کاربر:H.ahmadi/صفحه تمرین

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

تقریرْنویسی نوشتن بیانات و مطالب استاد در مجلس درس و پیاده‌سازی روشمند همان مطالب استاد که گاهی با پژوهش‌ها و دیدگاه‌های خود تقریرنویس همراه است. تقریرنویسی به دو صورت شفاهی و کتبی، روشی آموزشی است که در حوزه‌های علمیه در گذشته مرسوم بوده و هم‌اکنون نیز رایج است. برخی بر این باورند که تقریرنویسی نه تنها موجب ثبت و ضبط مطالب استاد می‌شود بلکه به فهم عمیق و رشد علمی دانش‌پژوه کمک می‌کند. بنا به نقل سید محسن امین، سید محمدجواد عاملی (صاحب مفتاح‌ الکرامة) اولین کسی بوده است که تقریرات درس استادش سید محمدمهدی بحرالعلوم را یادداشت کرده است.

درباره تفاوت تقریرنویسی با امالی‌نویسی گفته‌اند، در امالی‌نویسی استاد مطالب را از روی نوشته برای شاگردان ارائه می‌کند و شاگردان همان مطالب را بدون دخل و تصرف و کم و زیاد کردن آن، یادداشت می‌کنند؛ در حالی که در تقریرنویسی پس از یادداشت مطالب استاد، شاگرد می‌تواند در مطالب و عبارات او دخل و تصرف یا آن را پس و پیش کند. پیش‌مطالعه درس، نوشتن همه مطالب استاد، استنادسازی مطالب، پاک‌نویس کردن و اصلاح و شیوایی در بیان مطالب، از مهم‌ترین اصول تقریرنویسی خوب به شمار می‌روند.

کتاب «دانش تقریرنویسی: به ضمیمه روش حل مسأله فقهی» به قلم محمدحسن ربانی بیرجندی نوشته شده و توسط شرکت چاپ و نشر بین الملل در تابستان ۱۳۹۸ش چاپ و منتشر شده است. مؤلف در این اثر به بیان تاریخچه تقریرنویسی و معرفی برخی تقریراتی که از دروس فقهای شیعه تألیف شده، پرداخته است.

مفهوم‌شناسی

اصطلاح تقریر در علوم اسلامی در دو معنا به کار رفته است:[۱]

  • در علم اصول فقه با عنوان تقریر معصوم و عبارت است از سکوت معصوم در برابر گفتار و رفتاری که در حضور او مطرح می‌شود.[۲] تقریر به همراه فعل و گفتار معصوم (ع) مجموعا سنت را تشکیل می‌دهند که از منابع استنباط احکام فقهی نزد فقهای اسلام محسوب می‌شود.[۳]
  • سبکی در نظام آموزشی حوزه‌های علمیه و نوعی نوشتن بیانات و مطالب استاد در محفل درس و پیاده‌سازی روشمند این مطالب به همراه ثبت پژوهش و دیدگاه‌های مقرر (تقریرنویس) است.[۴] به آنچه از تقریرنویسی به دست می‌آید، تقریرات گفته می‌شود، تقریرات عنوان عامی برای برخی از کتاب‌هایی است که به شیوه تقریرنویسی از اواخر قرن ۱۲ق و پس از آن تا به امروز تألیف شده است.[۵]

مرسوم است که شاگردان تقریرات خود را به استاد عرضه می‌کنند و غالبا استاد نظر خود را درباره آن به صورت تقریظ می‌نویسد و این تقریظ استاد باعث اعتبار این تقریرات می‌شود.[۶] تقریظ درآمدی ستایش‌آمیز بر یک کتاب، به همراه تایید آن و ستایش نویسنده است.[۷]

سنت تقریرنویسی اگرچه بیشتر در درس‌های خارجِ اصول فقه و فقه جا افتاده است؛ اما در علوم دیگری نظیر منطق، فلسفه، تفسیر و عرفان نیز رواج داشته و تقریراتی از این دروس موجود است.[۸]

تاریخچه

اجواد التقریرات، تقریرات درس اصول میرزا محمدحسین نائینی، نوشته سیدابوالقاسم خویی.

آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعه الی تصانیف الشیعه اواخر قرن ۱۲ قمری را شروع اولین دوره‌های سنت تقریرنویسی دانسته است.[۹] سید محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، سید محمدجواد عاملی، مؤلف مفتاح‌الکرامة (متوفی ۱۲۲۶ق) را اولین تقریرنویسی دانسته که تقریرات درس استادش سید مهدی بحرالعلوم را نوشته است.[۱۰] محمدحسن ربانی بیرجندی پژوهش‌گر و مدرس حوزه علمیه مشهد، معتقد است که تقریرنویسی از دوره محمدحسین اصفهانی معروف به صاحب‌فصول آغاز شده است.[۱۱]

برخی نیز با استناد به روایتی که در آن پیامبر (ص) به یکی از انصار که نزد او می‌نشست و گفتار پیامبر را می‌شنید اما از حفظ آن عاجز بود، دستور داد تا سخنان او را بنویسد،[۱۲] پیشینه تقریرنویسی را به عصر پیامبر برمی‌گردانند.[۱۳]

تقریرنویسی و رشد علمی

درباره تقریرنویسی دیدگاه‌هایی مطرح شده است:

  • برخی از اساتید فقه و اصول فقه، روش تقریرنویسی را موجب فهم عمیق مطالب دانسته و دانش‌پژوه را به انجام این روش آموزشی تشویق و ترغیب می‌کنند.[۱۴] بنا به نقل، میرزای شیرازی به تقریرات و نوشته‌های شاگردان اهمیت داده و در حضور دیگران بهترین تقریر را معرفی می‌کرده است.[۱۵] آیت‌الله بروجردی تقریرنویسی را موجب رشد علمی و فهم عمیق‌تر مباحث می‌دانسته و طلبه‌هایی را که تقریرات درس او را می‌نوشته‌اند، تحسین و تشویق می‌کرده است.[۱۶]
  • بنا به نقل آیت‌الله منتظری، سید محمد محقق داماد با تقریرنویسی مخالف بوده و به سبب این که طلبه فقط به نوشته‌های خودش اتکا می‌کند، آن را موجب افت علمی او می‌دانسته است.[۱۷]

تفاوت با امالی‌نویسی

نوشتار اصلی: امالی‌نویسی

برخی تفاوت‌های تقریرنویسی با امالی‌نویسی به قرار زیر است:

  • در امالی‌نویسی استاد مطالب را از روی نوشته و یا از حافظه خود برای شاگردان حاضر در مجلس، ارائه می‌دهد و آنها همه این مطالب را بدون کم و کاست یادداشت می‌کنند.[۱۸] در تقریرنویسی، استاد مطالب را از روی حافظه یا نوشته برای شاگردان بیان می‌کند و آنان در هنگام پیاده‌سازی مطالب استاد برخلاف امالی‌نویسی، می‌توانند در مطالب استاد دخل و تصرف کنند.[۱۹]
  • امالی علم استاد است و در نتیجه کتاب به نام او تمام می‌شود[۲۰] ولی در تقریرات، ماده و محتوای درسی از استاد است و شرح و بسط و سبک ارائه مطالب استاد به سلیقه و اختیار تقریرنویس است و از این رو کتاب به نام او تمام می‌شود.[۲۱]

شیوه‌های تقریرنویسی

تقریرنویسی به طور کلی به دو شیوه مکتوب و شفاهی صورت می‌گرفته است:

  • تقریر شفاهی: در تقریر شفاهی، بلافاصله پس از پایان جلسه درس استاد، برخی از شاگردان ارشد و باسابقه با اتکاء به حافظه خود، درس همان روز را برای شاگردانی که سابقه کمتری داشتند و یا درس را خوب فهم نکرده بودند، تکرار می‌کردند.[۲۲] بنا به نقل، محمدحسن آشتیانی از شاگردان شیخ انصاری یکی از کسانی بوده که درس شیخ را برای عده‌ای از شاگردان، به این شیوه تقریر می‌کرده است.[۲۳]
  • تقریر کتبی: تقریرنویسی کتبی به شیوه‌های زیر انجام می‌شود:
  1. تقریرنویس مطالب استاد را در محفل درس مو به مو یادداشت و یا ضبط می‌کند و بعد از درس همان مطالب را اگر نیازمند به اصلاح باشد به نحو جزئی اصلاح می‌کند.[۲۴]
  2. تقریرنویس مطالب استاد را در مجلس درس به خوبی گوش می‌کند و بعد از جلسه درس در منزل یا در کتابخانه، مطالب مربوط به درس استاد را به طور خلاصه می‌نویسد.[۲۵]
  3. تقریرنویس پیش از درس استاد، مباحث مورد نظر را مطالعه می‌کند و در جلسه درس فقط نکات اضافی که استاد به آنها اشاره کرده را یادداشت می‌کند.[۲۶]
  4. از جمله شیوه‌های تقریرنویسی این است که استاد اصل فکر و بحث را مطرح می‌کند و شاگرد آن را شرح و بسط می‌دهد.[۲۷]
  5. تقریرنویس، سرفصل‌های مطالب در جلسه درس را فقط یادداشت می کند؛ حال برخی این سرفصل‌ها را شرح و بسط می‌دهند و برخی نیز به همین مطالب مهم و کلیدی اکتفا می‌کنند.[۲۸]

تقریر خوب

برای نوشتن یک تقریر مطلوب و پذیرفته‌شده، رعایت امور زیر لازم است:

