کاربر:Alidelgarm/صفحه تمرین
جنوب لبنان
جغرافیا و اهمیت جنوب لبنان
جنوب لبنان منطقه‌ای با اکثریت شیعه‌نشین که با ۱۰۴۵ کیلومتر مربع، حدود ۲۰٪ از مساحت جمهوری لبنان را شامل می‌شود. جمعیت این منطقه را در سال ۲۰۲۳م حدود هشتصد هزار نفر تخمین زده‌اند[۱] اما این آمار موضوعی بحث‌برانگیز است چرا که از سال ۱۹۳۲م سرشماری جمعیت در لبنان انجام نشده است.[۲] غالب ساکنان جنوب لبنان، عرب هستند اما عده کمی از آنها اصالت فارسی، ترکی، اروپایی یا مراکشی دارند.[۳] در این منطقه چند اردوگاه بزرگ برای ده‌ها هزار پناهنده فلسطینی نیز وجود دارد.[۴] جنوب لبنان بارها از نظر تقسیمات اداری دچار تغییر شده و آخرین بار در سال ۱۹۷۵م به دو استان «جنوب» (به مرکزیت شهر صیدا) و «نبطیه» (به مرکزیت شهر نبطیه) تقسیم شده است.[۵]
جنوب لبنان را به‌خاطر هم‌مرز بودن با سوریه و فلسطین اشغالی یک منطقه راهبردی دانسته‌اند که به خاطر حملات متعدد اسرائیل، فضایی از ناامنی بر آن سایه افکنده است. این منطقه مشتمل بر دشت‌ها و کوه‌های پرشماری است و یک‌سوم منابع آب لبنان را در خود جای داده‌است.[۶]
بر اساس گزارشی از الجزیره (یک خبرگزاری قَطَری)، حدود ۷۵٪ درآمد خانواده‌های جنوب از طریق کشاورزی است و زیتون، آویشن و سماق از محصولات مهم این منطقه است. اما تا پیش از دهه ۱۹۷۰م کشت توتون منبع اصلی درآمد بیشتر خانواده‌ها بوده است. جنوب لبنان از مناطق کم‌بهره در جذب کارخانه‌های لبنانی است.[۷]
شهرهای مهم
برخی از شهرهای مهم جنوب لبنان عبارتند از:
- صَیْدا، سومین شهر بزرگ لبنان و مرکز استان «جنوب» که در ساحل دریای مدیترانه قرار دارد و قدمت آن را بیش از شش هزار سال دانسته‌اند.[۸] الجزیره جمعیت آن را در سال ۲۰۲۴م حدود ۱۶۳ هزار نفر گزارش کرده که غالب آن را اهل سنت و ۱۰.۸٪ را شیعیان تشکیل می‌داده‌اند.[۹]
- صُور، چهارمین شهر بزرگ لبنان که تأسیس آن را متعلق به سه هزار سال قبل از میلاد دانسته‌اند.[۱۰] جمعیت این شهر را در سال ۲۰۲۵م حدود ۹۵ هزار نفر تخمین زده‌اند.[۱۱] ناصر خسرو (سفرنامه‌نویس سده پنجم قمری) از این شهر عبور کرده و بیشتر ساکنان آن را شیعه گزارش کرده است.[۱۲]
- نَبَطِیَّه مرکز استانی به همین نام است. این شهر را پنجمین شهر پرجمعیت لبنان دانسته‌اند و غالب ساکنانش شیعه‌اند.[۱۳] جمعیت این شهر حدود ۱۲۴ هزار نفر در سال ۲۰۲۵م برآورد شده است.[۱۴]
- بِنْت جُبَیْل، شهری در مرز لبنان و فلسطین اشغالی که آن را «پایتخت مقاومت» می‌نامند. جمعیت این شهر را در سال ۲۰۰۶م حدود ۵۸ هزار نفر گزارش کرده‌اند[۱۵] و درصد شیعیان را بین ۹۰ تا ۹۵ گفته‌اند.[۱۶]
- ناقوره، شهری ساحلی که در گوشه جنوب غربی لبنان قرار دارد و از قدیم مرکز تجارت بین شام و مصر بوده است. ناقوره، هم‌مرز فلسطین اشغالی است و از ۱۹۴۸م تا ۲۰۰۰م در اشغال اسرائیل بود.[۱۷] جمعیت این شهر را در سال ۲۰۲۰م (۱۳۹۹ش) حدود چهار هزار نفر گزارش کرده‌اند که نیمی از آنها بیرون از این شهر زندگی می‌کنند.[۱۸] بر اساس گزارش وزارت کشور لبنان، حدود ۸۹٪ از رأی دهندگان این شهر در انتخابات ۲۰۱۴م از شیعیان بوده‌اند.[۱۹]
پیشینه تاریخی جنوب لبنان
این منطقه در طول تاریخ نام‌های متفاوتی داشته که معروف‌ترین آنها «جبل‌عامل» و «بلاد البشاره» بوده است.[۲۰] تا قبل از ورود لشکر اسلام به این سرزمین در سال ۱۳ق، آن را جزء قلمرو بیزنطی‌ها دانسته‌اند. شیخ حر عاملی آغاز تشیع در این منطقه را پس از اخراج ابوذر غفاری از سوی معاویه به این منطقه ذکر نموده[۲۱]، ولی برخی از پژوهشگران این مطلب را فاقد منبع معتبر دانسته‌اند.[۲۲] در زمان امویان، این منطقه تحت حکومت آنها بود.[۲۳] حضور شیعیان در این منطقه در سده پنجم قمری توسط ناصرخسرو (سفرنامه‌نویس سده ۵ق) گزارش شده است[۲۴] و گفته می‌شود حکومت‌های فاطمیان، حمدانیان و آل بویه تأثیر زیادی در انتشار مذهب تشیع در این منطقه داشته‌اند.