علی بن محمد حمانی
| اطلاعات | |
|---|---|
| لقب | حمانی، علوی کوفی، افوه |
| زمینه فعالیت | شعر |
| ملیت | کوفه |
| محل زندگی | کوفه |
| تاریخ درگذشت | با اختلاف در سالهای ۲۶۰ق، ۲۷۰ق، ۳۰۱ق |
| مذهب | شیعه |
| در زمان حکومت | متوکل عباسی، موفق عباسی |
علی بن محمد حِمّانی شاعر شیعی سده سوم هجری، از نوادگان زید شهید، فرزند امام سجاد(ع) بود. مرتبه بالای شاعری حِمّانی باعث شد تا امام هادی(ع) در پاسخ متوکل عباسی، او را از بهترین شاعران بنامد. حِمّانی در اشعارش با استفاده از قرآن، احادیث و وقایع تاریخی، فضایل اهلبیت(ع) را بیان میکرد و از پذیرش هدایا و مناصب خلفای عباسی پرهیز داشت. اشعار او مضامین متنوعی از جمله تفاخر، غزل، مرثیه، سیاست و آموزههای دینی را در بر میگرفت. حِمّانی علاوه بر شاعری، در ادبیات، فقه و خطابه نیز سرآمد بود. از زمان تولد او چیزی گزارش نشده اما زمان وفات را بین سالهای ۲۶۰ق و سال ۲۷۰ق و سال ۳۰۱ق ذکر کردهاند.
دفاع از اهلبیت(ع)
به گفته پژوهشگران، حِمّانی شاعری بود که با بیاعتنایی به خلفای عباسی به مدح و فضیلت اهلبیت(ع) و دفاع از حقانیتشان میپرداخت،[۱] و علی بن جَهم، شاعر مخالف اهلبیت(ع) را مورد انتقاد و طعنه قرار میداد.[۲] او در اشعارش با بهرهگیری از آیات قرآن، احادیث نبوی، وقایع تاریخی و افتخار به انتساب خود به اهلبیت(ع)، به بیان مناقب و فضایل آنان اهتمام داشت،[۳] اعرجی، نویسنده مقاله دیوان علی بن محمد الحِمّانی معتقد است، جایگاه والا، نسب علوی و گرایشهای شیعی حِمّانی از دلایل دخالت او در سیاست و امور مذهبی بوده است.[۴] با این حال، جهتگیریهای سیاسی او موجب شده تا در منابع متقدم از او یادی نشود و مورد ستایش و تجلیل قرار نگیرد.[۵]
حِمّانی به دلیل بدگويى مخالفان نزد متوکل عباسی مبنی بر نگهداری سلاح و تجمع شیعیان در منزلش، در حالی که مشغول عبادت بود، دستگیر شد؛[۶] اما پس از مدتی با تبرئه از اتهام آزاد شد.[۷] حِمّانی بار دیگر در زمان موفق عباسی (۲۷۸ق) به دستور او زندانی شد.[۸]
منزلت حِمّانی در شعر
مرتبه بلند شاعرى حِمّانی سبب شد تا ابیالحسن امام هادی(ع) در پاسخ به سؤال متوکل عباسی درباره «اَشْعرِ شاعران» (شاعرترین شاعر)، نام حِمّانی را به دليل يكى از اشعارش ذکر میکند.[۹] در برخی منابع، بجاى ابى الحسن، نام رضا آمده[۱۰] که علامه امینی در الغدیر آن را تصحیف از نام مرتضی لقب امام هادی(ع) میداند.[۱۱] مدرس تبریزی، نوسنده کتاب ریحانة الأدب، این داستان را درباره محمد بن علی حِمّانی از شاعران مشهور امامی میداند.[۱۲] حِمّانی را در میان علویان به لحاظ شهرت شعر و ادب، همسنگ عبداللّه بن معتزّ در ميان عباسيان دانستهاند.[۱۳] در مبالغه اشعار حِمّانی گفته شده؛ اگر خواندن شعری در نماز جایز باشد، آن شعر، سروده حِمّانی است.[۱۴]
از حِمّانی نقل شده که؛ او، پدرش و اجدادش تا ابوطالب همگی شاعر بودند.[۱۵] حِمّانی دیوان شعر مشهوری داشته[۱۶] که به گفتهٔ برخی محققان، اشعارش تا قرن نهم در دیوانی گردآوری شده بود؛ نام این دیوان در برخی منابع آمده، اما امروزه اثری از آن نیست.[۱۷] اشعار حِمّانی درای مضامین متنوعی از جمله؛ شکایت، فخر، غزل، مرثیه، اخوانیات، سیاست و آموزههای دینی را شامل میشود،[۱۸] که آموزههای دینی در شعرش بیشتر نمایان است.[۱۹] مسعودی در مروج الذهب[۲۰] و علامه امينی در الغدیر[۲۱] قطعاتى از سرودههاى حمّانى را در آثارشان آوردهاند.
