ساوه
 مسجد جامع ساوه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| استان | مرکزی |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| قدمت | پیش از اسلام |
| وقایع مهم | حضور حضرت معصومه(ع) و حمله به کاروان او |
| مکانهای تاریخی | سد قدیمی ساوه مشهور به بند شاهعباس، بنای قیزقلعه یا قلعه دختر |
| اماکن | |
| زیارتگاه | امامزاده سلطان سید اسحاق |
| حوزه علمیه | مدرسه مسجد بازار و مدرسه آیتالله بروجردی |
| مساجد | مسجد جامع، مسجد حاج عبدالله، مسجد نو و مسجد بازار |
ساوه از شهرهای تاریخی ایران است که پیشینه سکونت در آن به دوره پیش از تاریخ بازمیگردد. مردم ساوه در گذشته پیرو مذهب شافعی بودند، اما بهتدریج به تشیع گرایش یافتند.
ساوه در دورههای مختلف تاریخی، محل ظهور و پرورش عالمان و دانشمندان متعددی بوده است؛ از جمله ابویعقوب یوسف بن اسماعیل ساوی (م ۳۴۶ق)، ابوالفضل ساوجی (م ۱۳۱۲ق)، خوشنویس، طبیب، ادیب و شاعر دوره قاجار، و سید اسماعیل ساوجی، مشهور به شیخالاسلام که از عصر صفوی تا دورههای متأخر، عالمان بسیاری از خاندان او برخاستهاند.
شانزده امامزاده در ساوه مدفوناند که از مشهورترین آنان میتوان به سلطان سید اسحاق، منسوب به برادر امام رضا(ع)، اشاره کرد. از میراث تاریخی و معماری ساوه میتوان به مسجد جامع ساوه، سد تاریخی و آبانبارهای برجایمانده از دورههای گذشته نام برد.
پیشینه تاریخی و تحولات مذهبی
ساوه از شهرهای استان مرکزی است،[۱] که در گذشته منسوبان به ساوه را «ساوی» یا «ساوجی» مینامیدند.[۲] ساوه از شهرهای تاریخی ایران است که پیشینه سکونت در آن به دوره پیش از تاریخ بازمیگردد؛ یافتههای باستانشناسی در محوطههایی مانند تپه گلمحمد، تپه امامزاده عبدالله، تپه قیجه یا قیلجه و تپه فُستُق «پسته»، شواهدی از تداوم سکونت در این منطقه از دوره پیش از تاریخ تا دوره ساسانی ارائه کرده است.[۳]
در منابع اسلامی، خشکشدن دریاچه ساوه همزمان با ولادت پیامبر اسلام(ص) از نشانههای ظهور اسلام دانسته شده است.[۴]
ساوه پس از فتح ایران به قلمرو مسلمانان پیوست.[۵] به گفته مورخان، ساوه تا قرن ششم، شهری سنینشین با مذهب شافعی بودند[۶] که به سبب همجواری با شهر شیعهنشین آوه از اختلافات مذهبی میان دو شهر یاد شده است.[۷]
شیروانی (۱۱۹۴- ۱۲۵۳ق) نویسنده، با اشاره به سنی بودن مردم ساوه در گذشته، تصریح کرده است که ساکنان ساوه در زمان وی همگی شیعه بودند؛ اما درباره زمان و چگونگی این تغییر مذهب توضیحی ارائه نکرده است.[۸]
ساوه تا سال ۶۱۷ق آباد بود، اما در پی حمله مغولان ویران شد و همه ساکنان آن کشته شدند.[۹] در جریان این حمله، کتابخانه بزرگ شهر نیز به آتش کشیده شد.[۱۰] این شهر پس از این حملات، پیش از قرن هشتم هجری به دست خواجه ظهیرالدین علی بن ملک شرفالدین بازسازی شد.[۱۱]
عبور حضرت معصومه(س) از ساوه
برپایه کتاب تاریخ قم، حضرت معصومه برای دیدار برادرش امام رضا(ع) از مدینه راهی ایران شد،[۱۲] و در شهر ساوه مسموم شد.[۱۳]
زیارتگاهها و امامزادگان
ساوه از شهرهای دارای زیارتگاههای متعدد است؛ شریف رازی در گنجینه دانشمندان از شانزده امامزاده مدفون در این شهر نام برده است که از جمله آنها امامزاده مطلب، امامزاده حسینی، امامزاده عباسیه، امامزاده سید علیاصغر، امامزاده سید اسحاق و امامزاده یحیی هستند.[۱۴]