[۲۵] در اواخر دوران فاطمیان و در اثنای جنگ‌های صلیبی (سده ششم قمری)، این منطقه به دست صلیبی‌ها افتاد و شهرها خالی از مسلمان شد اما مسلمانان روستایی همچنان در آن‌جا ماندند.[۲۶] این منطقه از اواسط قرن هفتم قمری به مدت حدود سه قرن، تحت حکومت ممالیک (حکومتی اسلامی به مرکزیت مصر که بعدها بخش‌هایی از شام و حجاز را نیز تصرف کرد) بود و پس از آن به تصرف حکومت عثمانیان درآمد و بیش از ۴ قرن تحت حکومت آنها بود. با پایان یافتن جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۸م این منطقه به تصرف فرانسوی‌ها درآمد.[۲۷] نام «جبل‌عامل» تا این دوران نام رسمی و رایج این منطقه بود اما با اعلام موجودیت دولت لبنان توسط نماینده عالی فرانسه در سال ۱۹۲۰م (۱۳۳۸ق)، عنوان «جنوب لبنان» یا «جنوب» برای این منطقه رایج شد.[۲۸]
حوزه علمیه و علمای جنوب لبنان
حوزه علمیه جنوب لبنان، از اواسط قرن هشتم قمری به مدت دو قرن و نیم، خاستگاه بزرگترین فقیهان شیعه بود. پس از آن با فشارهای عثمانی و مهاجرت علما به ایران رو به افول نهاد، اما در دوران معاصر با تأسیس مدارس متعدد علمی، بار دیگر احیا شد.
دوران شکوفایی
جبل‌عامل - که نام قدیمی جنوب لبنان است[۲۹] - را از حدود سال ۷۵۰ق تا ۱۰۰۰ق، خاستگاه بزرگترین و مشهورترین فقیهان و عالمان شیعه دانسته‌اند. شهید اول، علی بن یونس نباطی بیاضی، محقق کرکی، شهید ثانی، حسین بن عبدالصمد حارثی (پدر شیخ بهایی)، حسن بن زین‌الدین عاملی (فرزند شهید ثانی) و سید محمد موسوی عاملی (نوه دختری شهید ثانی) از علمای شیعه این سرزمین در این دوران هستند.[۳۰] تعداد زیاد مجتهدان را از نشانه‌های گستردگی حوزه علمیه جبل‌عامل در این دوره برشمرده‌اند. شیخ حر عاملی نقل نموده که در دوران شهید اول، در تشییع جنازه‌ای در یکی از روستاهای این منطقه هفتاد مجتهد شرکت نمودند.[۳۱] مدرسه جِزّین و مدرسه مِیس الجَبَل که به ترتیب توسط شهید اول و محقق کرکی تأسیس شدند از مهمترین مدارس علمیه جنوب لبنان در آن دوره به شمار آمده‌اند.[۳۲]
دوران افول
پس از تشکیل دولت صفویان در ایران و با افزایش فشارهای دولت عثمانی بر شیعیان و عالمان جبل‌عامل، مهاجرت علما به ایران آغاز شد و پس از آن، افول حوزه علمیه جبل‌عامل آغاز شد.[۳۳] از وقایع تأثیرگذار بر ضعف این حوزه، فرمانروایی احمد الجزار بر این منطقه از سال ۱۱۹۱ق تا ۱۲۱۹ق بود. وی علمای شیعه این سرزمین را تحت تعقیب قرار داد و آنها را زندانی و شکنجه نمود و برخی دیگر را به قتل رساند و باعث کوچ بسیاری از آنها از این سرزمین شد. وی کتب فراوانی از کتابخانه‌های شیعی را نیز به دریا ریخت یا سوزاند.[۳۴] با این حال، در دوران افول این حوزه نیز تعدادی از عالمان بزرگ شیعه از این سرزمین سربرآوردند، همچون سید محمدجواد عاملی (فقیه شیعه و نویسنده کتاب مفتاح الکرامه، متوفای ۱۲۲۸ق)، سید محسن امین (فقیه و نویسنده کتاب أعیان الشیعه، متوفای ۱۳۷۱ق) و سید عبدالحسین شرف‌الدین (فقیه و متکلم شیعه، متوفای ۱۳۷۷ق).[۳۵]
در اواخر قرن ۱۲ق، سید ابوالحسن موسی بن حیدر حسینی (از عالمان شیعه جبل‌عامل، متوفای ۱۱۹۴ق) مدرسه علمیه‌ای در شَقْراء (شهری در جنوب لبنان) تأسیس نمود که حدود سیصد طلبه در آن امکان تحصیل داشتند. مدرسه کوثریه نیز تقریباً در همین دوره توسط حسن قبیسی (از عالمان شیعه جنوب لبنان، متوفای ۱۲۵۸ق) تأسیس گردید و فعالیت آن تا زمان وفات مؤسسش ادامه داشت. پس از مدتی، عبدالله نعمة (فقیه شیعه لبنانی) مدرسه‌ای در روستای جِباع (در جنوب لبنان) راه‌اندازی نمود که در مدت چهل سال فعالیتش، علمای بزرگی را تربیت نمود و جنبش علمی گسترده‌ای به راه انداخت. اما با وفات مؤسس آن در سال ۱۳۰۳ق رو به زوال رفت.[۳۶] مدرسه حمیدیه در شهر نبطیه نیز از سال ۱۳۰۹ق تا ۱۳۲۴ق طلابی را تربیت کرد و آن را آخرین مدرسه جبل‌عامل می‌دانند که به سبک قدیم اداره می‌شد.[۳۷]
دوران معاصر
