سید محمد موسوی عاملی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
سید محمد موسوی عاملی (صاحب مدارک)
اطلاعات فردی
نام کامل: محمد بن علی بن الحسین بن أبی الحسن موسوی عاملی جبعی
لقب: صاحب مدارک
نسب: نوه شهید ثانی
تاریخ تولد: ۹۴۶ق
تاریخ وفات: ۱۰۰۹ق
خویشاوندان
سرشناس:
صاحب معالم
استادان: مقدس اردبیلی
شاگردان: محمد امین استرآبادی
تألیفات: مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، حاشیة الاستبصار، حاشیة التهذیب


سید محمد بن علی موسوی عاملی (۹۴۶-۱۰۰۹ق) معروف به صاحب مدارک، از فقهای شیعه و نوه دختری شهید ثانی.

عالمان رجالی، علم و تقوای وی را ستوده و او را محققی دقیق معرفی کرده‌اند. از اساتید وی می‌توان از پدرش سید نورالدین علی موسوی عاملی و مقدس اردبیلی نام برد. سید محمد همچنین با دایی خود حسن بن زین الدین معروف به صاحب معالم هم‌درس بود و شاگردان بسیاری از جمله محمدامین استرآبادی تعلیم داده است.

بنابر مشهور، سید محمد از آن دست دانشورانی است که با وجود داشتن تحقیقات علمی بسیار، کمتر تالیف کرده است؛ در عین حال آثار قابل توجهی مانند: مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، حاشیه بر استبصار و حاشیه بر تهذیب الاحکام از وی به جای مانده است. وی از جمله عالمان شیعه است که به وجوب عینی نماز جمعه در زمان غیبت، اعتقاد داشت و در تالیفاتش بر آن تصریح کرد؛ همچنین وی از جمله فقیهانی است که به لزوم ولایت داشتن فقیه جامع الشرایط در امور اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی حکم می‎کند. صاحب مدارک در سال ۱۰۰۹ق و در ۶۲ سالگی درگذشت.

ولادت و نسب

سید شمس الدین محمد بن علی بن الحسین بن أبی الحسن موسوی عاملی جبعی در سال ۹۴۶ق به دنیا آمد. پدرش سید نورالدین علی موسوی عاملی و مادرش دختر شهید ثانی بود. سید علی از عالمان به نام عصر خود به شمار می‌رفت و پس از شهادت شهید ثانی، با همسر دیگر وی یعنی مادر حسن بن زین الدین معروف به صاحب معالم ازدواج کرد و حاصل این ازدواج فرزند پسر دیگری به نام سید نورالدین علی بود که یکی دیگر از عالمان این خانواده به شمار می‌رود.[۱]

جایگاه علمی

سید محمد از عالمان خوش‌نام و ستایش‎شده در کتاب‌های رجالی شیعیان است. دقت او در تحقیق و تدریس از ویژگی‌هایی است که در وصف او بیان شده است. شیخ حر عاملی درباره وی گفته است: «سید محمد شخصیتی بزرگوار و دانشمندی فاضل و متبحّر و ماهر و محققی تیزبین بود و زاهد و عابد و صاحب ورع بود، وی جامع علوم بوده و جایگاه و منزلتی بزرگ داشت».[۲] سید مصطفی تفرشی نیز در کتاب نقدالرجال، او را از بزرگان شیعه می‌شمارد.[۳] و شیخ یوسف بحرانی نیز می‌گوید که فضل او آشکارتر از است که بتوان آن را انکار کرد.[۴]

درباره دقت وی در تحقیق گفته‌اند، سید محمد، روش فقهی استادش مقدس اردبیلی را دنبال کرد؛ در احادیث، تحقیق و تحفص کرده و آرا و اقوال و دریافت‌های علما را حجت نمی‌دانست.[۵] بنا بر گزارش برخی منابع، سید محمد به همراه صاحب معالم، به علت داشتن تقوا و علاقه شدید به اشتغالات علمی و از بیم آن که با مسافرت به ایران، شاه عباس از او بخواهد که وارد دربار شود؛ زیارت امام رضا(ع) را ترک کرد؛[۶]

استادان

سید محمد ادبیات عرب، منطق، ریاضی و علوم معقول و منقول و فروع را نزد پدرش سید نورالدین علی و عالمی به نام سید علی صائغ حسینی جزینی فراگرفت که هر دو آنان از شاگردان شهید ثانی بودند.[۷]

وی به همراه صاحب معالم درس‎های منطق، مطوّل، حاشیة خطائی، حاشیه ملا عبدالله، کتاب تهذیب المنطق و همچنین فقه و حدیث را نزد ملا عبد الله یزدی(صاحب حاشیه در منطق) فرا گرفتند.[۸]

شیخ احمد بن حسن نباطی عاملی از دیگر استادان وی بوده است. او از محضر شیخ حسین بن عبد الصمد پدر شیخ بهایی که از شاگردان شهید ثانی بوده نیز بهره برد[۹]و روایاتی را به واسطه وی از شهید ثانی نقل نموده است.[۱۰]

