کاربر:Gholampour/صفحه تمرین1
ازدواج امام جواد(ع) با ام‌فضل، دختر مأمون عباسی،
زمان و چگونگی ازدواج
بنابر گزارش منابع تاریخی، این ازدواج به درخواست مأمون انجام شد.[۱] درباره زمان عقد اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع، از جمله به نقل از ابن‌کثیر، عقد امام جواد(ع) و ام‌فضل را در سال ۲۰۲ق و در زمان حیات امام رضا(ع) دانسته‌اند.[۲][۳] بر اساس این گزارش، خطبه عقد در دوران اقامت امام رضا(ع) در خراسان خوانده شد.[۴] گفته شده است که امام جواد(ع) در سفری برای دیدار پدر خود به طوس، با پیشنهاد مأمون برای این ازدواج روبه‌رو شد[۵] و مأمون دختر خود را به عقد ایشان درآورد.[۶]
در مقابل، مسعودی وقوع این ازدواج را پس از شهادت امام رضا(ع) گزارش کرده است.[۷] همچنین بر پایه برخی منابع، مراسم رسمی ازدواج در سال ۲۱۵ق در تکریت برگزار شد.[۸]
انگیزه مأمون از ازدواج
درباره انگیزه مأمون از این ازدواج دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. شیخ مفید معتقد است مأمون به سبب دانش، فضل، حکمت و کمال عقل امام جواد(ع) ــ با وجود سن کم ایشان ــ تحت تأثیر قرار گرفت و دختر خود را به عقد امام درآورد.[۹]
در برابر، برخی پژوهشگران معاصر انگیزه‌های سیاسی را در این اقدام مؤثر دانسته‌اند. رسول جعفریان این ازدواج را در راستای کنترل امام جواد(ع) و محدود کردن ارتباط ایشان با شیعیان ارزیابی کرده است.[۱۰] همچنین گفته شده مأمون با این اقدام در پی جلب نظر علویان و جلوگیری از قیام‌های آنان علیه خلافت عباسی بود.[۱۱] یعقوبی نیز نقل کرده است که مأمون علاقه داشت از طریق این پیوند، صاحب نواده‌ای از نسل پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) شود.[۱۲]
جعفر مرتضی عاملی این ازدواج را بخشی از سیاست و توطئه مأمون علیه امام جواد(ع) دانسته است.[۱۳] به باور وی، مأمون می‌کوشید اهداف سیاسی خود در ماجرای ولایت‌عهدی امام رضا(ع) را توجیه کند و در عین حال، جایگاه علمی امام جواد(ع) را به چالش بکشد.[۱۴]
واکنش‌ها و مهریه
این ازدواج با مخالفت گروهی از عباسیان روبه‌رو شد؛ زیرا آنان بیم داشتند که خلافت از خاندان عباسی به خاندان علوی منتقل شود.[۱۵] در جریان عقد، امام جواد(ع) مهریه ام‌فضل را همانند مهریه حضرت فاطمه زهرا(س)، پانصد درهم، تعیین کرد.[۱۶]
مناظره امام جواد(ع) با یحیی بن اکثم
بر اساس گزارش مرتضی عاملی، مأمون با برگزاری مناظره میان امام جواد(ع) و یحیی بن اکثم، درصدد اثبات ناتوانی علمی امام بود، اما این اقدام به شکست وی انجامید.[۱۷] پس از آن، مأمون دختر خود را به عقد امام درآورد.[۱۸] عاملی معتقد است مأمون با وجود آگاهی از حقانیت امام، به دلیل کمی سن ایشان احتمال ضعف علمی یا عدم بلوغ فکری امام را مطرح می‌کرد.[۱۹] وی نتیجه می‌گیرد که این ازدواج بیش از آنکه در راستای مصالح امام باشد، در جهت تأمین منافع سیاسی مأمون صورت گرفت.[۲۰]
ازدواج با دختر مأمون و مسئله علم امام جواد(ع)
امام جواد با وجود علم به اهداف مأمون با دخترش، ام‌فضل ازدواج کرده، تا از یک سو جان خود را حفظ کند و از سوی دیگر موقعیت مناسبی برای آزادی عمل شیعیان فراهم سازد. همچنانکه در روایت ابوهاشم جعفری از امام جواد(ع) نقل شده که خیر و برکت این ازدواج به شیعیان خواهد رسید.[۲۱]
فرزندان
بر پایه گزارش منابع، امام جواد(ع) از ام‌فضل صاحب فرزندی نشد.[۲۲] تمامی فرزندان آن حضرت از همسر دیگر ایشان، سمانه مغربیه، به دنیا آمدند.[۲۳]
نقش ام‌فضل در شهادت امام جواد(ع)
در برخی منابع تاریخی، ام‌فضل در شهادت امام جواد(ع) دخیل دانسته شده است. مسعودی گزارش کرده که وی با تحریک جعفر، برادر خود، و معتصم عباسی، انگور زهرآلود به امام خوراند و موجب شهادت ایشان شد.[۲۴] با این حال، شیخ مفید در انتساب این موضوع اظهار تردید کرده است.[۲۵]
برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که ام‌فضل پس از این اقدام پشیمان شد، اما به نفرین امام گرفتار گردید[۲۶] و بعدها بر اثر بیماری سختی درگذشت.[۲۷]
مرحوم محمدحسین مظفر نیز معتقد است که معتصم عباسی از طریق ام‌فضل، امام جواد(ع) را مسموم کرد و مأمون از پیش چنین نقشی را برای دختر خود در نظر گرفته بود.[۲۸]
پانویس
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.
- ↑ طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۵۶۶؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۶۹.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۶۹.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.
- ↑ ابن فندق، تاریخ بیهق، کتابفروشی فروغی، تهران، ص۴۶.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱-۲۸۲.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۴۵۵.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۸۴.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۸۵.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۴-۲۸۵.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۸۵.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۹۰.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۹۲-۹۶.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، پاورقی بعد از ص۱۳۲.
- ↑ حسینی شاهرودی و رفیعی، تاریخ زندگانی امام جواد(ع)، ص۱۶۱-۱۶۳.
- ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۰؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۷.
- ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷؛ حسّون، أعلام النساء المؤمنات، ۱۴۲۱ق، ص۵۱۷.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، انصاریان، قم، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۷.
- ↑ ابن شهر آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۱.
- ↑ مظفر، تاریخ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۸.
منابع
- عاملی، جعفرمرتضی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
- مظفر، محمدحسین، تاریخ شیعه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶ش.