پرش به محتوا

کاربر:Alidelgarm/صفحه تمرین

افزودن پیوند
از ویکی شیعه

جنوب لبنان

جغرافیا و اهمیت جنوب لبنان

جنوب لبنان منطقه‌ای با اکثریت شیعه‌نشین که با ۱۰۴۵ کیلومتر مربع، حدود ۲۰٪ از مساحت جمهوری لبنان را شامل می‌شود. جمعیت این منطقه را در سال ۲۰۲۳م حدود هشتصد هزار نفر تخمین زده‌اند[۱] اما این آمار موضوعی بحث‌برانگیز است چرا که از سال ۱۹۳۲م سرشماری جمعیت در لبنان انجام نشده است.[۲] غالب ساکنان جنوب لبنان، عرب هستند اما عده کمی از آن‌ها اصالت فارسی، ترکی، اروپایی یا مراکشی دارند.[۳] این منطقه چند اردوگاه بزرگ نیز دارد که ده‌ها هزار پناهنده فلسطینی را در خود جای داده است.[۴] جنوب لبنان بارها از نظر تقسیمات اداری دچار تغییر شده و آخرین بار در سال ۱۹۷۵م به دو استان «جنوب» (به مرکزیت شهر صیدا) و «نبطیه» (به مرکزیت شهر نبطیه) تقسیم شده است.[۵]

جنوب لبنان را به‌خاطر هم‌مرز بودن با سوریه و فلسطین اشغالی یک منطقه راهبردی دانسته‌اند که به خاطر حملات متعدد اسرائیل به آن در سالیان متمادی، فضایی از ناامنی بر آن سایه افکنده است. این منطقه مشتمل بر دشت‌ها و کوه‌های متعددی است و یک‌سوم منابع آب لبنان را در خود جای داده‌است.[۶]

بر اساس گزارشی از الجزیره، حدود ۷۵٪ درآمد خانواده‌های جنوب از طریق کشاورزی است و زیتون، آویشن و سماق از محصولات مهم این منطقه است. اما تا پیش از دهه ۱۹۷۰م کشت توتون منبع اصلی درآمد بیشتر خانواده‌ها بوده است. جنوب لبنان از مناطق کم‌بهره در جذب کارخانه‌های لبنانی است.[۷]

شهرهای مهم

برخی از شهرهای مهم جنوب لبنان عبارتند از:

  • صَیْدا، سومین شهر بزرگ لبنان و مرکز استان «جنوب» که در ساحل دریای مدیترانه قرار دارد و قدمت آن را بیش از شش هزار سال دانسته‌اند.[۸] الجزیره (یک خبرگزاری قطری) جمعیت آن را در سال ۲۰۲۴م حدود ۱۶۳ هزار نفر گزارش کرده که غالب آن را اهل سنت و ۱۰/۸٪ را شیعیان تشکیل می‌داده‌اند.[۹]
  • صُور، چهارمین شهر بزرگ لبنان که تأسیس آن را متعلق به سه هزار سال قبل از میلاد دانسته‌اند.[۱۰] جمعیت این شهر را در سال ۲۰۲۵م حدود ۹۵ هزار نفر تخمین زده‌اند.[۱۱] ناصر خسرو (سفرنامه‌نویس سده پنجم قمری) از این شهر عبور کرده و بیشتر ساکنان آن را شیعه گزارش کرده است.[۱۲]
  • نَبَطِیَّه مرکز استانی به همین نام است. این شهر را پنجمین شهر پرجمعیت لبنان دانسته‌اند و غالب ساکنانش شیعه‌اند.[۱۳] جمعیت این شهر حدود ۱۲۴ هزار نفر در سال ۲۰۲۵م برآورد شده است.[۱۴]
  • بِنْت جُبَیْل، شهری در مرز لبنان و فلسطین اشغالی که آن را «پایتخت مقاومت» می‌نامند. جمعیت این شهر را در سال ۲۰۰۶م حدود ۵۸ هزار نفر گزارش کرده‌اند[۱۵] و درصد شیعیان را بین ۹۰ تا ۹۵ گفته‌اند.
  • ناقوره، شهری [۱۶]ساحلی که در گوشه جنوب غربی لبنان قرار دارد و از قدیم مرکز تجارت بین شام و مصر بوده است. ناقوره، هم‌مرز فلسطین اشغالی است و از ۱۹۴۸م تا ۲۰۰۰م در اشغال اسرائیل بود.[۱۷] جمعیت این شهر را در سال ۲۰۲۰م (۱۳۹۹ش) حدود چهار هزار نفر گزارش کرده‌اند که نیمی از آن‌ها بیرون از این شهر زندگی می‌کنند.[۱۸] بر اساس گزارش وزارت کشور لبنان، حدود ۸۹٪ از رأی دهندگان این شهر در انتخابات ۲۰۱۴م از شیعیان بوده‌اند.[۱۹]

