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • بیان القرآن فی میزان القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • عارف و صوفی چه میگویند؟، نوشته میرزا جواد تهرانی
  • میزان المطالب، نوشته میرزا جواد تهرانی
  • فلسفه بشری و اسلامی، نوشته میرزا جواد تهرانی
  • توحید الامامیه، نوشته محمدباقر ملکی میانجی
  • الرشاد فی المعاد، نوشته محمدباقر ملکی میانجی
  • الحیاة، نوشته محمدرضا حکیمی
  • مکتب تفکیک، نوشته محمدرضا حکیمی
  • بحثی پیرامون نظام تشریع، نوشته محمود حلبی
  • فی حجیة القرآن، نوشته محمود حلبی
  • معارف الهیه، نوشته محمود حلبی
  • تنبهات حول المبدأ و المعاد، نوشته حسنعلی مروارید
  • مبدأ و معاد، نوشته اسماعیل معتمد خراسانی
  • خورشید تابان، نوشته اسماعیل معتمد خراسانی
  • اثبات ولایت، نوشته علی نمازی شاهرودی
  • ارکان دین، نوشته علی نمازی شاهرودی
  • تاریخ فلسفه و تصوف، نوشته علی نمازی شاهرودی
  • معارف القرآن، نوشته عبدالله واعظ یزدی[۲۵]

نقدها

آثاری که در نقد اندیشه‌ها و مبانی این جریان فکری نگاشته شده، عبارتند از:

عنوان نویسنده محل چاپ انتشارات سال نشر
آئین و اندیشه؛ بررسی مبانی و دیدگاه‌های مکتب تفکیک سید محمد موسوی تهران انتشارات حکمت ۱۳۸۲
نقد و بررسی نظریه تفکیک محمدرضا ارشادی قم بوستان کتاب ۱۳۸۲
از مدرسه معارف تا انجمن حجتیه و مکتب تفکیک محمدرضا ارشادی قم بوستان کتاب ۱۳۸۶
بنیان مرصوص؛ فلسفه اسلامی از نگاه مکتب تفکیک حسین مظفری قم انتشارات علمی پژوهشی امام خمینی ۱۳۸۵
صراط مستقیم؛نقد مبانی مکتب تفکیک محمدحسن وکیلی مشهد مولف ۱۳۸۸
علم و عقل از دیدگاه مکتب تفکیک سید عباس مرتضوی قم مرکز جهانی علوم اسلامی ۱۳۸۱
رؤیای خلوص؛ بازخوانی مکتب تفکیک سید حسن اسلامی قم بوستان کتاب ۱۳۸۷