امامزاده سلطان سید اسحاق از مشهورترین زیارتگاههای ساوه است.[۱۵] درباره نسب او دیدگاههای مختلفی وجود دارد؛ در برخی منابع او را برادر امام رضا(ع) و در برخی دیگر از نوادگان یکی از برادران امام رضا(ع) معرفی شده است.[۱۶] بنای نخستین بقعه او به قرن هفتم هجری بازمیگردد.[۱۷]
حضرت اشموئیل نبی
بقعه منسوب به حضرت اشموئیل نبی نیز از زیارتگاههای شناختهشده ساوه است و در منابع تاریخی و محلی از آن یاد شده است.[۱۸]
مساجد و مراکز دینی
ساوه در دورههای مختلف از مراکز فعالیتهای دینی و علمی بوده است؛ مدرسه مسجد بازار و مدرسه آیتالله بروجردی از مراکز علوم دینی ساوه به شمار میآیند.[۱۹]
بیش از سی مسجد تاریخی در این شهر گزارش شده که از میان آنها میتوان به مسجد جامع، مسجد حاج عبدالله، مسجد نو و مسجد بازار اشاره کرد.[۲۰] مدارس علمیه ساوه نیز شامل مدرسه مسجد بازار و مدرسه آیتالله بروجردی است.[۲۱]
مسجد جامع ساوه از جمله مهمترین آثار تاریخی شهر است که آثاری از دورههای نخستین اسلامی تا دوره قاجار را در خود جای داده و بخشهایی از بنای کنونی آن به دوره ایلخانی و صفوی تعلق دارد.[۲۲] مناره مسجد دارای کتیبهای با تاریخ ۵۰۴ق است.[۲۳] مسجد جامع و مناره آن در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند.[۲۴]
عالمان و محدثان شیعه ساوه
شهر ساوه در دورههای مختلف، شماری از عالمان و دانشمندان را در خود پرورش داده است؛ آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، شماری از محدثان و رجالیان ساوه، از جمله صالح ساوجی و محسن ساوجی را نام برده است.[۲۵] از عالمان دوره صفوی و پس از آن نیز میتوان به سید اسماعیل ساوجی ملقب به شیخالاسلام ساوه[۲۶] نظامالدین محمد بن حسین ساوجی، فقیه و رجالی امامی قرن یازدهم هجری،[۲۷] و همچنین محمدرضا شریعتمدار ساوجی از مجتهدان شیعه قم،[۲۸] اشاره کرد.
به گفته یاقوت حموی در معجمالبلدان، ابویعقوب یوسف بن اسماعیل ساوی (م۳۴۶ق) که حاکم نیشابوری از او روایت کرده، و نیز ابوطاهر عبدالرحمن بن احمد بن عِلک ساوی، از جمله عالمان حدیث اهل سنت در ساوه بودهاند.[۲۹]
از جمله مشاهیر ساوه میتوان به عمر بن سهلان زینالدین ساوی فیلسوف قرن پنجم،[۳۰] ابن سهلان ساوی، منطقدان و ریاضیدان قرن ششم؛ جمالالدین ساوجی زاهد و عارف قرن هفتم؛ سعدالدین ساوجی وزیر و صاحب دیوان غازانخان در قرن هشتم؛ سلمان ساوجی، شاعر قرن هشتم؛ حبیبالله ساوجی، نگارگر دوره شاه عباس صفوی؛ ابوالفضل ساوجی (م۱۳۱۲ق)، خوشنویس، طبیب، ادیب و شاعر دوره قاجار[۳۱] و نیز اشاره کرد.
میراث تاریخی و معماری
از آثار تاریخی ساوه میتوان به بخشی از بازار متعلق به دوره صفوی،[۳۲] سد قدیمی ساوه مشهور به بند شاهعباس اشاره کرد.[۳۳] بنای اولیه این سد به قرن هفتم و بازسازی آن به دوره صفوی نسبت داده شده است.[۳۴] بنای قیزقلعه یا قلعه دختر از جمله آثار تاریخی ساوه نام برده شده است.[۳۵]
ساوه در قرن ششم هجری یکی از مراکز تولید سفال مینایی بوده و و آثار سفالی آن در موزههای مختلف جهان نگهداری میشود.[۳۶] وجود حدود ۲۵ آبانبار عمومی بزرگ نیز از دیگر جلوههای معماری و زیرساخت تاریخی شهر است؛ این آبانبارها در زمستان آبگیری میشدند و برای مدتی آب مورد نیاز محلهها را تأمین میکردند. [۳۷]
پانویس
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۱.