در دوران معاصر، مدارس علمیه متعددی در جنوب لبنان به فعالیت پرداختند، از جمله «حوزة النجف الأشرف» که توسط شیخ محمد فقیه در سال ۱۹۸۹م در روستای حاریص در جنوب لبنان تأسیس گردید و در هر مرحله ظرفیت حدود ۶۰ طلبه را دارد، «حوزة الامام الحجه» در روستای بیاض در نزدیکی شهر صور که توسط شیخ ابراهیم سلیمان بیاضی در سال ۱۹۹۱م تأسیس گردید و هر سال حدود بیست طلبه می‌پذیرد، «حوزة الامام الصادق» که در شهر صیدا فعالیت می‌کند و بیشتر طلاب آن از دانشجویان هستند و دارای فعالیت‌های متعدد علمی، فرهنگی و اجتماعی است، «حوزة الامام المهدی» در روستای صدیقین در نزدیکی شهر صور که در سال ۱۹۷۵م توسط شیخ عبدالمنعم منها تأسیس و در سال ۱۹۸۲م با حمایت جمهوری اسلامی ایران تجدید بنا شد و بسیاری از رزمندگان حزب‌الله لبنان در این مدرسه به تحصیل علوم دینی می‌پرداختند، «معهد أهل البیت» که پس از جنگ ۳۳ روزه مورد استقبال بسیاری از جوانان قرار گرفت، «حوزه علمیه علوم دینی حبوش» که با ظرفیت ۳۵۰ طلبه، بزرگترین حوزه علمیه بانوان منطقه است و «حوزة السیدة زینب للشریعة الاسلامیه» که در شهر صیدا قرار دارد و مختص بانوان طلبه است و صدها فارغ التحصیل داشته است.[۳۸] تأسیس مدارس علمیه شیعه در لبنان غالباً توسط علمایی از نجف یا قم بوده و مدیریت مرکزی بر آنها وجود ندارد.[۳۹]
آیین‌های مذهبی در جنوب لبنان
آیین‌های بزرگداشت ماه محرم
در ماه محرم و به ویژه روز عاشورا، مراسم‌های متعددی در شهرها و روستاهای جنوب لبنان برای عزاداری امام حسین(ع) برپا می‌شود که شامل سخنرانی و مقتل‌خوانی و ذکر مصائب امام حسین(ع) و یاران ایشان است. بسیاری از این مراسم‌ها از سوی حزب‌الله و جنبش اَمَل پشتیبانی می‌شود.[۴۰]
یکی از برنامه‌های مردمی در ماه محرم، برپا کردن غرفه‌هایی برای توزیع غذای رایگان است که به آنها «مُضیف» می‌گویند. گفته می‌شود این رسم از فرهنگ عراق وارد لبنان شده است. مضیف‌های جنوب لبنان تا حدی جای خالی دولت را در شرایط بحرانی جبران و فشار معیشتی مردم را کم می‌کنند.[۴۱] برپایی سفره‌های اطعام در دهه اول محرم، توزیع گسترده آب در روز عاشورا (به یاد تشنگی امام حسین(ع) در روز عاشورا) و اهدای خون در این روز نیز از برنامه‌های رایج دیگر در جنوب لبنان است.[۴۲]
بر اساس برخی از گزارش‌ها، برپایی مجالس محرّم در دوران حکومت عثمانیان ممنوع بوده و شیعیان به صورت مخفیانه این مراسم را برگزار می‌کرده‌اند[۴۳] و به همین سبب از کیفیت مراسم‌ها گزارش مدوّنی وجود ندارد. اما در آغاز قرن بیستم میلادی، عده‌ای از ایرانیانِ گریخته از رضاشاه به نبطیه آمدند و مراسم عاشورا را به صورت علنی با مجوز عثمانی‌ها برگزار کردند. این مراسم به خاطر محدودیت‌های حکومت در ابتدا فقط برای ایرانیان بود ولی از ۱۹۱۹م به صورت مشترک با اهالی نبطیه و سپس همه شیعیان جنوب لبنان برگزار شد. برخی از برنامه‌ها در ابتدا به زبان فارسی بود اما بعداً به زبان عربی نیز اجرا شد.[۴۴] رواج زنجیرزنی، سینه‌زنی و شبیه‌خوانی در لبنان را بر اثر مراوده با ایرانیان دانسته‌اند.[۴۵]
برنامه‌های رمضانی
ماه رمضان در جنوب لبنان شاهد برنامه‌های متنوعی است. از جمله احیای شب‌های قدر در مساجد و حسینیه‌ها،[۴۶] برپایی سفره‌های عمومی افطار در سطح شهر،[۴۷] توزیع بسته‌های معیشتی در میان نیازمندان،[۴۸] نصب تزئینات در معابر عمومی[۴۹] و شلیک توپ در هنگام افطار در برخی از مناطق.[۵۰]
در عید فطر نیز جنوب لبنان همانند بسیاری از سرزمین‌های اسلامی شاهد برپایی جشن است. همچنین هزاران نفر در این روز با حضور در مقبره شهدا و اموات، از آنها یاد می‌کنند.[۵۱]
شیعیان جنوب لبنان در دوره معاصر: از محرومیت تا مقاومت
دوران محرومیت
جامعه شیعیان لبنان از کهن‌ترین اقوام این کشور محسوب می‌شوند اما در دوره‌های مختلف از موقعیت بالای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار نبودند، به ویژه در قرن ۱۹م که لبنان دستخوش تحولی سیاسی بود شیعیان از این عرصه دور بودند و فاصله میان آنها و سایر اقوام لبنان بیشتر شد. در این قرن، هریک از اقوام لبنانی با دولتی خارجی روابط حسنه داشتند ولی شیعیان صرفاً ارتباط اندکی با قاجاریان داشتند که کارایی زیادی هم نداشت.[۵۲] سیاست‌های تبعیض مذهبی در حکومت عثمانیان نیز باعث شده بود شیعیان نقش خاصی در تصمیمات کشوری نداشته باشند.[۵۳] استمرار این وضعیت سبب شده بود که در دهه‌های ۱۹۶۰م و ۱۹۷۰م، جنوب لبنان در مقایسه با سایر مناطق این کشور از کمترین میزان پیشرفت برخوردار باشد.[۵۴] بر اساس آماری از سال ۱۹۷۲م شیعیان کمترین افراد شاغل در زمینه‌های حرفه‌ای و تجاری و صنعتی و بیشترین تعداد کارگر کشاورزی و دوره‌گردهای دستفروش را در میان اقوام لبنانی داشته‌اند. بر اساس گزارشی در همین سال، کمتر از ۰/۷٪ بودجه دولت به جنوب لبنان اختصاص داشت در حالی که حدود ۲۰٪ جمعیت کشور را تشکیل می‌داد.[۵۵]
فعالیت‌های امام موسی صدر برای بازیابی هویتی شیعیان
در سال ۱۳۳۸ش (۱۹۵۹م) امام موسی صدر به لبنان مهاجرت کرد تا به عنوان جانشین سید عبدالحسین شرف‌الدین، عهده‌دار رهبری شیعیان لبنان شود. هدف راهبردی وی آن بود که طایفه شیعیان را همانند سایر طوایف در تمام عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی لبنان مشارکت دهد.[۵۶]
وی در زمستان ۱۳۳۹ش مؤسسه خیریه «البِرّ و الاِحسان» را احیا نمود و با تأمین نیازهای مالی خانواده‌های بی‌بضاعت، تکدی‌گری را از سطح شهر صور برچید. در فاصله سال‌های ۱۳۴۰ش تا ۱۳۴۸ش سفرهای فشرده‌ای به مناطق مختلف لبنان کرد و ده‌ها مؤسسه خیریه و فرهنگی راه‌اندازی کرد که حاصل آن، خودکفایی اقتصادی هزاران خانواده بی‌بضاعت، کاهش بی‌سوادی، رشد فرهنگ عمومی و توسعه عمرانی در مناطق محروم لبنان بود. [۵۷]
در سال ۱۳۴۸ش مجلسی برای سازماندهی طایفه شیعه با عنوان «المجلس الإسلامی الشيعی الأعلى» (به فارسی: مجلس اعلای اسلامی شیعیان) تأسیس کرد. در سال ۱۳۵۳ش «حرکة المحرومین» (به فارسی: جنبش محرومان) را در راستای محرومیت‌زدایی از نیازمندان ایجاد کرد. در این سال، راهپیمایی‌های مردمی بزرگی در برخی از شهرهای لبنان از جمله صور و صیدا علیه دولت به وقوع پیوست اما امام موسی صدر برای حفظ ثبات کشور توده‌های مردم را موقتاً از رویارویی با دولت کنار کشاند.[۵۸]
در سال ۱۳۵۴ش جنگ داخلی لبنان آغاز شد و تلاش‌های امام موسی صدر مصروف پایان دادن به آن شد. مقبولیت وسیع وی در میان لبنانیها باعث شد تا شعله جنگ موقتاً فروکش کند. اما با شروع مجدد جنگ و قرار گرفتن مسلمانان در آستانه شکست، وی در اردیبهشت ۱۳۵۵ش حافظ اسد را قانع کرد تا با اعزام نیرو به لبنان موازنه قدرت و آرامش را به این کشور برگرداند. اقدامات بعدی وی باعث شد که تا زمان حضور او در لبنان، آرامش برقرار باشد.[۵۹]
مقاومت علیه اشغالگری
اقدامات اشغالگرایانه اسرائیل در جنوب لبنان، امام موسی صدر را به اندیشه مقابله واداشته بود. از جمله اقدامات وی در مدت حضور در لبنان تلاش برای تبدیل مردم به جامعه‌ای مقاوم در برابر تجاوزات اسرائیل بود. در این راستا وی از سال ۱۳۴۴ش (۱۹۶۵م) زمینه آموزش نظامی جوانان را فراهم و نهادهایی با ماهیت دفاعی تأسیس نمود و در سال ۱۳۵۴ش (۱۹۷۵م) تأسیس «گروه‌های مقاومت لبنان» («أفواج المُقاوَمَة اللُّبْنانِیَّة» و به اختصار: اَمَل) را اعلام نمود.[۶۰] اقدامات گروه‌های مقاومت - که بسیاری از اعضای آن از شیعیان جنوب لبنان بودند - در برابر اشغالگری‌های اسرائیل، آنها را به یک جمعیت تأثیرگذار در لبنان مبدل ساخت.[۶۱]
اشغالگری‌های اسرائیل در جنوب لبنان و پاسخ‌های مقاومت
از تأسیس اسرائیل تا ۱۹۷۷م
در ۲۷ اکتبر ۱۹۴۸م (۵ آبان ۱۳۲۷ش) و تنها چند ماه پس از اعلام تأسیس اسرائیل، نیروهای آن ۱۲ تا ۱۹ روستا در جنوب لبنان را اشغال کردند. پس از آن نیز جنوب لبنان پیوسته عرصه تجاوزات اسرائیل بود[۶۲] از جمله تجاوز به روستای حولا (روستایی در استان نبطیه) و اعدام ۸۰ نفر از ساکنانش در اکتبر ۱۹۴۸م، شلیک به هواپیمای مسافربری لبنانی در جولای ۱۹۵۰م، حمله توپخانه‌ای به میس‌الجبل (روستایی در استان نبطیه) در ژوئن ۱۹۶۸م، حمله توپخانه‌ای به روستاهای جنوب لبنان و اشغال چند روستا در می۱۹۷۰م، بمباران ۱۸ شهرک مرزی و تخریب ۱۵۰ خانه و به شهادت رساندن ۱۱۸ نفر در سپتامبر ۱۹۷۲م. در سال‌های ۱۹۷۵م تا ۱۹۷۷م، ۱۶۶ تجاوز به خاک جنوب لبنان ثبت شده که منجر به شهادت و زخمی بیش از ۶۰۰ نفر گشته است.[۶۳]
تشکیل امل و آغاز مقاومت مسلحانه علیه اشغالگران
تجاوزات اسرائیل، لبنانیها را به اندیشه و اقدام علیه آنها واداشت. در سال ۱۹۷۵م (۱۳۵۴ش) جنبش امل به عنوان یک تشکّل نظامی تحت مدیریت امام موسی صدر تأسیس گردید.[۶۴] اولین عملیات بزرگ امل در فوریه ۱۹۷۷م (۱۳۵۵ش) رخ داد[۶۵] که طی آن، رزمندگان امل در کنار رزمندگان جنبش فتح (یک گروه مبارزاتی فلسطینی) و ارتش لبنان موفق شدند محاصره شهر بنت‌جبیل به دست اسرائیل را شکست دهند. در مارس ۱۹۷۷م (فروردین ۱۳۵۶ش) نیروهای اسرائیلی به شهرک الطیبه در جنوب لبنان هجوم بردند. رزمندگان جنبش امل مقاومت فراوانی نمودند اما این شهرک نهایتاً به دست نیروهای اشغالگر افتاد.[۶۶]
لشکرکشی ۱۹۷۸م و اشغال جنوب لبنان
در اسفند ۱۳۵۶ش (مارس ۱۹۷۸م) اسرائیل لشکرکشی گسترده‌ای به لبنان کرد و تا رودخانه لیتانی و مرزهای شهر صور پیشروی کرد. در این حمله بیش از ۳۰۰۰ شهروند لبنانی شهید و زخمی و بیش از صد هزار نفر آواره شدند.[۶۷]
بعد از این حمله، امام موسی صدر برای جلب کمک سفرهایی را به کشورهای اسلامی انجام داد. اما در اثنای سفرش به لیبی ناپدید شد و دیگر هرگز خبر موثقی از او به دست نیامد.[۶۸] حملات اسرائیل و فقدان امام موسی صدر، در کنار پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در بهمن ۱۳۵۷ش (فوریه ۱۹۷۹م)، عواملی بودند که باعث همگرایی بیش از پیش شیعیان لبنان شدند.[۶۹]
==
در سال ۱۳۶۱ش (۱۹۸۲م) اسرائیل حمله دیگری علیه لبنان کرد. چند ماه بعد، هیأتی لبنانی وارد مذاکرات آتش‌بس با اسرائیل شد. حضور نبیه بری (رییس وقت جنبش امل) در این هیأت، اعتراض برخی از اعضا و خروج آنها از جنبش را در پی داشت. آنها در قالب تشکیلاتی مخفی به عملیات‌های پراکنده علیه نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان ادامه دادند و ده‌ها نظامی صهیونیست را کشتند. در ۲۴ دی ۱۳۶۳ش (۱۴ ژانویه ۱۹۸۵م) اسرائیل از بسیاری از مناطق اشغالی عقب‌نشینی کرد و به اشغال نیمی از دو استان جنوب و نبطیه اکتفا کرد. حدود یک ماه بعد، حزب‌الله با انتشار بیانیه‌ای موجودیت خود را علنی اعلام کرد و به دو سال و نیم فعالیت پنهانی پایان داد.[۷۰]
در اسفند ۱۳۶۶ش (مارس ۱۹۸۸م) حزب‌الله و جنبش امل وارد درگیری با یکدیگر شدند. این درگیری‌ها در جنوب لبنان و برخی دیگر از مناطق رخ داد. از جمله عوامل اختلاف آن دو، اعتقاد رئیس جنبش امل بر بیرون‌کردن اشغالگران به‌واسطه مذاکرات سیاسی، و اصرار سران حزب‌الله بر مقابله نظامی با اشغالگران بود. در ۱۷ مهر ۱۳۶۹ش (۹ اکتبر ۱۹۹۰م) قراردادی بین دبیرکل حزب‌الله و رهبر امل برای پایان درگیری امضا شد و مقرر شد محور فعالیت حزب‌الله، مقاومت علیه اشغالگری باشد و مشاغل سیاسی شیعیان بر عهده امل باشد.[۷۱]
در ۳ مرداد ۱۳۷۲ش (۲۵ جولای ۱۹۹۳م) اسرائیل با هدف کوچاندن ساکنان جنوب لبنان و پراکنده‌نمودن حزب‌الله مجدداً به جنوب لبنان حمله کرد. حزب‌الله در واکنش، شمال اسرائیل را موشک‌باران کرد که باعث آوارگی دویست هزار نفر از ساکنین آن شد. اسرائیل پیشنهاد آتش‌بس داد و پس از ۶ روز، درگیری خاتمه یافت. درگیری‌های مقاومت و اسرائیل در سال‌های بعد ادامه داشت تا آن‌که اسرائیل در ۱۶ اسفند ۱۳۷۸ش (۶ مارس ۲۰۰۰م) طرح عقب‌نشینی ارتش از جنوب لبنان را تصویب کرد و در ۲۷ خرداد ۱۳۷۹ش (۱۶ ژوئن ۲۰۰۰م) پایان عقب‌نشینی اسرائیل از جنوب لبنان توسط دبیرکل سازمان ملل اعلام شد. البته منطقه کوچکی به نام «مزارع شَبعا» همچنان در اشغال باقی ماند.[۷۲]
در ۲۱ تیر ۱۳۸۵ش (۱۲ جولای ۲۰۰۶م) حزب‌الله در عملیاتی دو سرباز اسرائیلی را اسیر کرد تا بتواند به عنوان اهرمی برای آزادکردن سه اسیر لبنانی استفاده کند. این اتفاق جرقه درگیری دیگری بود که به جنگ ۳۳ روزه معروف شد. این جنگ شهدای فراوان و ویرانی‌های گسترده‌ای را در جنوب لبنان و سایر مناطق بر جای گذاشت و نهایتاً با قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت سازمان ملل در ۲۰ مرداد ۱۳۸۵ش (۱۱ آگوست ۲۰۰۶م) به آتش‌بس منتهی شد. کمیته تحقیقاتی وینوگراد در اسرائیل، نتیجه جنگ را یک شکست بزرگ و خطرناک برای اسرائیل گزارش کرد.[۷۳]
اشغالگری‌های اسرائیل در جنوب لبنان
نخستین لشکرکشی اسرائیل به لبنان در اسفند ۱۳۵۶ش (مارس ۱۹۷۸م) رخ داد که طی آن به مرزهای صور رسید و بیش از هزار نفر که بیشترشان شیعه بودند را به شهادت رساند و تعدادی از روستاها را ویران نمود. از جمله اهداف اسرائیل از این حمله توسعه شکاف میان لبنانیها و فلسطینی‌های حاضر در جنوب لبنان و همچنین ترویج این فکر بود که استمرار مقاومت موجب مصیبت‌های بیشتری خواهد شد. همچنین ناتوانی گروه‌های فلسطینی از مقاومت در برابر هجوم اسرائیل باعث گرایش بیشتر شیعیان به جنبش امل شد.[۷۴]
در ۱۵ خرداد ۱۳۶۱ش (۵ ژوئن ۱۹۸۲م) اسرائیل حمله گسترده دیگری را آغاز کرد و توانست تا عمق خاک لبنان پیشروی کند و مناطق جنوب لبنان و بیروت را به اشغال خود درآورد و تا سه سال در این مناطق بماند. قتل عام صدها نفر در فاجعه صبرا و شتیلا و شهادت بیش از ۱۹ هزار نفر و زخمی شدن بیش از ۳۰ هزار نفر که ۸۴٪ آنها غیر نظامی بودند نیز در همین مدت اتفاق افتاد. از نتایج این حمله، خروج نیروهای فلسطینی از لبنان به سایر کشورهای عربی بود. بسیاری از تأسیسات زیربنایی لبنان نیز در اثر این حمله ویران شد.[۷۵]
مبارزات علیه اشغالگری اسرائیل
احزاب و جنبش‌های جنوب لبنان
زیارتگاه‌ها و مساجد جنوب لبنان
ساختار اجتماعی و قبیله‌ای شیعیان در جنوب لبنان
پانوشت
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Lebanon : Overview»، UNHCR.
- ↑ مرکز الاستشارات و البحوث، لبنان؛ تاریخ، جامعه و سیاست در سال‌های ۷۶-۷۲، ۱۳۸۸ش، ص۸۰؛ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی، «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره..
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی؛ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «مدينة صيدا اللبنانية إحدى أقدم الحواضر بالعالم»، الجزیره.
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer.
- ↑ قبادیانی، سفرنامه، بی‌تا، ج ۱، ص ۵۰.
- ↑ «النبطية.. قلب الجنوب اللبناني وتاريخه العريق»، الجزیره.
- ↑ «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer.
- ↑ «بنت جبيل عاصمة المقاومة في لبنان»، الجزیره.
- ↑ «بنت جبیل»، معرفه.
- ↑ «رأس الناقورة كنوز جيولوجية طبيعية احتلتها إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «بلدة الناقورة اللبنانية معالم طبيعية وأثرية تحاكي عراقة التراث والتاريخ»، القدس العربی.
- ↑ «التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة الناقورة، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان»، اعرف لبنان.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ حر عاملی، أمل الآمل فی علماء جبل عامل، ج۱، ص۱۳.
- ↑ «جبل عامل موجز تاریخیه و وضعه الراهن»، ۱۹۶۷م، ص۱۲۵.
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ قبادیانی، سفرنامه، بی‌تا، ج ۱، ص۵۰.
- ↑ «جبل عامل موجز تاریخیه و وضعه الراهن»، ۱۹۶۷م، ص۱۲۶.
- ↑ «جبل عامل موجز تاریخیه و وضعه الراهن»، ۱۹۶۷م، ص۱۲۶ و ۱۲۷.
- ↑ «مختصر تاريخ لبنان في عشرة فصول»، FOCUS ON LEBANON.
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ مختاری، «حوزه جبل عامل، شکوه فراموش شده»، ص۱۳۶ و ۱۳۷.
- ↑ حر عاملی، أمل الآمل فی علماء جبل عامل، ج۱، ص۱۵.