پیشینه تاریخی جنوب لبنان

این منطقه در طول تاریخ نام‌های متفاوتی داشته که معروف‌ترین آن‌ها «جبل‌عامل» و «بلاد البشاره» بوده است.[۲۰] تا قبل از ورود لشکر اسلام به این سرزمین در سال ۱۳ق، آن را جزء قلمرو بیزنطی‌ها دانسته‌اند. شیخ حر عاملی آغاز تشیع در این منطقه را پس از اخراج ابوذر غفاری از سوی معاویه به این منطقه ذکر نموده[۲۱]، ولی برخی از پژوهشگران این مطلب را فاقد منبع معتبر دانسته‌اند.[۲۲] در زمان امویان، این منطقه تحت حکومت آن‌ها بود.[۲۳] حضور شیعیان در این منطقه در سده پنجم قمری توسط ناصرخسرو (سفرنامه‌نویس سده ۵ق) گزارش شده است[۲۴] و گفته می‌شود حکومت‌های فاطمیان، حمدانیان و آل بویه تأثیر زیادی در انتشار مذهب تشیع در این منطقه داشته‌اند.[۲۵] در اواخر دوران فاطمیان و در اثنای جنگ‌های صلیبی (قرن ۶ق)، این منطقه به دست صلیبی‌ها افتاد و شهرها خالی از مسلمان شد اما مسلمانان روستایی همچنان در آن‌جا ماندند.[۲۶] این منطقه از اواسط قرن هفتم قمری به مدت حدود سه قرن، تحت حکومت ممالیک (حکومتی اسلامی به مرکزیت مصر که بعدها بخش‌هایی از شام و حجاز را نیز تصرف کرد) بود و پس از آن به تصرف حکومت عثمانیان درآمد و بیش از ۴ قرن تحت حکومت آن‌ها بود. با پایان یافتن جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۸م این منطقه به تصرف فرانسوی‌ها درآمد.[۲۷] نام «جبل‌عامل» تا این دوران نام رسمی و رایج این منطقه بود اما با اعلام موجودیت دولت لبنان توسط نماینده عالی فرانسه در سال ۱۹۲۰م (۱۳۳۸ق)، عنوان «جنوب لبنان» یا «جنوب» برای این منطقه رایج شد.[۲۸]

حوزه علمیه و علمای جنوب لبنان

اطلاعات بیشتر: حوزه علمیه جبل‌عامل و فهرست مدارس علمیه لبنان

دوران شکوفایی

جبل‌عامل - که نام قدیمی جنوب لبنان است[۲۹] - را از حدود سال ۷۵۰ق تا ۱۰۰۰ق، خاستگاه بزرگ‌ترین و مشهورترین فقیهان و عالمان شیعه دانسته‌اند. شهید اول، علی بن یونس نباطی بیاضی، محقق کرکی، شهید ثانی، حسین بن عبدالصمد حارثی (پدر شیخ بهایی)، حسن بن زین‌الدین عاملی (فرزند شهید ثانی) و سید محمد موسوی عاملی (نوه شهید ثانی) از علمای شیعه این سرزمین در این دوران هستند.[۳۰] تعداد زیاد مجتهدان را از نشانه‌های گستردگی حوزه علمیه جبل‌عامل در این دوره برشمرده‌اند. شیخ حر عاملی نقل نموده که در دوران شهید اول، در تشییع جنازه‌ای در یکی از روستاهای این منطقه هفتاد مجتهد شرکت نمودند.[۳۱] مدرسه جِزّین و مدرسه مِیس الجَبَل که به ترتیب توسط شهید اول و محقق کرکی تأسیس شدند از مهمترین مدارس علمیه جنوب لبنان در این دوره به شمار آمده‌اند.[۳۲]

