آغاز و انجام (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از آغاز و انجام)
پرش به: ناوبری، جستجو

آغاز و اَنجام عنوان شماری از رساله‌ها و کتاب‌های کلامی و عرفانی به قلم اندیشمندان مسلمان است. برخی از مهم‌ترین كسانی كه رساله یا كتابی با اين عنوان دارند عبارتند از: خواجه نصیر الدین طوسی، اثیرالدین ابهری، محمد احمدی، افضل الدین کاشانی، ابوالخیر محمد تقی‎ فارسی، کمال الدین کاشی، عزالدین نسفی، علامه طباطبایی و حسینعلی منتظری.

معرفی

آغاز و انجام، عنوان شماری از کتاب‌ها و رساله‌های کلامی و عرفانی است که توسط اندیشمندان مسلمان و شیعی به نگارش درآمده است.[۱] برخی از این رساله‌ها و کتاب‌ها از این قرار است:

اثر خواجه نصیرالدین طوسی

کتاب آغاز و انجام.jpg

اثر خواجه نصیرالدین طوسی(درگذشت ۶۷۲ق) رساله‌ای مختصر و فشرده‎ در باب مبدأ و معاد است[۲] که در حقیقت شرح حال انسان در دو عالم دنیا و آخرت است که در برخی مواضع به اختصار درباره آغاز،‌ یعنی خداوند نیز سخنانی بیان شده است. از این‌رو گفته شده این رساله، اثری درباره معرفت نفس شمرده می‌شود.[۳]

خواجه نصیرالدین در آغاز این رساله می‎نویسد: «دوستی از محرّر این تذکره التماس کرد که نبذی از آنچه سالکان راه آخرت مشاهده کرده‎اند، از انجام کار آفرینش شبیه به آنچه در کتاب مسطور است و بر زبان انبیاء و اولیاء مذکور، از احوال قیامت و بهشت و دوزخ و غیر آن، ثبت کند بر آن وجه که اهل بینش مشاهده کنند».[۴]

به گفته حسن حسن‌زاده آملی این کتاب یکی از مصادر «الحکمة المتعالیة» اثر ملاصدرا در مسئله نفس بوده است.[۵]

محتوا

این کتاب دارای ۲۰ فصل به ترتیب ذیل است:

نسخه و چاپ

رساله آغاز و انجام خواجه نصیرالدین طوسی در سال‌های ۱۳۱۳ق، ۱۳۲۴ق، ۱۳۱۸ش و ۱۳۳۵ش در شیراز و تهران به چاپ رسیده است و نسخه‎های خطی آن نیز در انگلستان (موزه بریتانیاایران (تهران، مشهد، همدان، قمپاکستان، ترکیه و مصر موجود است.[۷]

اثر اثیر الدین ابهری

رساله‎ مبدأ و معاد اثر اثیرالدین مفضل ‎بن‎ عمر ابهری دارای ۲ بخش است.

بخش اول، ۶ فصل بدین ترتیب دارد:

  1. برهان واجب‎ الوجود،
  2. توحید واجب‎الوجود،
  3. تنزیه واجب‎الوجود،
  4. اثبات معلول،
  5. کثرت عقول،
  6. اثبات نفوس فلکیه.

بخش دوم، دارای ۵ فصل بدین‌گونه است:

  1. معاد جسمانی
  2. بطلان تناسخ
  3. نفس غیرقابل فساد
  4. معاد روحانی
  5. کرامات، وحی و الهام.[۸]

برخی این رساله را ترجمه کتاب‎ المبدأ والمعاد اثر ابوعلی ‎سینا پنداشته‎اند که گفته شده درست نیست.[۹] از این اثر نسخه‎هایی خطی در کتابخانه‎های مرکزی دانشگاه تهران، الهیات، مجلس شورای ملی (سابق) و مدرسه سپهسالار (سابق) موجود است.[۱۰]

دیگر رساله‌ها

رساله‌های دیگری با عنوان آغاز و انجام به شرح زیر به نگارش درآمده است:

  • رساله ابوالخیر محمد تقی ‎بن ‎محمد فارسی (درگذشت۹۴۰ق)، شاگرد میرصدرالدین حسینی دشتکی شیرازی (درگذشت۹۰۳ق) که درباره اسطرلاب است.[۱۴] این رساله گزیده‎ای است از کتاب حل ‎التقویم ابن فارسی که در ۳ قسمت (آغاز، مقاله‎ای در چند لمعه و انجام) فراهم آمده و طبق فهارس نسخه‎های خطّی به نام‌های دیگری مانند اسطرلاب، اسطرلاب مسطّح، منتخب حلّ‎التقویم و انتخاب حل‎التّقویم نیز یاد شده است.[۱۵]

آقابزرگ تهرانی نسخه‎ای از آن را ضمن مجموعه‎ای در کتابخانه حاج ‎علی محمد نجف آبادی در نجف اشرف دیده است که تاریخ کتابت این نسخه ۱۱۲۲ق است.[۱۶] همچنین از این رساله نسخه‎هایی خطی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، آستان ‎قدس رضوی، مسجد گوهرشاد (مشهد) و شورای ملی (سابق) موجود است.[۱۷]

  • اثر کمال ‎الدین ‎بن ‎جمال ‎الدین کاشی که نسخه‎هایی خطی از کتاب او در کتابخانه مرکزی و الهیات دانشگاه تهران موجود است. برخی از فهرست‎ نویسان او را «کمال‎ الدین عبدالرزاق‎ بن ‎علی ‎لاهیجی» انگاشته، با ملاعبدالرزاق لاهیجی (درگذشت۱۰۷۲ق) اشتبه گرفته‌‎اند.[۱۸]

پانویس

  1. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹.
  2. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۴۰.
  3. طوسی، آغاز و انجام، ۱۳۷۴ش، بخش مقدمه، ص۸۰.
  4. طوسی، آغاز و انجام، ۱۳۷۴ش، ص۱.
  5. طوسی، آغاز و انجام، ۱۳۷۴ش، بخش مقدمه، ص۷۸.
  6. طوسی، آغاز و انجام، ۱۳۷۴ش، فهرست کتاب.
  7. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۴۰.
  8. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹.
  9. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹.
  10. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹.
  11. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۴۰.
  12. تهرانی، الذریعه،‌ ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۶۳.
  13. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹.
  14. تهرانی، الذریعه،‌ ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۵.
  15. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹.
  16. تهرانی، الذریعه،‌ ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۶.
  17. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹.
  18. بخش فلسفه و کلام دایره المعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، ص۴۳۹و۴۴۰.

منابع