- ↑ شمص، «إطلالة تاريخيّة على أحوال الشّيعة و نشأة مؤسّساتهم التّعليميّة»، ص۸۶۷ و ۸۶۸.
- ↑ مختاری، «حوزه جبل عامل، شکوه فراموش شده»، ص۱۳۷.
- ↑ صدر، تكملة أمل الآمل، ج۱، ص۲۳۹، ۳۵۲، ۴۰۱ و ۴۳۹.
- ↑ مختاری، «حوزه جبل عامل، شکوه فراموش شده»، ص۱۴۹.
- ↑ شمص، «إطلالة تاريخيّة على أحوال الشّيعة و نشأة مؤسّساتهم التّعليميّة»، ص۸۷۰ و ۸۷۱.
- ↑ عدنان فرحان آل قاسم، «المدارس والحوزات العلميّة في جبل عامل»، موقع الشیخ حسین کورانی.
- ↑ شاکر سلماسی، «معرفی حوزه علمیه معاصر شیعه لبنان»، ص۲۳-۱۹.
- ↑ شاکر سلماسی، «معرفی حوزه علمیه معاصر شیعه لبنان»، ص۲۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: «بالصور: المراسم العاشورائية في منطقة جبل عامل الأولى»، قناة المنار و «حركة أمل: عاشوراء فرصة للتمسك بالحق والإصلاح، وبالوحدة الوطنية والسلم الأهلي »، تقریب.
- ↑ شحادة، خلود، «عاشوراء تعید الحیاة للجنوب و الضاحیه»، الجریده.
- ↑ شقیر، فاطمه، «العَوْنَة تعود فی عاشوراء»، الأخبار.
- ↑ الصفار، محمدطاهر «الشعائر الحسینیة فی لبنان»، العتبة الحسینیة المقدسه.
- ↑ طه، غسان، «تاريخ الشيعة: بدايات إحياء عاشوراء في لبنان»، مرکز الإشعاع الإسلامی للدراسات و البحوث الاسلامیه.
- ↑ رجائی نژاد و بارانی، «علمای شیعه لبنانی و اصلاح فرهنگ عزاداری»، ص۸۶ و ۸۷ و عباس، ایمان، «التجدید، سر خلود الطف»، الوسط.
- ↑ برای نمونه: «إحياء ليلة القدر الكبرى في مساجد مدينة صور»، صوت الفرح.
- ↑ برای نمونه: «تحقيق: إفطارات رمضان المجانية تعم معظم مناطق جنوب لبنان وتجدد الود بين الأهالي والنازحين السوريين»، شینخوا.
- ↑ برای نمونه: حاج علی، سامر، «مائدة الإمام زين العابدين (ع): في خدمة 25 ألف عائلة جنوبية»، العهد.
- ↑ فیاض، نور، «رمضان يعود إلى الجنوب… زينة وفعاليات تنبض بالحياة»، GRAND LB.
- ↑ سیف الدین، وسیم، «رغم الدمار.. رمضان يعيد الحياة إلى النبطية جنوب لبنان (تقرير)»، آناتولی.
- ↑ برای نمونه: وهبی، سامر، «اجواء عيد الفطر في النبطية»، الخیام.
- ↑ تلاشان، «ژئوپلیتیک شیعه در لبنان قبل و بعد از جنگ ۳۳ روزه»، ص۱۰.
- ↑ عادل باقر، «جبل عامل بین انهیار التعصب العثمانی و تشکیل مقومات مستقبل الهویة الشیعیه ۱۸۸۰-۱۹۲۰»، ص۲۶۴.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۲۱۹ و ۲۲۰.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۵ و ۱۷.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۵ و ۱۶.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۷.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۷.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۷.
- ↑ نیازمند منبع
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۱.
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۳ و ۲۲۴.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۷.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۹ تا ۲۱.
- ↑ «مصطفى شمران قائد من هذا العصر مجاهد حتى النصر»، مرکز الامام موسی الصدر للأبحاث و الدراسات.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۱۶ و ۱۷؛ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۵.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۱۷؛ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۲۳.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۲۳-۳۹.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۴۸.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۶۵-۸۹.
- ↑ العتیبی، «حرب تموز 2006.. مواجهة مفصلية صاغت عقيدة الضاحية»، الجزیره.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۳۵۱ و ۳۵۲ و ۳۶۲.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۳۹۱.
منابع
- مرکز الاستشارات و البحوث، لبنان؛ تاریخ، جامعه و سیاست در سال‌های ۷۶-۷۲، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- تلاشان، حسن، «ژئوپلیتیک شیعه در لبنان قبل و بعد از جنگ ۳۳ روزه»، مجله شیعه شناسی، شماره ۲۷، پاییز ۱۳۸۸ش.
- «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «مدينة صيدا اللبنانية إحدى أقدم الحواضر بالعالم»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «النبطية.. قلب الجنوب اللبناني وتاريخه العريق»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «رأس الناقورة كنوز جيولوجية طبيعية احتلتها إسرائيل»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «بنت جبيل عاصمة المقاومة في لبنان»، الجزیره، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- الأمین، حسن، «جبل عامل موجز تاریخیه و وضعه الراهنة، مجله الدراسات الدبیه (فی اللغه العربیه و الفارسیه و تعاملهما)، شماره ۱ و ۲، بهار و تابستان ۱۹۶۷م.
- قبادیانی، ناصر بن خسرو، سفرنامه، بی‌جا، مکتبه اهل البیت (علیهم السلام)، بی‌تا.
