کاربر:H.ahmadi/صفحه تمرین

معناشناسی

حلال در مقابل حرام، اصطلاحی فقهی و به معنای آن‌چه که از نظر شرع و عقل روا و جایز است. به بیانی دیگر، آن‌چه که حکم حرمت از آن برداشته شده و انجام و ترکش موجب عقاب نمی‌شود.

درباره واژه حلال، معانی مختلفی ذکر شده است. راغب اصفهانی این واژه را به معنای «باز کردن گره» در نظر گرفته است. علی اکبر قرشی در کتاب قاموس قرآن گفته است: «حِل» به معنای حلال و استعاره از باز کردن و گشایش در چیزی است و حلال آن چیزی است که از ممنوعیت باز شده است.

بنا به گفته برخی محققان، کاربرد «یجوز» در ادبیات فقها گاهی به معنای «یصح» درست بودن چیزی است و گاهی نیز به معنای «یحل»، حلال بودن چیزی است؛ یعنی در اموری که شرعاً ممنوعیتی در آن نیست به کار می‌رود که در این صورت شامل: مباح، مکروه، مستحب و واجب بوده و در مقابل حرام قرار می‌گیرد.

در باب اهمیت فراگیری احکام حلال و حرام، روایتی از امام صادق (ع) نقل شده که «فراگیری یک حدیث درباره حلال و حرام از شخص راستگو، برای تو بهتر از دنیا و طلا و نقره‌های آن است.»

تفاوت حلال با مباح

برخی واژه «حلال» را با «مباح» مترادف دانسته‌اند؛ برخی دیگر به صراحت بین این دو واژه فرق گذاشته و تفاوت‌هایی برای آنها ذکر کرده‌اند که عبارتند از:

• حلال در فقه مقابل حرام به‌کار می‌رود و شامل امور غیر حرام مانند: واجب، مستحب، مکروه و مباح نیز می‌شود.
• حلال عام‌تر از مباح است؛ یعنی هر مباحی حلال است ولی هر حلالی مباح نیست. مانند: مکروه که حلال است اما مباح نیست.
• مباح از احکام تکلیفی به شمار می‌رود و به طور مستقیم به افعال مکلفان تعلق می‌گیرد؛ اما «حلال» از نوع احکام وضعی است و به وجودات خارجی تعلق می‌گیرد.
• حلال به معنای باز کردن گره ممنوعیت از تحریم است؛ در حالی‌که مباح به معنای توسعه در فعل از جهت انجام و ترک است.

قاعده حلیت

بر اساس این قاعده انسان نسبت به اشياء موجود در خارج حق هرگونه دخل و تصرف را دارد، مگر در مواردى كه دليل بر منع وارد شده باشد. بنابراین زمانی که در حرام یا حلال بودن چیزی شک شود، مطابق این قاعده به حلال بودن آن چیز حکم می‌شود. فقها برای این قاعده به برخی آیات قرآن و روایات معصومین (ع) استناد کرده‌اند:

1. آیه ۲۹ سوره بقره «اوست که همه آن‌چه را در زمین است برای شما آفرید.»
2. روایتی که کلینی از امام صادق (ع) در کتاب الکافی نقل کرده است «هر چیزی بر تو حلال است مگر آن که به حرام بودن آن علم داشته باشی.»

منابع

• مشکینی، مصطلحات الفقه، ص۲۱۶.
• عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهية، ج۱، ص۵۸۵.
• اکبری، حلال و حرام، ۱۳۹۱ش، ص۱۵.
• راغب اصفهانی، المفردات، ذیل واژه «حل»
• قرشی، قاموس قرآن، ذیل واژه «حل».
• حفناوی، گنجینه اصطلاحات فقهی و اصولی، ۱۳۹۵ش، ص۸۹.
• برقی، المحاسن، ج۱، ص۲۲۹.
• مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۸۳.
• مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۸۴.
• سعدی، القاموس الفقها لغة و اصطلاحاً، ۱۴۰۸ق، ص۹۹.
• سعدی، القاموس الفقها لغة و اصطلاحاً، ۱۴۰۸ق، ص۹۹.
• صدر، دروس فی علم الاصول، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۵۳؛ مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۲۱۸.
• مرکز اطلاعات و منابع اسلامی، فرهنگ‌نامه اصول فقه، ج۱، ص۱۰۶.
• مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۸۴.
• ولایی، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۸۵.
• موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، الموسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۱۳، ص۳۲۰.
• فاضل تونی، الوافیه فی اصول الفقه، ۱۴۱۲ق، ص۱۸۵.
• کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۱۰، ص۵۴۲؛ فاضل لنکرانی، تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة (الاجتهاد والتقليد)، ج۱، ص۱۹۳.

منابع

مشکینی، مصطلحات الفقه، ص۲۱۶.

عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهية، ج۱، ص۵۸۵.
اکبری، حلال و حرام، ۱۳۹۱ش، ص۱۵.
راغب اصفهانی، المفردات، ذیل واژه «حل»
قرشی، قاموس قرآن، ذیل واژه «حل».
حفناوی، گنجینه اصطلاحات فقهی و اصولی، ۱۳۹۵ش، ص۸۹.
برقی، المحاسن، ج۱، ص۲۲۹.
مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۸۳.
مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۸۴.
سعدی، القاموس الفقها لغة و اصطلاحاً، ۱۴۰۸ق، ص۹۹.
سعدی، القاموس الفقها لغة و اصطلاحاً، ۱۴۰۸ق، ص۹۹.
صدر، دروس فی علم الاصول، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۵۳؛ مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۲۱۸.
مرکز اطلاعات و منابع اسلامی، فرهنگ‌نامه اصول فقه، ج۱، ص۱۰۶.
مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۸۴.
ولایی، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۸۵.
موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، الموسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۱۳، ص۳۲۰.
فاضل تونی، الوافیه فی اصول الفقه، ۱۴۱۲ق، ص۱۸۵.
کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۱۰، ص۵۴۲؛ فاضل لنکرانی، تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة (الاجتهاد والتقليد)، ج۱، ص۱۹۳.