  • تقریرنویس، نسبت به درسی که قرار است در کلاس درس ارائه شود، پیش‌مطالعه داشته باشد.[۲۹]
  • تقریرنویس دفتر یا هر ابزاری که برای نوشتن و ثبت درس لازم است، به همراه داشته باشد و همه مطالب استاد را ثبت کند و اگر نمی‌تواند دست کم مطالب مهم و سرفصل‌ها را یادداشت کند.[۳۰]
  • شایسه است که تقریرنویس، کتاب‌هایی را که استاد در بیان مطالب از آنها استفاده کرده یا به آنها اشاره کرده است را ببیند و مطالعه کند.[۳۱]
  • مطالب استاد را استنادسازی کند. گاهی ممکن است استاد در محفل درس، اقوال علما، آیات یا روایتی را بدون ذکر منابع، مطرح کند، بر تقریرنویس لازم است برای بهتر شدن کار، با رجوع به منابع، این گفته‌ها را استنادسازی کند.[۳۲]
  • مطالبی که در مجلس درس از استاد ثبت و ضبط کرده است را پاک‌‌نویسی کرده و در صورت نیاز، کم و زیاد و پس و پیش کند.[۳۳]
  • مطالب استاد را به نحو واضح و شیوا تقریر کرده و عبارت‌پردازی‌ها به اندازه‌ای باشد که برای فهم مطلب توسط فرد غائب در کلاس نیز کافی باشد.[۳۴]

سایت‌های تقریرات

برخی از سایت‌هایی که تقریرات دروس گروهی از اساتید در آن بارگذاری شده عبارتند از:

  • سایت درسگفتار: این سایت شامل فایل‌های درسی صوت و متن اساتید سطوح عالی حوزه‌های علمیه قم و مشهد است که بین متن تقریر و صوت، ارتباط‌سازی شده است و نیز بسته‌ها و ابزارهای پیش مطالعه آن مبحث نیز ارائه گردیده است.[۳۵]
  • سایت مدرسه فقاهت: مدرسه فقاهت با «پخش زنده درس‌ها» ارتباط حوزه‌های علمیه قم، مشهد، نجف و سایر مراکز حوزوی را برقرار و با ارائه «تقریر دروس حوزوی با قابلیت دسترسی به مستندات آن در کتابخانه» زمینه مستندسازی مفاهیم دینی را فراهم می‌کند.[۳۶]
  • سامانه تقریرات دروس خارج: حوزه علمیه قم در جهت دسترسی آسان به تقریرات دروس خارج اساتید حوزه و ترویج سنت تقریرنویسی این سامانه را ایجاد کرده است. سامانه تقریرات دروس خارج، سامانه‌ای آموزشی، پژوهشی و اطلاع‌رسانی است که وظیفه گردآوری، غنی‌سازی، طبقه‌بندی، ارزیابی و فراهم کردن زمینه گفتگو پیرامون تقریرات علمی طلاب سطح خارج حوزه را در فضای مجازی بر عهده دارد.[۳۷]

برخی تقریرات فقه و اصول فقه

کتاب التنقیح فی شرح العروة الوثقی تقریرات درس فقه سید ابوالقاسم خویی، نوشته میرزا علی غروی.

برخی از تقریرات مشهور در حوزه درس فقه:

برخی از تقریرات مشهور در حوزه درس اصول فقه:

تک‌نگاری

کتاب «دانش تقریرنویسی: به ضمیمه روش حل مسأله فقهی» به قلم محمدحسن ربانی بیرجندی، عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی گردآوری و توسط شرکت چاپ و نشر بین الملل در تابستان ۱۳۹۸ش چاپ و منتشر شده است.[۴۶]