پس از مدتی سید محمد به همراه دایی خود صاحب معالم برای تکمیل آموزش به نجف اشرف مهاجرت کرده و در درس مقدس اردبیلی حاضرشدند و از آن جهت که نمی‌توانستند مدت زیادی در عراق بمانند از استاد درخواست کردند روش خاصی را در تدریس به کار گیرد؛ به این صورت که آنان پیشاپیش درس را مطالعه کنند و استاد فقط مطالبی را که فهم نکردند برای آنان تدریس کند. مقدس اردبیلی این روش را پسندید و سید محمد و سید حسن نزد او برخی دروس از جمله اصول و منطق و کلام و کتاب‌هایی مانند شرح مختصر عضدی و شرح شمسیة و شرح المطالع را فرا گرفتند.

حضور این دو در نجف مصادف با زمانی بود که مقدس اردبیلی مشغول تالیف شرحی بر کتاب ارشاد بود؛ وی بخش‌هایی از نوشته هایش را برای اصلاح به آنان می‌سپرد تا عبارات غیرفصیح را اصلاح کنند.[۱۱]

شاگردان

از جمله شاگردان او می‌توان به این افراد اشاره کرد:

نوه شهید ثانی؛ به نام شیخ محمد بن حسن بن زین الدین عاملی از دیگر شاگردان اوست که اشعاری در رثای استاد خود اشعاری سروده است.[۱۲]

هو السید المولی الّذی ثمّ بدره فاضحی إلی نهج الکرامات هادیا
و للفقه نوح یترک الصّلد ذائبا کما سال دمع الحظ یحکی الفؤادیا. [۱۳]
او آقا و سروری است که چنان ماه شب چهارده کامل شد؛ و راهنما برای راه عزت و شرف گردید؛ علم فقاهت در سوگ وی چنان گریست که سنگ خارا ذوب گردید؛ اشک‌های حسرت که نشان اندوه دل است در فراق وی جاری گشت

تألیفات

سید محمد به عالم کثیرالتحقیق و قلیل التالیف معروف است و در عین این که تالیفات وی از نظر تعداد محدودند ولی نشان از دقت نظر علمی او دارند و شامل ردّیات فراوانی بر نظریات فقهی و اصولی مشهور بین علمای متاخر هستند.[۱۴] برخی آثار وی عبارتند از:

بنابر تحقیق محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، انتساب دو کتاب آخر به سید محمد اشتباهی فاحش است و مولفان این دو کتاب افراد دیگری هستند.امین،[۱۸] [یادداشت ۱]

برخی از آراء فقهی

وی از جمله علمای شیعه است که نماز جمعه را در زمان غیبت، واجب عینی می‌داند.[۱۹]

فرزندان

سید محمد پسری به نام سید نجم الدین داشته است که وی و دو فرزندش (نوه‌های صاحب مدارک) ابی عبد الله محمد و ابی الصلاح علی، از صاحب معالم دارای اجازه بوده‌اند.[۲۰]

فرزند دیگر صاحب مدارک سید حسین نام داشت که شیخ حر عاملی در خصوص او گفته است: او فقیهی فاضل، ماهر، جلیل القدر و عظیم الشان و از شاگردان پدرش و بهاء الدین محمد عاملی به شمار می‌رود.[۲۱] سید حسین منصب شیخ‎الاسلامی مشهد را دارا بود و سید مرتضی -معاصر با علامه مجلسی- از نوادگان وی محسوب می‌شود.[۲۲]

درگذشت

سید محمد موسوی عاملی در شب ۱۰ ربیع‌الاول سال ۱۰۰۹(یا در شب شنبه ۱۸ ربیع‌الاول ۱۰۰۹ قمری) [۲۳] ) در قریه جبع[۲۴] و در ۶۲ سالگی[۲۵](در جنوب لبنان)درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.[۲۶]

در رابطه با وفات سید محمد شعری سروده شده [یادداشت ۲] که به تاریخ وفات و سن وی در زمان مرگ اشاره دارد:

و ابن علی سبط ذی المسالک

بعد (نجاح) (جد ذوالمدارک)

کلمه «نجاح» به حساب حروف ابجد بیانگر عدد ۶۲ است که اشاره به سن وی و جمله «و جد ذوالمدارک» اشاره به عدد ۱۰۰۹ است که سال وفات اوست.[۲۷]

دایی وی حسن بن زین الدین (صاحب معالم) بعد از وفات «صاحب مدارک»بر مزار او این آیه قرآن را نوشت:

«رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَ مِنْهُم مَّن ینتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا؛ مردانی هستند که بر سر عهدی که با خدا بستند صادقانه ایستاده‌اند؛ بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند)، و بعضی دیگر در انتظارند؛ و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند..»[۲۸]

