دارالعلم فاطمیان
دارالعلم فاطمیان از مراکز مهم علمی جهان اسلام بود که در آن، عقاید شیعه اسماعیلیه ترویج می‌شد. این مرکز در سال ۳۹۵ق به دستور اَلحَاکم بأَمرالله، ششمین خلیفه فاطمی، در قاهره تأسیس شد.
درباره هدف تأسیس آن، دو دیدگاه وجود دارد: مقابله با عباسیان و گسترش باورهای فاطمی، یا جلوگیری از اعتراض اهل‌سنت از طریق ایجاد مرکزی مشابه بیت‌الحکمه مأمون عباسی، هفتمین خلیفه عباسی، و فراهم‌کردن زمینه فعالیت علمی آنان.
کتابخانه دارالعلم از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های آن روزگار بود و بیش از یک‌میلیون‌وپانصد هزار کتاب در آن نگهداری می‌شد. اداره این مرکز بر عهده داعیان اسماعیلی، قاضیان و عالمان بود و هزینه‌های آن از منابع حکومتی و موقوفات تأمین می‌شد.
دارالعلم در سال ۵۱۳ق به دستور أَفضل بن بَدر جَمالی، وزیر فاطمی، تعطیل شد؛ اما پس از کشته‌شدن او، مأمون، وزیر دیگر فاطمی، آن را دوباره گشود و در سال ۵۱۷ق به محل دیگری انتقال داد. فعالیت این مرکز تا پایان حکومت فاطمیان در سال ۵۶۷ق ادامه یافت. پس از سقوط فاطمیان، دارالعلم به مدرسه‌ای برای ترویج مذهب شافعی تبدیل شد.
معرفی و جایگاه
دارالعلم فاطمیان از مهم‌ترین مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام در عصر فاطمیان بود[۱] که در شکوفایی فرهنگی مصر نقش داشت.[۲] این مرکز به دستور الحاکم بامرالله، ششمین خلیفه فاطمی،[۳] در دهم جمادی‌الثانی سال ۳۹۵ق در قاهره تأسیس شد[۴] و در بخشی از کاخ خلیفه[۵] و نزدیک قصر او[۶] قرار داشت. نام این مرکز در آغاز، دارالحکمه بود[۷] و بعدها به دارالعلم تغییر یافت.[۸] در این مرکز، علومی مانند فقه، نجوم، ریاضیات، منطق و پزشکی تدریس می‌شد.[۹]
گفته شده است که فاطمیان، دارالعلم را با هدف مقابله با عباسیان و گسترش باورهای خود تأسیس کردند.[۱۰] در گزارشی دیگری آمده، الحاکم بامرالله در آغار حکومتش رفتار افراطی با اهل‌سنت مصر داشت. او برای جلوگیری از اعتراض آنان، که بیشتر جمعیت این سرزمین را تشکیل می‌دادند، نهادی مشابه بیت‌الحکمه مأمون عباسی (درگذشت: ۲۱۸ق) ایجاد کرد و به آنان نیز اجازه فعالیت علمی داد.[۱۱]
آموزش باروهای اسماعیلیه
بر اساس گزارش منابع، دارالعلم فاطمیان در آغاز با رویکردی تسامح‌آمیز نسبت به اهل‌سنت تأسیس شد[۱۲] و عالمان اهل‌سنت نیز در آن به تدریس و فعالیت‌های علمی می‌پرداختند.[۱۳] با گذشت زمان، فعالیت‌های این مرکز به آموزش و ترویج مذهب اسماعیلی گسترش یافت[۱۴] و تربیت فقیهان و داعیان این مذهب را نیز دربرگرفت.[۱۵] در سال‌های ۴۰۰ و ۴۰۱ق، داعی‌الدعاة اسماعیلی در قصر خلیفه جلسات آموزش باورهای اسماعیلی را برای اشراف و درباریان برگزار می‌کرد. این جلسات برای عموم مردم نیز تشکیل می‌شد.[۱۶] همچنین، گردهمایی مبلغان اسماعیلی در دارالعلم برگزار می‌شد.[۱۷]
کتابخانه دارالعلم
کتابخانه دارالعلم فاطمیان از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های جهان در آن روزگار معرفی شده است.[۱۸] بخش زیادی از کتاب‌ها و نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه خلیفه فاطمی[۱۹] و دیگر قصرها به این مرکز منتقل شد.[۲۰] همچنین، کتابهای شخصی فقیهان نیز به این مجموعه اضافه شد.[۲۱]