دوران افول

پس از تشکیل دولت صفویان در ایران و با افزایش فشارهای دولت عثمانی بر شیعیان و عالمان جبل‌عامل، مهاجرت علما به ایران آغاز شد و پس از آن، افول حوزه علمیه جبل‌عامل آغاز شد.[۳۳] از وقایع تأثیرگذار بر ضعف این حوزه، فرمانروایی احمد الجزار بر این منطقه از سال ۱۱۹۱ق تا ۱۲۱۹ق بود. وی علمای شیعه این سرزمین را تحت تعقیب قرار داد و آن‌ها را زندانی و شکنجه نمود و برخی دیگر را به قتل رساند و باعث شد عالمان زیادی از این سرزمین کوچ کنند. وی کتاب‌های فراوانی را نیز به دریا ریخت یا سوزاند.[۳۴] با این حال، در دوران افول این حوزه نیز تعدادی از عالمان بزرگ شیعه از این سرزمین سربرآوردند، همچون سید محمدجواد عاملی (فقیه شیعه و نویسنده کتاب مفتاح الکرامه، متوفای ۱۲۲۸ق)، سید محسن امین (فقیه و نویسنده کتاب أعیان الشیعه، متوفای ۱۳۷۱ق) و سید عبدالحسین شرف‌الدین (فقیه و متکلم شیعه، متوفای ۱۳۷۷ق).[۳۵]

در اواخر قرن ۱۲ق، سید ابوالحسن موسی بن حیدر حسینی (از عالمان شیعه جبل‌عامل، متوفای ۱۱۹۴ق) مدرسه علمیه‌ای در شَقْراء (شهری در جنوب لبنان) تأسیس نمود که حدود سیصد طلبه در آن امکان تحصیل داشتند. مدرسه کوثریه نیز تقریباً در همین دوره توسط حسن قبیسی (از عالمان شیعه جنوب لبنان، متوفای ۱۲۵۸ق) تأسیس گردید و فعالیت آن تا زمان وفات مؤسسش ادامه داشت. پس از مدتی، عبدالله نعمة (فقیه شیعه لبنانی) مدرسه‌ای در روستای جِباع (در جنوب لبنان) راه‌اندازی نمود که در مدت چهل سال فعالیتش، علمای بزرگی را تربیت نمود و جنبش علمی گسترده‌ای به راه انداخت. اما با وفات مؤسس آن در سال ۱۳۰۳ق رو به زوال رفت.[۳۶] مدرسه حمیدیه در شهر نبطیه نیز از سال ۱۳۰۹ق تا ۱۳۲۴ق طلابی را تربیت کرد و آن را آخرین مدرسه جبل‌عامل می‌دانند که به سبک قدیم اداره می‌شد.[۳۷]