همچنین وی در فراغ سید محمد ابیاتی سوزناک سرود که آن هم بر مزار وی نوشته شده است.[۲۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. امین، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص۶.
  2. حر عاملی، امل الآمل، ج ۱، ص۱۶۷.
  3. تفرشی، نقدالرجال، ج ۴، ص۲۷۰.
  4. بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص۴۵-۴۴.
  5. عظیمی، تاریخ فقه و فقها، ص۲۳۷.
  6. مدرس، ریحانه الادب، ج ۳، ص۳۹۲.
  7. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج ۷، ص۴۸.
  8. امین، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص۶.
  9. قمی، فوائدالرضویه، ج ۲، ص۸۷۲-۸۷۱.
  10. بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص۴۸.
  11. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج ۷، ص۴۸.
  12. سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۱۱، ص۲۸۹-۲۸۸.
  13. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج ۷، ص۴۶.
  14. حر عاملی، امل الآمل، ج ۱، ص۱۶۸.
  15. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج ۷، ص۴۶.
  16. امین، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص۷.
  17. قمی، فوائدالرضویه، ج ۲، ص۸۷۱.
  18. اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص۷.
  19. عاملی، مدارک الاحکام، ج۴، ص۲۱.
  20. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۷.
  21. حرعاملی، امل الآمل، ج۱، ص۷۹.
  22. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۷.
  23. بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص۵۰.
  24. حرعاملی، امل الآمل، ج۱، ص۱۶۹.
  25. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۵۵.
  26. افتتاح مرقدي عالمين شهيدين في جباع
  27. عاملی، مدارک الاحکام، ج ۱، ص۳۵ از مقدمه کتاب.
  28. سوره احزاب، آیه ۲۳.
  29. موسوی خوانساری، روضات الجنات، ج ۷، ص۵۴.
  1. و قد اشتهر أن له شرح الشواهد [شواهد] شرح الالفیة لابن الناظم حتی أن الکتاب طبع فی النجف ۰ سنة ۱۳۴۴ علی أنه لصاحب المدارک و هو خطا فاحش لأن الکتاب تألیف السید محمد بن علی بن محیی الدین الموسوی العاملی قاضی المشهد المقدس الرضوی و قد صرح فی أمل الآمل فی ترجمته بنسبة الکتاب الیه و أنه من تلامذة السید بدر الدین الحسینی العاملی الأنصاری المدرس بطوس و من تلامذة السید حسین ابن صاحب المدارک. و الذی أوقع فی الاشتباه قول المؤلف فی خطبة الکتاب:و بعد فیقول العبد الفقیر إلی الله تعالی ۱ محمد بن علی الموسوی مقتصرا علی ذلک فلاشتراکه مع صاحب المدارک فی الاسم و اسم الأب و النسب و البلاد و شهرة صاحب المدارک ظن أنه هو و نسب الکتاب الیه مع أنه قد صرح فی مقدمته بأنه صنفه بامر شیخه المذکور و فی آخر بأنه فرغ منه فی المشهد المقدس الرشوی [الرضوی] ۱ سنة ۱۰۵۷ اه و صاحب المدارک لم یدخل المشهد الرضوی و لا فی مشائخه من اسمه السید بدر الدین و کانت وفاته قبل تألیف الکتاب بثمانیة و أربعین سنة و مؤلف الکتاب من تلامذة ابنه. کما أنه وقد [وقع] الاشتباه فی نسبة شرح القصائد السبع العلویات لابن أبی الحدید الیه و قد طبع هذا الشرح فی ایران و طبع فی صیدا علی أنه لصاحب المدارک و هو اشتباه و انما هو للسید محمد بن الحسن بن أبی الرضا العلوی البغدادی و لم یذکر أحد هذین الشرحین أعنی شرح الشواهد و شرح العلویات فی مؤلفات صاحب المدارک لا صاحب أمل الآمل و لا غیره. امین، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص۷.
  2.  : در اصطلاح تاریخ دانان این گونه اشعار دلالت بر تاریخ واقعه‌ای می‌کنند و مورخان آن را «ماده تاریخ» می‌نامند

منابع

  • امین، محسن، اعیان الشیعه، دارالتعارف للمطبوعات،بیروت، ۱۴۰۶ ق.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، لؤلؤة البحرین، تحقیق: محمد صادق بحرالعلوم، موسسه آل البیت، قم، بی‎تا.
  • تفرشی، مصطفی بن حسین، نقدالرجال، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۸ ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقیق: سید احمد حسینی، مکتبة الاندلس، بغداد، بی‌تا.
  • سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، موسسة الامام صادق، قم، ۱۴۲۰ ق.
  • عاملی،، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الإسلام، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بی‎تا.
  • عظیمی، حبیب الله، تاریخ فقه و فقها، اساطیر، تهران،، ۱۳۸۵.
  • قمی، عباس، فوائدالرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، موسسه بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۷ ش.
  • مدرس، محمد علی، ریحانه الادب، انتشارات خیام، تهران، ۱۳۶۹.
  • موسوی خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۲ ق.