پانویس

  1. دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه «تفکیک».
  2. محمدرضا حکیمی، مکتب تفکیک، ص ۴۴
  3. محمدرضا حکیمی، مکتب تفکیک، ص ۴۴
  4. حسین مظفری، بنیان مرصوص، ص ۱۹
  5. این احتمال را سید جعفر سیدان در گفتگو با غلامرضا فیاضی و حمید پارسانیا مطرح کرده است. به نقل از: مقدمه ابواب الهدی، تصحیح و مقدمه حسین مفید، ص ۲۲
  6. مکتب معارف خراسان بررسی تاریخی حیات علمی آیت‌الله میرزا مهدی اصفهانی
  7. محمدرضا حکیمی، مقاله عقل خودبنیاد دینی، مجله همشهری ماه، ش ۹
  8. سید محمد موسوی، آیین و اندیشه، ص ۲۲
  9. تقریرات میرزا مهدی اصفهانی، به قلم محمود حلبی، ص ۲۵؛ فلاسفة الاسلام هادمون للاسلام و لیسوا بخادمین له
  10. تقریرات میرزا مهدی اصفهانی، به قلم محمود حلبی، ص ۱۷۸؛ لتری مناقضة کل ما جاء به الشریعة مع جمیع قواعد الفلسفة
  11. میرزا مهدی اصفهانی، المواهب السنیه، ص ۴۱؛ان القضایا الحقیقیة و الخارجیة من العلوم الاصطلاحیة مؤسسة علی اساس باطل
  12. میرزا مهدی اصفهانی، تقریرات، ص ۱۲؛ لولا تدلیس المعلمین و مدرسی کتب الفلاسفة لما اطمئن نفس الطلبة
  13. میرزا مهدی اصفهانی، تقریرات، ص ۲۸، ان سلوک طریق البرهان الانی و اللمی حرام عقلا لانه موجب للحجاب عن الاله الواقعی الخارجی
  14. میرزا مهدی اصفهانی، تقریرات، ص ۲۷؛العلیة من اصل‌ها باطلة فاحسن الاقیسة اقبحها
  15. میرزا مهدی اصفهانی، ابواب الهدی، ص ۲۶؛ فانه طریق معوج وهوسلوک المجانین
  16. محمود حلبی، دروس معارف الهیه، درس ۸
  17. برای نمونه: محمود حلبی، دروس معارف الهیه، درس ۴۷؛ «خاک بر دهانشان و آتش بر زبانشان. مرحوم میرزا می‌فرمودند اگر یک نفر به محی الدین بگوید ای ... ای کثافت! قطعاً باید خوشش بیاید چون وصف اکملیت اوست.
  18. مجتبی قزوینی، بیان الفرقان، ج۱، مقدمه، ص ۲
  19. محمدرضا حکیمی، معاد جسمانی در حکمت متعالیه، ص ۳۰۸؛ نیز نک: محمدرضا حکیمی، اجتهاد و تقلید در فلسفه، ص ۶۶
  20. نشست بررسی نسبت عقل و وحی از منظر فلسفه و مکتب تفکیک، سید جعفر سیدان، غلامرضا فیاضی، حمید پارسانیا، مجله معارف، بهمن و اسفندماه ۱۳۸۴، شماره ۳۴
  21. عبدالحسین خسروپناه، جریان شناسی فکری ایران معاصر،
  22. غلامحسین ابراهیمی دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، ج۳، ص ۴۲۳
  23. محمدرضا حکیمی، مکتب تفکیک، ص ۴۵
  24. محمدرضا حکیمی، مکتب تفکیک، ص ۲۶۶
  25. حجتی نیا،غلامحسین، مقاله کتابشناسی مکتب تفکیک، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، آذر و دی ۱۳۷۸ - شماره ۱۹
  1. ان قیاس ابلیس کان بصورة البرهان

منابع

  • ابراهیمی دینانی، غلامحسین، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام
  • اسلامی، سید حسن، رؤیای خلوص؛ بازخوانی مکتب تفکیک، بوستان کتاب قم، ۱۳۸۷
  • اصفهانی، میرزا مهدی، ابواب الهدی
  • حجتی نیا،غلامحسین، مقاله کتابشناسی مکتب تفکیک، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، آذر و دی ۱۳۷۸ - شماره ۱۹
  • حکیمی، محمدرضا، اجتهاد و تقلید در فلسفه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۸ش
  • حکیمی، محمدرضا، معاد جسمانی در حکمت متعالیه، قم، دلیل ما، ۱۳۸۱ش
  • حکیمی، محمدرضا، مقاله عقل خودبنیاد دینی، مجله همشهری ماه، ش ۹
  • حکیمی، محمدرضا، مکتب تفکیک، مرکز بررسی‎های اسلامی، قم، ۱۳۷۳
  • حلبی، محمود، تقریرات میرزا مهدی اصفهانی، مشهد، مرکز اسناد آستان قدس رضوی،‌شماره ۱۲۴۸۰؛ ج ۲، شماره ۱۲۴۵۵؛ ج ۳، شماره ۱۲۴۵۶
  • حلبی، محمود، دروس معارف الهیه،
  • خسروپناه، عبدالحسین، جریان شناسی فکری ایران معاصر،
  • قزوینی، مجتبی، بیان الفرقان
  • مظفری، حسین، بنیان مرصوص؛ فلسفه اسلامی از نگاه مکتب تفکیک، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ۱۳۸۵
  • مکتب معارف خراسان بررسی تاریخی حیات علمی آیت‌الله میرزا مهدی اصفهانی
  • موسوی، سید محمد، آیین و اندیشه؛ بررسی مبانی و دیدگاه‎های مکتب تفکیک، انتشارات حکمت، تهران، ۱۳۸۲ش
  • نشست بررسی نسبت عقل و وحی از منظر فلسفه و مکتب تفکیک، سید جعفر سیدان، غلامرضا فیاضی، حمید پارسانیا، مجله معارف، بهمن و اسفندماه ۱۳۸۴، شماره ۳۴