دوران معاصر

در سال‌های بعد، مدارس علمیه متعددی در جنوب لبنان به فعالیت پرداختند، از جمله «حوزة النجف الأشرف» که توسط شیخ محمد فقیه در سال ۱۹۸۹م در روستای حاریص در جنوب لبنان تأسیس گردید و در هر مرحله ظرفیت حدود ۶۰ طلبه را دارد، «حوزة الامام الحجه» در روستای بیاض در نزدیکی شهر صور که توسط شیخ ابراهیم سلیمان بیاضی در سال ۱۹۹۱م تأسیس گردید و هر سال حدود بیست طلبه می‌پذیرد، «حوزة الامام الصادق» که در شهر صیدا فعالیت می‌کند و بیشتر طلاب آن از دانشجویان هستند و دارای فعالیت‌های متعدد علمی، فرهنگی و اجتماعی است، «حوزة الامام المهدی» در روستای صدیقین در نزدیکی شهر صور که در سال ۱۹۷۵م توسط شیخ عبدالمنعم منها تأسیس و در سال ۱۹۸۲م با حمایت جمهوری اسلامی ایران تجدید بنا شد و بسیاری از رزمندگان حزب‌الله لبنان در این مدرسه به تحصیل علوم دینی می‌پرداختند، «معهد أهل البیت» که پس از جنگ ۳۳ روزه مورد استقبال بسیاری از جوانان قرار گرفت، «حوزه علمیه علوم دینی حبوش» که با ظرفیت ۳۵۰ طلبه، بزرگترین حوزه علمیه بانوان منطقه است و «حوزة السیدة زینب للشریعة الاسلامیه» که در شهر صیدا قرار دارد و مختص بانوان طلبه است و صدها فارغ التحصیل داشته است.[۳۸] تأسیس مدارس علمیه شیعه در لبنان غالباً توسط علمایی از نجف یا قم بوده و مدیریت مرکزی بر آن‌ها وجود ندارد.[۳۹]

آیین‌های شیعی در جنوب لبنان

مراسم‌های مرتبط با ماه محرم

یک مراسم عزاداری در جنوب لبنان

در ماه محرم و به ویژه روز عاشورا، مراسم‌های متعددی در شهرها و روستاهای جنوب لبنان برای عزاداری امام حسین(ع) برپا می‌شود که شامل سخنرانی و ذکر مصائب امام حسین(ع) و یاران ایشان است. بسیاری از این مراسم‌ها از سوی حزب‌الله پشتیبانی می‌شود.[۴۰]

تصویری از یک مُضیف در لبنان

یکی از برنامه‌های مردمی در ماه محرم، برپا کردن غرفه‌هایی برای پذیرایی است که به آن‌ها «مُضیف» می‌گویند. گفته می‌شود این رسم از فرهنگ عراق وارد لبنان شده است. مضیف‌های جنوب لبنان در ماه محرم، هر روز هزاران وعده غذا و نوشیدنی رایگان پخش می‌کنند و به همین دلیل به یک شبکه غیررسمی از همبستگی اجتماعی تبدیل شده‌اند. در گزارشی درباره وضعیت بحرانی جنوب لبنان به خاطر حمله اسرائیل آمده است که این مضیف‌ها تا حدی جای خالی دولت را پر می‌کنند و فشار معیشتی مردم را در بحران اقتصادی کم می‌کنند.[۴۱]

برپایی سفره‌های اطعام در دهه اول محرم، توزیع گسترده آب در روز عاشورا (به یاد تشنگی امام حسین(ع) در روز عاشورا) و اهدای خون در این روز نیز از برنامه‌های رایج دیگر در جنوب لبنان است.[۴۲] شبیه‌خوانی نیز از برنامه‌های دیگری است که در جنوب لبنان به چشم می‌خورد. گفته شده این رسم برای اولین بار در اوایل قرن بیستم میلادی توسط تجار ایرانی وارد لبنان شد.[۴۳]


جنوب لبنان در دوره‌های معاصر: از محرومیت تا مقاومت

بر اساس تحقیقاتی در سال‌های ۱۹۶۰م و ۱۹۷۰م، جنوب لبنان در مقایسه با سایر مناطق این کشور از کمترین میزان پیشرفت برخوردار بوده است.[۴۴]

مبارزات علیه اشغالگری اسرائیل

احزاب و جنبش‌های جنوب لبنان

زیارتگاه‌ها و مساجد جنوب لبنان

این را ببین: https://momahidat.org/category/51/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%82%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86