- ↑ رودگر، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۷.
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۶.
- ↑ شیخ حر عاملی، اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۰۳.
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۶.
- ↑ جفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۱۷۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ شیروانی، بستان السیاحه یا سیاحت نامه، تهران، ص۳۰۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ رودگر، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۴.
- ↑ قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
- ↑ عاملی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۲۸.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲.
- ↑ الویری، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان، ص۲۲۸.
- ↑ الویری، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان، ص۲۲۸.
- ↑ الویری، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان، ص۲۲۸.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۱.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲.
- ↑ زاهدی، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۸.
- ↑ زاهدی، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۸.
- ↑ زاهدی، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات أعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۹، ص۳۰۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات أعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۳، ص۱۶۴.
- ↑ رودگر، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۷.
- ↑ حضرتی آشتیانی، «اﺟﺎزات و اﺳﻨﺎد آﯾﺖالله ﺣﺎج ﺷﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪﺣﺴﯿﻦ ﺷﺮﯾﻌﺘﻤﺪار ﺳﺎوﺟﯽ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۹۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۳، ص۱۷۹.
- ↑ شهرزوری، تاریخ الحکماء قبل ظهور الإسلام و بعده، ۲۰۰۷م، ص۴۱۵.
- ↑ رودگر، «مسجد جامع ساوه»، ص۶۵۷.
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۶.
- ↑ جلالی عزیزیان، آوه دومین کانون تشیع در ایران، ۱۳۷۹ش، ص۲۶۳.
- ↑ جلالی عزیزیان، آوه دومین کانون تشیع در ایران، ۱۳۷۹ش، ص۲۶۳.
- ↑ رودگر، «ساوه»، ص۶۵۲.
- ↑ کاخکی و دیگران، بررسی نقوش سفالینههای مینایی ساوه در سدههای ششم و هفتم هجری قمری»، ص۷.
- ↑ ستاد ارتش، فرهنگ جغرافیایی ایران، ۱۳۲۸ش، ج۱، ص۱۰۹.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- الویری، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه «۶۵۶-۹۰۷»، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۸۴ش.
- بنایی، علی، شناختنامه قم، قم، نور مطاف، ۱۳۹۰ش.
- جفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، وزارت دفاع، ۱۳۸۷ش.
- جلالی عزیزیان، حسن، آوه دومین کانون تشیع در ایران، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
- زاهدی، محمدرضا، «مسجد جامع ساوه»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بیناد دایره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ستاد ارتش، فرهنگ جغرافیایی ایران، تهران، ستاد ارتش، ۱۳۲۸ش.
- شریفرازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- شهرزوری، محمد بن محمود، تاریخ الحکماء قبل ظهور الإسلام و بعده «نزهة الأرواح و روضة الأفراح»، محقق: عبدالکریم ابو شویرب، فرانسه، پاریس، ۲۰۰۷م.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمی چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- شیروانی، زین العابدین بن اسکندر، بستان السیاحه یا سیاحت نامه، تهران، کتابخانه سنایی، بیتا.
- ظهیری، علیاصغر، بر کرانه عصمت، برای هر معصوم سه مجلس، قم، پیام حجت، ۱۳۸۵ش.
- عاملی، سید جعفر مرتضی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۰۳ق.
- عبدی، علیاشرف، درّ عصمت: نگاهی بر زندگانی حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام، قم، زائر، بیتا.
- قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، تصحیح: جلالالدین تهرانی، تهران، توس، بیتا.
- کاخکی و دیگران، بررسی نقوش سفالینههای مینایی ساوه در سدههای ششم و هفتم هجری قمری بر اساس نمونههای موزه متروپولیتن»، فصلنامه علمی نگارینه هنر اسلامی، شماره۶، تابسان ۱۳۹۴ش.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، داراحیاء التراث، بیتا.