ساوه
 300 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| استان | مرکزی |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| قدمت | پیش از اسلام |
| وقایع مهم | حضور حضرت معصومه(ع) و حمله به کاروان او |
| مکانهای تاریخی | سد قدیمی ساوه مشهور به بند شاهعباس، بنای قیزقلعه یا قلعه دختر |
| اماکن | |
| زیارتگاه | امامزاده سلطان سید اسحاق |
| حوزه علمیه | مدرسه مسجد بازار و مدرسه آیتالله بروجردی |
| مساجد | مسجد جامع، مسجد حاج عبدالله، مسجد نو و مسجد بازار |
ساوه از شهرهای تاریخی ایران است که پیشینه سکونت در آن به دوره پیش از تاریخ بازمیگردد. مردم ساوه در گذشته پیرو مذهب شافعی بودند، اما بهتدریج به تشیع گرایش یافتند. بر اساس گزارشهای تاریخی، حضرت معصومه(س) در سال ۲۰۱ق، در مسیر سفر به خراسان برای دیدار برادرش، امام رضا(ع)، از ساوه عبور کرد و کاروان ایشان مورد حمله مخالفان اهلبیت(ع) قرار گرفت بساری از همراهان وی به شهادت رسیده و در همان مکان دفن شدهاند. نام شانزده امامزاده در ساوه ثبت شده است که از مشهورترین آنان میتوان به سلطان سید اسحاق، منسوب به برادر امام رضا(ع)، اشاره کرد.
ساوه در دورههای مختلف تاریخی، محل ظهور و پرورش عالمان و دانشمندان متعددی بوده است؛ از جمله ابویعقوب یوسف بن اسماعیل ساوی (م ۳۴۶ق)، ابوالفضل ساوجی (م ۱۳۱۲ق)، خوشنویس، طبیب، ادیب و شاعر دوره قاجار، و سید اسماعیل ساوجی، مشهور به شیخالاسلام که از عصر صفوی تا دورههای متأخر، عالمان بسیاری از میان این خاندان برخاستهاند. میراث تاریخی و معماری ساوه شامل مسجد جامع، سد تاریخی و آبانبارهای برجایمانده از دورههای گذشته است.
پیشینه تاریخی و تحولات مذهبی
منسوبان به ساوه را «ساوی» یا «ساوجی» مینامند.[۱] ساوه از شهرهای تاریخی ایران است که پیشینه سکونت در آن به دوره پیش از تاریخ بازمیگردد؛ یافتههای باستانشناسی در محوطههایی مانند تپه گلمحمد، تپه امامزاده عبدالله، تپه قیجه یا قیلجه و تپه فُستُق «پسته»، شواهدی از تداوم سکونت در این منطقه از دوره پیش از تاریخ تا دوره ساسانی ارائه کرده است.[۲]
یاقوت حموی در معجمالبلدان، ساوه را در روزگار خود شهری سنی و شافعیمذهب معرفی کرده که در نزدیکی آوه، شهر شیعهنشین، قرار داشت و میان ساکنان دو شهر اختلافات مذهبی وجود داشت.[۳] شیروانی (۱۱۹۴- ۱۲۵۳ق) نویسنده، با اشاره به سنی بودن مردم ساوه در گذشته، تصریح کرده است که ساکنان آن در زمان وی همگی شیعه بودند؛ هرچند درباره زمان و چگونگی این تغییر مذهبی توضیحی ارائه نکرده است.[۴]
ساوه تا سال ۶۱۷ق آباد بود، اما در پی حمله مغولان ویران شد و همه ساکنان آن کشته شدند.[۵]در جریان این حوادث، کتابخانه بزرگ شهر نیز به آتش کشیده شد.[۶] این شهر پس از این حملات، پیش از قرن هشتم هجری به دست خواجه ظهیرالدین علی بن ملک شرفالدین بازسازی شد.[۷] برخی منابع حدیثی، خشک شدن دریاچه ساوه را از نشانههای میلاد پیامبر(ص) دانستهاند.[۸]