ساختار اجتماعی و قبیله‌ای شیعیان در جنوب لبنان

تشیع در لبنان

وضعیت در دوران معاصر

جامعه شیعیان لبنان از کهن‌ترین اقوام این کشور محسوب می‌شوند اما در دوره‌های مختلف از موقعیت بالای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار نبودند، به ویژه در قرن ۱۹م که لبنان دستخوش تحولی سیاسی بود شیعیان از این عرصه دور بودند و فاصله میان آن‌ها و سایر اقوام لبنان بیشتر شد. در این قرن، مارونی‌ها، دروزی‌ها، ارتدوکس‌ها و اهل سنت، هریک با دولتی خارجی روابط حسنه داشتند ولی شیعیان از حمایت خارجی برخوردار نبودند و صرفاً گاهی از جانب حاکمان قاجار، علاقه‌ای به وضع آن‌ها نشان داده می‌شد ولی چون خود آن‌ها به شدت ضعیف بودند نفوذ و کارایی چندانی نداشتند.[۴۵] در اواخر قرن ۱۹م، سیاست‌های تبعیض مذهبی در حکومت عثمانی‌ها باعث شده بود شیعیان جنوب لبنان نقش خاصی در تصمیمات سیاسی و اقتصادی نداشته باشد. در جبل عامل، چشم‌انداز کلی جامعه‌ای روستایی و ایستا بود که هم از بی‌توجهی دولت رنج می‌برد و هم از بار سنگین ارباب‌نظام محلی؛ و همین باعث شده بود تا حدی از قطار نوسازی‌ای که در شهرهای ساحلی نزدیک راه افتاده بود، عقب بماند و منزوی شود. [۴۶]

در اواخر دهه ۱۹۶۰م، سید موسی صدر از ایران به لبنان مهاجرت کرد و اقداماتی در راستای اصلاحات اجتماعی انجام داد و به یکی از رهبران مذهبی لبنان مبدل گشت. وی در جنوب لبنان شبکه «حرکة المحرومین» را در راستای محرومیت‌زدایی از نیازمندان ایجاد کرد و مدتی بعد، جنبش «أفواج المُقاوَمَة اللُّبْنانِیَّة» (به اختصار: اَمَل) را برای تربیت نیروهای شبه‌نظامی راه‌اندازی کرد.[۴۷]

پس از ربوده شدن سید موسی صدر در تابستان ۱۹۷۸م شیعیان با فقدان رهبری و در ادامه، چند دستگی و ضعف روبه‌رو شدند. اما حمله اسرائیل به لبنان در ۱۹۸۲م باعث بسیج مجدد شیعیان شد و بستری برای تأسیس حزب‌الله را فراهم نمود.