جایگاه خانوادگی و موقعیت اجتماعی
علی بن محمد بن جعفر علوی حِمّانی[۲۲] از شاعران بزرگ شیعه و سرپرست بنیهاشم در سده سوم هجری،[۲۳] و از نوادگان زید شهید، فرزند امام سجاد(ع) دانستهاند.[۲۴] پدرش محمد خطیب، شاعر و مُلقَب به دیباجه[۲۵] و به نقلی حمّال،[۲۶] که پس از شورش بر مأمون عباسی و شکست در آن به بغداد و سپس به خراسان تبعید شد.[۲۷] خانوادهاش به کوفه نقل مکان کردهاند.[۲۸]
از حِمّانی با کنیه ابالحسن و ابالحسین،[۲۹] و با القابی همچون علوی کوفی، اَفْوَه (گشاده دهان) و حِمّانی یاد شده است.[۳۰] لقب حِمّانی به دلیل سکونتش در محلهٔ حمان کوفه،[۳۱] از مشهورترین القاب وی محسوب شده است.[۳۲] در پارهاى منابع نام وى به تصحيف، جمانى آمده است.[۳۳] به گفته مسعودی، نویسنده مروج الذهب، على بن محمّد حِمّانی، افزون بر شاعری، مُفتی، مُدرس و زبان گوياى مردم كوفه بود و در آن زمان در بین آل ابیطالب(ع) کسی در کوفه از او برتر نبود.[۳۴] او را از بزرگترین خطبا نام بردهاند و اشعارش به دلیل زیبایی سبک زبانزد خاص و عام بود.[۳۵] او افزون بر شعر در ادبیات و فقه اسلامی نیز تبحر داشت.[۳۶] برخی محققان با استناد به وفات پدر حِمّانی در سال ۲۰۶ق حِمّانی را از مُعمَّرین برشمردهاند که قرن سوم را بصورت کامل درک کرده است؛[۳۷] اما برخی دیگر از پژوهشگران، این نظریه را نپذیرفتهاند.[۳۸]
وفات
از تاريخ ولادت حِمّانی چیزی گزارش نشده[۳۹] و در تاريخ دقيق وفات او اختلاف است؛ برخی مورخان زمان وفات حِمّانی را سال ۲۶۰ق[۴۰] و برخی دیگر سال ۲۷۰ق دانستهاند.[۴۱] در نقلی دیگر، وفات او را سال ۳۰۱ق بیان شده است.[۴۲]
پانویس
- ↑ ملائی و دیگران، «مناقب أهل البیت(علیهم السّلام) فی أشعار الحمّانی العلوی»، ص۴۴۰.
- ↑ شوقی، العصر العباسی الثانی، ۲۰۰۱م، ۳۹۲.
- ↑ ملائی و دیگران، «مناقب أهل البیت(علیهم السّلام) فی أشعار الحمّانی العلوی»، ص۴۴۰ -۴۵۲.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۲۰۰.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۱۹۹.
- ↑ شوقی، العصر العباسی الثانی، ۲۰۰۱م، ۳۹۲ و ۳۹۳.
- ↑ شوقی، العصر العباسی الثانی، ۲۰۰۱م، ۳۹۲ و ۳۹۳.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۶۶.
- ↑ شیخ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۸۷؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۰، ص۱۹۰.
- ↑ جاحظ، المحاسن و الاضداد، ۲۰۰۲م، ص۱۴۸.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۳۷۱ش، ص۵۸.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الأدب، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۵۵۰.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الأدب، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۵۵۰.
- ↑ براقی، تاریخ الکوفه، ۱۴۰۷ق، ص۴۵۸.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الأدب، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۵۵۰.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۳۷۱ش، ص۵۹.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۲۰۰.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۲۰۰.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۲۰۰.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۶۶-۶۸.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۳۷۱ش، ص۶۰-۶۸.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۶۵.
- ↑ قربانی زرین، «حِمّانى»، ص۱۲۱.
- ↑ ملائی و دیگران، «مناقب أهل البیت(علیهم السّلام) فی أشعار الحمّانی العلوی»، ص۴۴۰.
- ↑ قربانی زرین، «حِمّانى»، ص۱۲۱.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۳۷۱ش، ص۵۷.
- ↑ شوقی، العصر العباسی الثانی، ۲۰۰۱م، ۳۹۲.
- ↑ شوقی، العصر العباسی الثانی، ۲۰۰۱م، ۳۹۲.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۱۹۹.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۱۹۹.
- ↑ شوقی، العصر العباسی الثانی، ۲۰۰۱م، ۳۹۲.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۱۹۹.
- ↑ قربانی زرین، «حِمّانى»، ص۱۲۲.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۶۶.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۳۷۱ش، ص۵۸.
- ↑ شوقی، العصر العباسی الثانی، ۲۰۰۱م، ۳۹۲.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۳۷۱ش، ص۶۸.
- ↑ الاعرجی، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، ص۱۹۹.
- ↑ علامه امینی، الغدیر، ۱۳۷۱ش، ص۶۸.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۶۸.
- ↑ عمری، المجدی فی انساب الطالبیین، ۱۴۲۲ق، ص۳۸۶.
- ↑ عمری، المجدی فی انساب الطالبیین، ۱۴۲۲ق، ص۳۸۶.
منابع
- الاعرجی، محمدحسین، «دیوان علی بن محمد الحمانی العلوی الکوفی»، مجله المورد، بغداد، بیتا.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدرسات الاسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- براقی، حسین، تاریخ الکوفه، بیروت، دار الاضواء، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- جاحظ، عمرو بن بحر، المحاسن و الاضداد، بیروت، دار و مکتبه الهلال، ۲۰۰۲م.
- شوقی، ضیف، العصر العباسی الثانی، قاهره، دار المعارف، ۲۰۰۱م.
- شیخ طوسی، محمد بن الحسن، امالی، تصحیح: مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- عمری، علی بن محمد، المجدی فی انساب الطالبیین، قم، کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی نجفی، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
- قربانی زرّين، باقر، «حِمّانى»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۴، تهران، بیناد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الأدب، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۳۹۵ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، تحقیق: یوسف اسعد داغر، قم، موسسه دار الهجره، ۱۴۰۹ق.
- ملائی، بابک و دیگران، «مناقب أهل البیت(علیهم السّلام) فی أشعار الحمّانی العلوی»، در مجله آداب الکوفة، شماره ۳۶، تابستان ۱۴۳۹ق.