ورود حضرت معصومه(س) به ساوه
حضرت معصومه(س) در سال ۲۰۱ق، با هدف دیدار امام رضا(ع)، عازم خراسان شد.[۹] کاروان ایشان هنگام ورود به ساوه مورد حمله دشمنان اهلبیت(ع) قرار گرفت و شماری از برادران و همراهان ایشان به شهادت رسیدند.[۱۰] حضرت معصومه(س) پس از این حادثه بیمار شد.[۱۱] بنابر برخی گزارشها بیماری و درگذشت زودهنگام ایشان با مسمومیت توسط زنی در ساوه مرتبط دانسته شده است.[۱۲]
زیارتگاهها و امامزادگان
ساوه از شهرهای دارای زیارتگاههای متعدد است؛ شریفرازی در گنجینه دانشمندان نام شانزده امامزاده مدفون در این شهر را ذکر کرده که از جمله آنها امامزاده مطلب، امامزاده حسینی، امامزاده عباسیه، امامزاده سید علیاصغر، امامزاده سید اسحاق و امامزاده یحیی هستند.[۱۳]
امامزاده سلطان سید اسحاق نیز از زیارتگاههای شناختهشده ساوه است که در برخی منابع او را برادر امام رضا(ع) و در برخی دیگر از نوادگان یکی از برادران امام رضا(ع) معرفی شده است.[۱۴] بنای نخستین بقعه او به قرن هفتم هجری بازمیگردد و تاریخ ۶۷۶ق بر کاشیهای آن دیده میشود.[۱۵] در بخش داخلی بقعه نیز سوره جمعه بر کاشیهای خشتی نقش بسته است.[۱۶] شریفرازی محقق، همچنین مرقد حضرت اشموئیل نبی را در ساوه دانسته است.[۱۷]
مساجد و مدارس
ساوه در دورههای مختلف از مراکز فعالیتهای دینی و علمی بوده است؛ بیش از سی مسجد تاریخی در این شهر گزارش شده که از میان آنها میتوان به مسجد جامع، مسجد حاج عبدالله، مسجد نو و مسجد بازار اشاره کرد.[۱۸] مدارس علمیه ساوه نیز شامل مدرسه مسجد بازار و مدرسه آیتالله بروجردی است.[۱۹]
چهرههای علمی ساوه
شهر ساوه در دورههای مختلف، شماری از عالمان و دانشمندان را در خود پرورش داده است؛ آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، شماری از محدثان و رجالیان ساوه، از جمله صالح ساوجی و محسن ساوجی را نام برده است.[۲۰] از عالمان متأخر ساوه نیز سید اسماعیل ساوجی، شیخالاسلام ساوه یاد شده است که از عصر صفویه تا زمان معاصرش، عالمان بسیاری از میان آنان برخاستهاند.[۲۱]
به گفته یاقوت حموی در معجمالبلدان ابویعقوب یوسف بن اسماعیل ساوی (م ۳۴۶ق) که حاکم نیشابوری از او روایت کرده،[۲۲] و ابوطاهر عبدالرحمن بن احمد بن عِلک ساوی، از امامان شافعی و عالمان حدیث اهل ساوه بودهاند.[۲۳] از جمله مشاهیر ساوه میتوان به ابن سهلان ساوی، منطقدان و ریاضیدان قرن ششم؛ جمالالدین ساوجی (م ۶۳۰ق)، زاهد و عارف؛ سعدالدین ساوجی (م. ۷۱۱ق)، وزیر و صاحب دیوان غازانخان؛ سلمان ساوجی (م ۷۷۸ق)، شاعر؛ حبیبالله ساوجی، نگارگر دوره شاه عباس صفوی؛ نظامالدین محمد بن حسین ساوجی، فقیه و رجالی امامی قرن یازدهم؛ ابوالفضل ساوجی (م. ۱۳۱۲ق)، خوشنویس، طبیب، ادیب و شاعر دوره قاجار[۲۴] و نیز عمر بن سهلان زینالدین ساوی فیلسوف قرن پنجم[۲۵] اشاره کرد.