پانوشت

  1. ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
  2. ↑ «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Lebanon : Overview»، UNHCR.
  3. ↑ مرکز الاستشارات و البحوث، لبنان؛ تاریخ، جامعه و سیاست در سال‌های ۷۶-۷۲، ۱۳۸۸ش، ص۸۰؛ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
  4. ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
  5. ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی، «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره..
  6. ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
  7. ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
  8. ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی؛ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
  9. ↑ «مدينة صيدا اللبنانية إحدى أقدم الحواضر بالعالم»، الجزیره.
  10. ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
  11. ↑ «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer.
  12. ↑ قبادیانی، سفرنامه، بی‌تا، ج ۱، ص ۵۰.
  13. ↑ «النبطية.. قلب الجنوب اللبناني وتاريخه العريق»، الجزیره.
  14. ↑ «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer.
  15. ↑ «بنت جبيل عاصمة المقاومة في لبنان»، الجزیره.
  16. ↑ «بنت جبیل»، معرفه.
  17. ↑ «رأس الناقورة كنوز جيولوجية طبيعية احتلتها إسرائيل»، الجزیره.
  18. ↑ «بلدة الناقورة اللبنانية معالم طبيعية وأثرية تحاكي عراقة التراث والتاريخ»، القدس العربی.
  19. ↑ «التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة الناقورة، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان»، اعرف لبنان.
  20. ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
  21. ↑ حر عاملی، أمل الآمل فی علماء جبل عامل، ج۱، ص۱۳.
  22. ↑ «جبل عامل موجز تاریخیه و وضعه الراهن»، ۱۹۶۷م، ص۱۲۵.
  23. ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
  24. ↑ قبادیانی، سفرنامه، بی‌تا، ج ۱، ص۵۰.
  25. ↑ «جبل عامل موجز تاریخیه و وضعه الراهن»، ۱۹۶۷م، ص۱۲۶.
  26. ↑ «جبل عامل موجز تاریخیه و وضعه الراهن»، ۱۹۶۷م، ص۱۲۶ و ۱۲۷.
  27. ↑ «مختصر تاريخ لبنان في عشرة فصول»، FOCUS ON LEBANON.
  28. ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
  29. ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
  30. ↑ مختاری، «حوزه جبل عامل، شکوه فراموش شده»، ص۱۳۶ و ۱۳۷.
  31. ↑ حر عاملی، أمل الآمل فی علماء جبل عامل، ج۱، ص۱۵.
  32. ↑ شمص، «إطلالة تاريخيّة على أحوال الشّيعة و نشأة مؤسّساتهم التّعليميّة»، ص۸۶۷ و ۸۶۸.
  33. ↑ مختاری، «حوزه جبل عامل، شکوه فراموش شده»، ص۱۳۷.
  34. ↑ صدر، تكمله أمل الآمل، ج۱، ص۲۳۹، ۳۵۲، ۴۰۱ و ۴۳۹.
  35. ↑ مختاری، «حوزه جبل عامل، شکوه فراموش شده»، ص۱۴۹.
  36. ↑ شمص، «إطلالة تاريخيّة على أحوال الشّيعة و نشأة مؤسّساتهم التّعليميّة»، ص۸۷۰ و ۸۷۱.
  37. ↑ عدنان فرحان آل قاسم، «المدارس والحوزات العلميّة في جبل عامل»، موقع الشیخ حسین کورانی.
  38. ↑ شاکر سلماسی، «معرفی حوزه علمیه معاصر شیعه لبنان»، ص۲۳-۱۹.
  39. ↑ شاکر سلماسی، «معرفی حوزه علمیه معاصر شیعه لبنان»، ص۲۴.
  40. ↑ برای نمونه نگاه کنید: «بالصور: المراسم العاشورائية في منطقة جبل عامل الأولى»، قناة المنار.
  41. ↑ شحادة، خلود، «عاشوراء تعید الحیاة للجنوب و الضاحیه»، الجریده.
  42. ↑ شقیر، فاطمه، «العَوْنَة تعود فی عاشوراء»، الأخبار.
  43. ↑ عباس، ایمان، «التجدید، سر خلود الطف»، الوسط.
  44. ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
  45. ↑ تلاشان، «ژئوپلیتیک شیعه در لبنان قبل و بعد از جنگ ۳۳ روزه»، ص۱۰.
  46. ↑ عادل باقر، «جبل عامل بین انهیار التعصب العثمانی و تشکیل مقومات مستقبل الهویة الشیعیه ۱۸۸۰-۱۹۲۰»، ص۲۶۴.
  47. ↑ تلاشان، «ژئوپلیتیک شیعه در لبنان قبل و بعد از جنگ ۳۳ روزه»، ص۱۱.

منابع

شقیر، فاطمه، «العَوْنَة تعود فی عاشوراء»، الأخبار، تاریخ درج مطلب: ۳۰ جولای ۲۰۱۴م، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.


https://imamhussain.org/urdu/27123

https://www.annahar.com/arabic/article/483761-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D8%B7%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D8%AD%D9%8A%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D9%85%D8%AB%D9%8A%D9%84-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%81-%D9%88%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D8%B5%D9%88%D8%B1

https://archive.almanar.com.lb/10824068

درباره دسته های عزاداری جنوب لبنان هم بنویس. لینک آخر عکس های خوبی دارد

برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=کاربر:Alidelgarm/صفحه_تمرین&oldid=1533091»