پانویس

  1. «تقریرات در فقه»، دانشنامه جهان اسلام.
  2. اصغری، اصول‌الفقه با شرح فارسی، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۱۳۳.
  3. مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۳۵.
  4. «اولین دوره مجازی آموزش صحیح تقریر نویسی»، سایت ثقلین.
  5. تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشّیعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۳۶۶.
  6. ربانی، دانش تقریرنویسی، ص۲۸.
  7. دادبه و سادات شریفی، «تقریظ»، ص۳۲.
  8. برای نمونه نگاه کنید به، امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۱۳۲ و ص۲۳۸.
  9. تهرانی، الذّریعة إلی تصانیف الشّیعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۳۶۶.
  10. امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۳۰۸.
  11. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۵.
  12. شهیدثانی، منیة‌المرید، ۱۴۰۹ق، ص۲۶۷-۲۶۸.
  13. شیرازی، «ضرورت و ماهیت‌شناسی درس خارج و تقریرنویسی آن»، ص۹۳.
  14. شیرازی، «ضرورت و ماهیت‌شناسی درس خارج و تقریرنویسی آن»، ص۱۰۴.
  15. شیرازی، «ضرورت و ماهیت‌شناسی درس خارج و تقریرنویسی آن»، ص۱۰۴.
  16. «خاطرات آیت الله منتظری از دوران آیت الله العظمی بروجردی»، سایت شفقنا.
  17. «خاطرات آیت الله منتظری از دوران آیت الله العظمی بروجردی»، سایت شفقنا.
  18. تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۵.
  19. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۳.
  20. برای نمونه نگاه کنید به، تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۸.
  21. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۳.
  22. «مصاحبه باآیت اللّه سید محمدجعفر مروّج»، سایت پرتال جامع علوم اسلامی.
  23. «تقریرات در فقه»، دانشنامه جهان اسلام.
  24. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۶.
  25. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۶.
  26. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۶.
  27. شیرازی، «ضرورت و ماهیت‌شناسی درس خارج و تقریرنویسی آن»، ص۱۰۷.
  28. «بهترین روش های تقریر نویسی کدامند؟»، سایت معالم: پورتال جامع اطلاعات و خدمات آموزشی مرکز تخصصی آخوند خراسانی.
  29. جوادی‌آملی، کتاب‌الحج، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۶.
  30. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۲۲.
  31. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۲۳.
  32. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۲۴.
  33. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۲۳.
  34. «اولین دوره مجازی آموزش صحیح تقریر نویسی»، سایت ثقلین.
  35. «سامانه آموزشی درسگفتار رونمایی شد»، سایت خبری اجتهاد.
  36. «پخش زنده دروس خارج»، سایت مدرسه فقاهت.
  37. «تقریرات دروس خارج حوزه علمیه قم»، سامانه تقریرات دروس خارج.
  38. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۶.
  39. خلخالی، فقه‌الشیعه، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۷.
  40. فاضل لنکرانی، نهایة التقریر فی مباحث الصلواة، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۰.
  41. ربانی، دانش تقریرنویسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۷.
  42. خویی، اجود‌التقریرات، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۲.
  43. بروجردی، نهایة‌الافکار، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳.
  44. بهسودی، مصباح‌الاصول، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۷.
  45. سبحانی، تهذیب‌الاصول، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴.
  46. «کتاب «دانش تقریرنویسی» منتشر شد»، خبرگذاری مهر.

منابع

  • اصغری، عبدالله، اصول‌الفقه (با شرح فارسی)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
  • امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
  • «اولین دوره مجازی آموزش صحیح تقریر نویسی»، سایت ثقلین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • بروجردی، محمدتقی، نهایة‌الافکار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
  • بهسودی، محمدسرور، مصباح‌الاصول، قم، مكتبة الداوری، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
  • «بهترین روش های تقریر نویسی کدامند؟»، سایت معالم: پورتال جامع اطلاعات و خدمات آموزشی مرکز تخصصی آخوند خراسانی، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • «پخش زنده دروس خارج»، سایت مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشّیعة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
  • «تقریرات دروس خارج حوزه علمیه قم»، سامانه تقریرات دروس خارج، تاریخ بازدید: ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • «تقریرات در فقه»، دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • جوادی‌آملی، عبدالله، کتاب‌الحج، قم، بی‌نا، ۱۴۰۱ق.
  • «خاطرات آیت الله منتظری از دوران آیت الله العظمی بروجردی»، سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • خلخالی، محمدمهدی، فقه‌الشیعه، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۱۱ق.
  • خویی، سیدابوالقاسم، اجود‌التقریرات، قم، کتابفروشی مصطفوی، چاپ دوم، ۱۳۶۸ش.
  • دادبه، اصغر و فرشید سادات شریفی، «تقریظ»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱۶، ۱۳۸۷ش.
  • ربانی، محمدحسن، دانش تقریرنویسی: به ضمیمه روش حل مسائل فقهی، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۹۸ش.
  • «سامانه آموزشی درسگفتار رونمایی شد»، سایت خبری اجتهاد، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • سبحانی، جعفر، تهذیب‌الاصول، قم، مؤسسة النشر الاسلامى التابعة لجماعة المدرسين، ۱۴۰۵ق.
  • شهیدثانی، زین الدین بن علی، منیة‌المرید، قم، مكتب الإعلام الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • شیرازی، سیدرضا، «ضرورت و ماهیت‌شناسی درس خارج و تقریرنویسی آن»، مصباح الفقاهه، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
  • فاضل لنکرانی، محمد، نهایة التقریر فی مباحث الصلواة، قم، مركز فقه الائمه الاطهار( ع)، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
  • «کتاب «دانش تقریرنویسی» منتشر شد»، خبرگذاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • «مصاحبه باآیت اللّه سید محمدجعفر مروّج»، سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۹ش، تاریخ بازدید: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.