گفته شده، کتابهای کتابخانه تنها به منابع اسماعیلیه اختصاص نداشت و کتابهای اهل‌سنت را نیز دربرمی‌گرفت.[۲۲] بسیاری از کتاب‌ها را خطاطان برجسته کتابت کرده بودند.[۲۳] شمار کتابهای کتابخانه در منابع، بیش از یک میلیون و پانصد هزار گزارش شده است؛[۲۴] هرچند این آمار مورد تردید واقع شده است.[۲۵] استفاده از کتابخانه برای عموم آزاد بود و مراجعه‌کنندگان می‌توانستند از کتاب‌ها برای مطالعه و نسخه‌برداری استفاده کنند. کاغذ، قلم و جوهر مورد نیاز نیز در اختیار آنان قرار می‌گرفت.[۲۶]
ساختار و اداره دارالعلم
بر اساس گزارش منابع، مدیریت دارالعلم در دوره‌های مختلف بر عهده افرادی از جمله داعیان اسماعیلی و قاضیان بود. عبدالعزیز بن محمد بن نُعْمان، داعی‌الدعاة اسماعیلی، تا سال ۳۹۸ق این مسئولیت را بر عهده داشت[۲۷] و پس از او، مالک بن سعید فاروقی به مدیریت رسید.[۲۸] گفته شده است که عبدالعزیز و مالک بن سعید به فرمان خلیفه فاطمی کشته شدند.[۲۹] در سال ۵۱۰ق، ابومحمد حسن بن آدم مدیریت دارالعلم را بر عهده داشت[۳۰] و در سال ۵۳۴ق، هِبَة‌الله بن حسن انصاری اَوسی، قاضی‌القضاة، به این منصب منصوب شد.[۳۱]
در برخی منابع، سکونت داعی‌الدعاة[۳۲] و شاگردان او در دارالعلم گزارش شده است؛[۳۳] هرچند اسکان داعی‌الدعاة مورد تردید قرار گرفته است.[۳۴] از فقیهان و عالمان نحو، لغت و طب خواسته می‌شد در دارالعلم اقامت گزینند و از خلیفه مقرری دریافت می‌کردند.[۳۵] انتخاب استادان دارالعلم نیز بر عهده داعی‌الدعاة بود.[۳۶]
هزینه‌ها و موقوفات
دارالعلم زیر نظر خلیفه فاطمی اداره می‌شد[۳۷] و مدیران، کارکنان، خادمان[۳۸] و فقیهان و عالمان حاضر در آن،[۳۹] دستمزد دریافت می‌کردند. این مرکز از سال ۳۹۹ق در شمار موقوفات قرار گرفت.[۴۰] الحاکم نیز در سال ۴۰۰ق بخشی از دارایی‌های خود را برای آن و چند مسجد، از جمله مسجد جامع الازهر وقف کرد.[۴۱] بر اساس گزارش‌ها، سالانه ۲۵۷ دینار از درآمدهای موقوفه برای تهیه کاغذ و جوهر، صحافی کتاب‌ها، تأمین آب و دیگر نیازهای دارالعلم اختصاص می‌یافت.[۴۲]
تعطیلی و پایان فعالیت
بر اساس گزارش منابع، افضل بن بدر جمالی، وزیر فاطمی، به‌دلیل نگرانی از نفوذ اهل‌سنت و تبلیغات عالمان آنان،[۴۳] دارالعلم را در سال ۵۱۳ق تعطیل کرد.[۴۴] پس از کشته‌شدن افضل، به دستور خلیفه فاطمی، مأمون، وزیر دیگر فاطمی، این مرکز را دوباره گشود.[۴۵] به گزارش مِقْرِیزی (درگذشت: ۸۴۵ق)، مأمون در سال ۵۱۷ق محل دارالعلم را تغییر داد و سرپرستی آن را به ابومحمد حسن بن آدم سپرد.[۴۶] در گزارشی دیگر آمده است که فعالیت‌های تبلیغی دارالعلم در محل جدید، زیر نظر یکی از داعیان اسماعیلی، تا پایان حکومت فاطمیان در سال ۵۶۷ق ادامه داشت.[۴۷]
گفته شده، پس از سقوط حکومت فاطمیان، دارالعلم به دست ایُّوبیان افتاد. صلاح‌الدین ایوبی این مرکز را به مدرسه‌ای برای ترویج مذهب شافعی تبدیل کرد.[۴۸] در گزارشی دیگر، از تبدیل دارالعلم به بیمارستان سخن گفته شده است.[۴۹]
در برخی منابع آمده، در قرن نهم هجری قمری، به‌جای دارالعلم خانه‌ای متعلق به خانواده خضیری قرار داشت.[۵۰] این خانه نیز در سال ۱۲۴۰ق به دستور سلیمان‌آغا سَلَحدار، مسئول اسلحه‌خانه محمدعلی باشا، تخریب و زمین آن به ملکی که وی قصد داشت در آن خانه‌ای برای خود بسازد، ملحق شد.[۵۱]
پانویس
- ↑ حاجی‌زاده، «دارالعلم‌های شیعی...»، ص۲۴۹.