- «بلدة الناقورة اللبنانية معالم طبيعية وأثرية تحاكي عراقة التراث والتاريخ»، القدس العربی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة الناقورة، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان»، اعرف لبنان، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «بنت جبیل»، معرفه، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Lebanon : Overview»، UNHCR، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «مختصر تاريخ لبنان في عشرة فصول»، FOCUS ON LEBANON، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مختاری، رضا، «حوزه جبل عامل، شکوه فراموش شده»، مجله حوزه، شماره ۱۲۴، مهر و آبان ۱۳۸۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل فی علماء جبل عامل، بغداد، مکتبة الأندلس، بی‌تا.
- شمص، بلال، «إطلالة تاريخيّة على أحوال الشّيعة و نشأة مؤسّساتهم التّعليميّة»، مجلة رماح للبحوث و الدراسات، شماره ۱۲۱، ۲۰۲۵م.
- صدر، سید حسن، تکملة أمل الآمل، بیروت، دار المؤرخ العربی، ۲۰۰۸م.
- عادل باقر، أکرم، «جبل عامل بین انهیار التعصب العثمانی و تشکیل مقومات مستقبل الهویة الشیعیه ۱۸۸۰-۱۹۲۰»، مجله أوراق ثقافیه، شماره ۴۰، نوامبر ۲۰۲۵م.
- عدنان فرحان آل قاسم، «المدارس والحوزات العلميّة في جبل عامل»، موقع الشیخ حسین کورانی، تاریخ بازدید: ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شاکر سلماسی، مجید، «معرفی حوزه علمیه معاصر شیعه لبنان»، مجله آینه پژوهش، شماره ۱۴۳ و ۱۴۴، آذر و اسفند ۱۳۹۲ش.
- شحادة، خلود، «عاشوراء تعید الحیاة للجنوب و الضاحیه»، الجریده، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «بالصور: المراسم العاشورائية في منطقة جبل عامل الأولى»، قناة المنار، تاریخ درج مطلب: ۳۱ جولای ۲۰۲۲م، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شقیر، فاطمه، «العَوْنَة تعود فی عاشوراء»، الأخبار، تاریخ درج مطلب: ۳۰ جولای ۲۰۱۴م، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عباس، ایمان، «التجدید، سر خلود الطف»، الوسط»، تاریخ درج مطلب: ۱۲ ژانویه ۲۰۰۸م، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «حركة أمل: عاشوراء فرصة للتمسك بالحق والإصلاح، وبالوحدة الوطنية والسلم الأهلي»، تقریب، تاریخ درج مطلب: ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- رجائی نژاد، محمد و محمدرضا بارانی، «علمای شیعه لبنانی و اصلاح فرهنگ عزاداری»، مجله شیعه‌پژوهی، شماره ۱۳، زمستان ۱۳۹۶ش.
- الصفار، محمدطاهر «الشعائر الحسینیة فی لبنان»، العتبة الحسینیة المقدسه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اکتبر ۲۰۱۹م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- طه، غسان، «تاريخ الشيعة: بدايات إحياء عاشوراء في لبنان»، مرکز الإشعاع الإسلامی للدراسات و البحوث الاسلامیه، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- سیف الدین، وسیم، «رغم الدمار.. رمضان يعيد الحياة إلى النبطية جنوب لبنان (تقرير)»، آناتولی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مارس ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- فیاض، نور، «رمضان يعود إلى الجنوب… زينة وفعاليات تنبض بالحياة»، GRAND LB. تاریخ درج مطلب: ۱۸ فوریه ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- «إحياء ليلة القدر الكبرى في مساجد مدينة صور»، صوت الفرح، تاریخ درج مطلب: ۳ آوریل ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
«تحقيق: إفطارات رمضان المجانية تعم معظم مناطق جنوب لبنان وتجدد الود بين الأهالي والنازحين السوريين»، شینخوا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مه ۲۰۱۹م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- حاج علی، سامر، «مائدة الإمام زين العابدين (ع): في خدمة 25 ألف عائلة جنوبية»، العهد، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فوریه ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- وهبی، سامر، «اجواء عيد الفطر في النبطية»، الخیام، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مارس ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۴ش.
- مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ترجمه جواد اصغری، تهران، اندیشه سازان نور، ۱۳۸۸ش.
- طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، تهران، روایت فتح، ۱۳۸۸ش.
- العتیبی، هبه، «حرب تموز 2006.. مواجهة مفصلية صاغت عقيدة الضاحية»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۵ش.
- حیدر، رندة و رازی نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، مجله الدراسات الفلسطينية، شماره ۱۴۷، تابستان ۲۰۲۶م.
- «مصطفى شمران قائد من هذا العصر مجاهد حتى النصر»، مرکز الامام موسی الصدر للأبحاث و الدراسات، تاریخ درج مطلب: ۲۲ جولای ۲۰۰۵م، تاریخ بازدید: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ش.
- درباره این مطلب تحقیق کن: نادی الامام جعفر الصادق که برای جهل زدایی توسط علامه شرف الدین تاسیس شد
- لینک های زیر را ببین:
https://imamhussain.org/urdu/27123
https://archive.almanar.com.lb/10824068
درباره دسته های عزاداری جنوب لبنان هم بنویس. لینک آخر عکس های خوبی دارد
این نکته را بررسی کن که عملیات های ایذایی علیه اسراییل که از سال ۱۳۴۴ شروع شد با چه انگیزه ای بود؟ آیا لبنانی ها آغازگر بودند یا اسراییلی ها؟ از متن کنونی ممکن است این برداشت شود که اول لبنانیها به اسراییلیها حمله کردند و آنها در سال ۱۹۷۸ پاسخ دادند.