سید محمد موسوی عاملی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از سید محمد عاملی)
پرش به: ناوبری، جستجو
سید محمد موسوی عاملی
اطلاعات فردی
نام کامل: محمد بن علی بن الحسین بن أبی‌الحسن موسوی عاملی جبعی
لقب: صاحب مدارک
نسب: نوه شهید ثانی
تاریخ تولد: ۹۴۶ق
تاریخ وفات: ۱۰۰۹ق
خویشاوندان
سرشناس:
صاحب معالم
اطلاعات علمی
استادان: مقدس اردبیلی
شاگردان: محمد امین استرآبادی
تألیفات: مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، حاشیة الاستبصار، حاشیة التهذیب


سید محمد بن علی موسوی عاملی (۹۴۶-۱۰۰۹ق) معروف به صاحب مدارک، فقیه شیعی و نوه دختری شهید ثانی.

سید محمد نزد عالمانی همچون پدرش سید نورالدین علی موسوی عاملی و مقدس اردبیلی شاگردی کرد. همچنین با دایی‌اش حسن بن زین الدین معروف به صاحب معالم هم‌درس بود و محمدامین استرآبادی از شاگردان وی بوده است. آثاری مانند: مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، حاشیه بر استبصار و حاشیه بر تهذیب الاحکام از وی به جای مانده است.

وی به وجوب عینی نماز جمعه در زمان غیبت، اعتقاد داشت؛ همچنین به لزوم ولایت داشتن فقیه جامع الشرایط در امور اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی حکم می‌کند.[نیازمند منبع]

ولادت و نسب

سید شمس الدین محمد بن علی بن حسین بن ابی‌الحسن موسوی عاملی جبعی در سال ۹۴۶ق به دنیا آمد. پدرش سید نورالدین علی موسوی عاملی و مادرش دختر شهید ثانی بود.[۱]

سید محمد پسری به نام سید نجم الدین داشته که وی و دو فرزندش (نوه‌های صاحب مدارک) ابی عبد الله محمد و ابی الصلاح علی از صاحب معالم دارای اجازه بوده‌اند.[۲]

فرزند دیگرش سید حسین نام داشت که به گفته حر عاملی فقیه بوده است.[۳] سید حسین منصب شیخ‎الاسلامی مشهد را دارا بود و سید مرتضی -معاصر با علامه مجلسی- از نوادگان او محسوب می‌شود.[۴]

جایگاه علمی

سید محمد از عالمان ستایش‎‌‌شده در کتاب‌های رجالی شیعیان است.[۵] گفته‌اند، او روش فقهی استادش مقدس اردبیلی را دنبال کرد؛ در احادیث، تحقیق و تحفص کرده و آرا و اقوال و دریافت‌های علما را حجت نمی‌دانست.[۶] بنا بر گزارش برخی منابع، سید محمد به همراه صاحب معالم، از بیم آنکه با مسافرت به ایران، شاه عباس از او بخواهد که وارد دربار شود؛ زیارت امام رضا(ع) را ترک کرد.[۷]

استادان

سید محمد ادبیات عرب، منطق، ریاضی و علوم معقول و منقول را نزد پدرش سید نورالدین علی و سید علی صائغ حسینی جزینی فراگرفت که هر دو آنان از شاگردان شهید ثانی بودند.[۸]

وی به همراه صاحب معالم درس‎های منطق، مطوّل، حاشیة خطائی، حاشیه ملا عبدالله، کتاب تهذیب المنطق و همچنین فقه و حدیث را نزد ملا عبد الله یزدی(صاحب حاشیه در منطق) فرا گرفت.[۹]

شیخ احمد بن حسن نباطی عاملی از دیگر استادان وی بوده است. همچنین از محضر حسین بن عبد الصمد پدر شیخ بهایی نیز بهره برد[۱۰]و روایاتی را به واسطه وی از شهید ثانی نقل نموده است.[۱۱]

سید محمد به همراه دایی خود صاحب معالم برای تکمیل آموزش به نجف مهاجرت کرده و در درس مقدس اردبیلی حاضر شد و از آن جهت که نمی‌توانست مدت زیادی در عراق بماند از استاد درخواست کردند روش خاصی را در تدریس به کار گیرد؛ به این صورت که آنان پیشاپیش درس را مطالعه کنند و استاد فقط مطالبی را که فهم نکردند برای آنان تدریس کند. مقدس اردبیلی این روش را پسندید و سید محمد و سید حسن نزد او برخی دروس از جمله اصول و منطق و کلام و کتاب‌هایی مانند شرح مختصر عضدی و شرح شمسیة و شرح المطالع را فرا گرفتند.

حضور این دو در نجف مصادف با زمانی بود که مقدس اردبیلی مشغول تالیف شرحی بر کتاب ارشاد بود؛ وی بخش‌هایی از نوشته‌هایش را برای اصلاح به آن دو می‌سپرد تا عبارات غیرفصیح را اصلاح کنند.[۱۲]

شاگردان

از جمله شاگردان او می‌توان به این افراد اشاره کرد:

نوه شهید ثانی؛ به نام شیخ محمد بن حسن بن زین الدین عاملی از دیگر شاگردان اوست که اشعاری در رثای استاد خود اشعاری سروده است.[۱۳]

هو السید المولی الّذی ثمّ بدره فاضحی إلی نهج الکرامات هادیا
و للفقه نوح یترک الصّلد ذائبا کما سال دمع الحظ یحکی الفؤادیا. [۱۴]
او آقا و سروری است که چنان ماه شب چهارده کامل شد؛ و راهنما برای راه عزت و شرف گردید؛ علم فقاهت در سوگ وی چنان گریست که سنگ خارا ذوب گردید؛ اشک‌های حسرت که نشان اندوه دل است در فراق وی جاری گشت

تألیفات

سید محمد به عالم کثیرالتحقیق و قلیل التالیف معروف است آثار او شامل ردّیات فراوانی بر نظریات فقهی و اصولی مشهور بین علمای متاخر است.[۱۵] برخی آثار وی عبارتند از:

بنابر تحقیق محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، انتساب دو کتاب آخر به سید محمد اشتباه است و مؤلفان این دو کتاب افراد دیگری هستند.[۱۹] شرح الالفیة ابن الناظم متعلق به سید محمد بن علی بن محیی الدین موسوی عاملی و کتاب شرح القصائد متعلق به سید محمد بن حسن بن ابی الرضا علوی بغدادی[۲۰]

برخی از آراء فقهی

وی از جمله علمای شیعه است که نماز جمعه را در زمان غیبت، واجب عینی می‌داند.[۲۱]

درگذشت

سید محمد موسوی عاملی در شب ۱۰ ربیع‌الاول سال ۱۰۰۹(یا در شب شنبه ۱۸ ربیع‌الاول ۱۰۰۹ قمری) [۲۲] ) در قریه جبع[۲۳] و در ۶۲ سالگی[۲۴]در جنوب لبنان درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.[۲۵]

در رابطه با وفات سید محمد شعری سروده شده که به تاریخ وفات و سن وی در زمان مرگ اشاره دارد:

و ابن علی سبط ذی المسالک

بعد (نجاح) (جد ذوالمدارک)

کلمه «نجاح» به حساب حروف ابجد بیانگر عدد ۶۲ است که اشاره به سن وی و جمله «و جد ذوالمدارک» اشاره به عدد ۱۰۰۹ است که سال وفات اوست.[۲۶]

دایی وی حسن بن زین الدین (صاحب معالم) بعد از وفات «صاحب مدارک»بر مزار او این آیه قرآن را نوشت:

«رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَ مِنْهُم مَّن ینتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا؛ مردانی هستند که بر سر عهدی که با خدا بستند صادقانه ایستاده‌اند؛ بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند)، و بعضی دیگر در انتظارند؛ و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند..»[۲۷]

همچنین وی در فراغ سید محمد ابیاتی سوزناک سرود که آن هم بر مزار وی نوشته شده است.[۲۸]

پانویس

  1. امین، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص۶.
  2. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۷.
  3. حرعاملی، امل الآمل، ج۱، ص۷۹.
  4. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۷.
  5. حر عاملی، امل الآمل، ج ۱، ص۱۶۷؛ تفرشی، نقدالرجال، ج ۴، ص۲۷۰؛ بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص۴۵-۴۴.
  6. عظیمی، تاریخ فقه و فقها، ص۲۳۷.
  7. مدرس، ریحانه الادب، ج ۳، ص۳۹۲.
  8. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۴۸.
  9. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۶.
  10. قمی، فوائدالرضویه، ج ۲، ص۸۷۲-۸۷۱.
  11. بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص۴۸.
  12. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۴۸.
  13. سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۱۱، ص۲۸۹-۲۸۸.
  14. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج ۷، ص۴۶.
  15. حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۱۶۸.
  16. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۴۶.
  17. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۷.
  18. قمی، فوائدالرضویه، ج۲، ص۸۷۱.
  19. امین،اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۷.
  20. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۷.
  21. عاملی، مدارک الاحکام، ج۴، ص۲۱.
  22. بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص۵۰.
  23. حرعاملی، امل الآمل، ج۱، ص۱۶۹.
  24. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۵۵.
  25. افتتاح مرقدي عالمين شهيدين في جباع
  26. عاملی، مدارک الاحکام، ج۱، ص۳۵ از مقدمه کتاب.
  27. سوره احزاب، آیه ۲۳.
  28. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۵۴.

منابع

  • امین، محسن، اعیان الشیعه، دارالتعارف للمطبوعات،بیروت، ۱۴۰۶ ق.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، لؤلؤة البحرین، تحقیق: محمد صادق بحرالعلوم، موسسه آل البیت، قم، بی‎تا.
  • تفرشی، مصطفی بن حسین، نقدالرجال، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۸ ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقیق: سید احمد حسینی، مکتبة الاندلس، بغداد، بی‌تا.
  • سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، موسسة الامام صادق، قم، ۱۴۲۰ ق.
  • عاملی،، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الإسلام، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بی‎تا.
  • عظیمی، حبیب الله، تاریخ فقه و فقها، اساطیر، تهران،، ۱۳۸۵.
  • قمی، عباس، فوائدالرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، موسسه بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۷ ش.
  • مدرس، محمد علی، ریحانه الادب، انتشارات خیام، تهران، ۱۳۶۹.
  • موسوی خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۲ ق.