- ↑ حاجی‌زاده، «دارالعلم‌های شیعی...»، ص۲۴۹.
- ↑ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۹۷.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۰۲.
- ↑ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۰.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۹۹.
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۹۸.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۶؛ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۱۰۴.
- ↑ قاضی مارستان، أحاديث الشيوخ الثقات، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۰.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۹۸.
- ↑ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۱۰۶.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۶.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۶.
- ↑ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۱۰۶.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۱.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۲.
- ↑ حاجی‌زاده، «دارالعلم‌های شیعی...»، ص۲۴۹.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۰۲.
- ↑ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۱۰۳.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۰۲.
- ↑ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۱۰۴.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۹۹-۱۰۰.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۱؛ حاجی‌زاده، «دارالعلم‌های شیعی...»، ص۲۴۹.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۱.
- ↑ مقریزی، اتعاظ الحنفا، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۰۴.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۱.
- ↑ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۱.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۴.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۷.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۲.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۴.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۳.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۹۹-۱۰۱.
- ↑ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۱۰۷.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۱.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۶-۵۷.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۰۲.
- ↑ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۷.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۱۰۷؛ تقوی، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ص۵۶.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۰۳.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۰۴ و ۵۰۷.
- ↑ قاضی مارستان، أحاديث الشيوخ الثقات، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۰.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۰۵.
- ↑ مقریزی، المواعظ والإعتبار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۴۶۰-۴۶۱.
- ↑ حاجی‌زاده، «کارکرد دارالعلم فاطمی...»، ص۱۰۷.
- ↑ طرابلسی، تشیع در طرابلس و شام، ۱۳۹۰ش، ص۲۲۵.
- ↑ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۹۹.
- ↑ عش، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی، ۱۳۷۲ش، ص۹۹-۱۰۰.
منابع
- تقوی، محمد، «کتابخانه‌ها، دارالعلم و نگارش کتاب در عصر فاطمیان»، ماهنامه پژوهشهای تاریخی، اجتماعی و سیاسی، شماره ۱، اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
- حاجی‌زاده، یدالله، «دارالعلم‌های شیعی؛ نهادی آموزشی با نقش واسطه‌ای در رشد تمدن اسلامی»، دوفصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۹، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- حاجی‌زاده، یدالله، «کارکرد دارالعلم فاطمی در آموزش علوم و تبلیغ تعالیم اسماعیلی»، نشریه تمدن اسلامی و دین‌پژوهی، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۹ش.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، کتاب روز، ۱۳۸۶ش.
- صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۸۸ش.
- طرابلسی، علی ابراهیم، تشیع در طرابلس و شام با تکیه بر دولت بنی عمار، تهران، کتاب توت، ۱۳۹۰ش.
- عش، یوسف، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی در قرون وسطی (بین النهرین سوریه و مصر)، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۲ش.
- قاضی مارستان، محمد بن عبدالباقی، أحاديث الشيوخ الثقات: المشيخة الكبرى، مکه، دار عالم الفوائد، ۱۴۲۲ق.
- مقریزی، احمد بن علی، اتعاظ الحنفا بأخبار الائمة الفاطميين الخلفا، قاهره، جمهورية مصر العربية. وزارة الاوقاف. المجلس الاعلى للشئون الاسلامية. لجنة احياء التراث الاسلامي، ۱۴۱۶ق.
- مقریزی، احمد بن علی، المواعظ والإعتبار في ذكر الخطط و الآثار، تحقیق ایمن فواد سید، لندن، مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامي، ۱۴۲۳ق.