میراث تاریخی و معماری
مسجد جامع ساوه از جمله مهمترین آثار تاریخی شهر است که آثاری از دورههای نخستین اسلامی تا دوره قاجار را در خود جای داده و بخشهایی از بنای کنونی آن به دوره ایلخانی و صفوی تعلق دارد.[۲۶] مناره مسجد دارای کتیبهای با تاریخ ۵۰۴ق است.[۲۷] مسجد جامع و مناره آن در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند.[۲۸] از دیگر آثار تاریخی ساوه میتوان به بخشی از بازار متعلق به دوره صفوی،[۲۹] سد قدیمی ساوه مشهور به بند شاهعباس، که بنای اولیه آن به قرن هفتم و بازسازی آن به دوره صفوی نسبت داده شده،[۳۰] و بنای قیزقلعه یا قلعه دختر اشاره کرد.[۳۱] ساوه در قرن ششم هجری از مراکز تولید سفال مینایی نیز بوده و نمونههایی از ظروف سفالی آن امروزه در موزههای مختلف جهان نگهداری میشود.[۳۲] وجود حدود ۲۵ آبانبار عمومی بزرگ نیز از دیگر جلوههای معماری و زیرساخت تاریخی شهر است؛ این آبانبارها در زمستان آبگیری میشدند و برای مدتی آب مورد نیاز محلهها را تأمین میکردند. [۳۳]
پانویس
- ↑ رودگر، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۷.
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۶.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ شیروانی، بستان السیاحه یا سیاحت نامه، تهران، ص۳۰۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ رودگر، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۴.
- ↑ شیخ حر عاملی، اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۰۳.
- ↑ بنایی، شناختنامه قم، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۱۰۳.
- ↑ عبدی، درّ عصمت، قم، ص۴۴.
- ↑ عبدی، درّ عصمت، قم، ص۴۴.
- ↑ ظهیری، بر کرانه عصمت، ۱۳۸۵ش، ص۳۶۷.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲.
- ↑ الویری، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه «۶۵۶-۹۰۷»، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۸.
- ↑ الویری، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه «۶۵۶-۹۰۷»، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۸.
- ↑ الویری، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه «۶۵۶-۹۰۷»، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۸.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۱.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات أعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۹، ص۳۰۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات أعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۳، ص۱۶۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ رودگر، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۷.
- ↑ شهرزوری، تاریخ الحکماء قبل ظهور الإسلام و بعده، ۲۰۰۷م، ص۴۱۵.
- ↑ زاهدی، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۸.
- ↑ زاهدی، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۸.
- ↑ زاهدی، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۸.
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۶.
- ↑ جلالی عزیزیان، آوه دومین کانون تشیع در ایران، ۱۳۷۹ش، ص۲۶۳.
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۲.
- ↑ کاخکی و دیگران، بررسی نقوش سفالینههای مینایی ساوه در سدههای ششم و هفتم هجری قمری»، ص۷.
- ↑ ستاد ارتش، فرهنگ جغرافیایی ایران، ۱۳۲۸ش، ج۱، ص۱۰۹.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- الویری، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه «۶۵۶-۹۰۷»، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۸۴ش.
- بنایی، علی، شناختنامه قم، قم، نور مطاف، ۱۳۹۰ش.
- جلالی عزیزیان، حسن، آوه دومین کانون تشیع در ایران، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
- زاهدی، محمدرضا، «مسجد جامع ساوه»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بیناد دایره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ستاد ارتش، فرهنگ جغرافیایی ایران، تهران، ستاد ارتش، ۱۳۲۸ش.
- شریفرازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- شهرزوری، محمد بن محمود، تاریخ الحکماء قبل ظهور الإسلام و بعده «نزهة الأرواح و روضة الأفراح»، محقق: عبدالکریم ابو شویرب، فرانسه، پاریس، ۲۰۰۷م.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمی چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- شیروانی، زین العابدین بن اسکندر، بستان السیاحه یا سیاحت نامه، تهران، کتابخانه سنایی، بیتا.
- ظهیری، علیاصغر، بر کرانه عصمت، برای هر معصوم سه مجلس، قم، پیام حجت، ۱۳۸۵ش.
- عبدی، علیاشرف، درّ عصمت: نگاهی بر زندگانی حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام، قم، زائر، بیتا.
- کاخکی و دیگران، بررسی نقوش سفالینههای مینایی ساوه در سدههای ششم و هفتم هجری قمری بر اساس نمونههای موزه متروپولیتن»، فصلنامه علمی نگارینه هنر اسلامی، شماره۶، تابسان ۱۳۹۴ش.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، داراحیاء التراث، بیتا.