کاربر:H.shamloo/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
پیدایش طریقت در تاریخ تصوف اسلامی را همزمان با پیدایش نظام آموزشی خانقاه در نیمه دوم قرن سوم قمری دانستهاند.<ref>استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.</ref> پیش از این تاریخ، روش عملی صوفیان اسلامی را مطابق روش فقیهان اسلامی و مبتنی بر زهد قلمداد کردهاند.<ref>استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹-۱۲۶۰.</ref> با پیدایش نظام آموزشی خانقاه و تعیّن بیشتر تصوف بهعنوان گونه مستقلی از دینورزی در جهان اسلام، طریقتهای صوفیانه دارای نظام مستقل نظری و عملی شدند.<ref>ژوفروا، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ص۱۴۴-۱۴۵.</ref> در این دوره، برخی از بزرگان صوفیه تلاش کردند تا طریقت را در طول شریعت و در ادامه آن تعریف کنند.<ref>شمس، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۳-۵ق/ ۹-۱۱م»، ص۴۸.</ref> | پیدایش طریقت در تاریخ تصوف اسلامی را همزمان با پیدایش نظام آموزشی خانقاه در نیمه دوم قرن سوم قمری دانستهاند.<ref>استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.</ref> پیش از این تاریخ، روش عملی صوفیان اسلامی را مطابق روش فقیهان اسلامی و مبتنی بر زهد قلمداد کردهاند.<ref>استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹-۱۲۶۰.</ref> با پیدایش نظام آموزشی خانقاه و تعیّن بیشتر تصوف بهعنوان گونه مستقلی از دینورزی در جهان اسلام، طریقتهای صوفیانه دارای نظام مستقل نظری و عملی شدند.<ref>ژوفروا، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ص۱۴۴-۱۴۵.</ref> در این دوره، برخی از بزرگان صوفیه تلاش کردند تا طریقت را در طول شریعت و در ادامه آن تعریف کنند.<ref>شمس، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۳-۵ق/ ۹-۱۱م»، ص۴۸.</ref> | ||
اواخر سده پنجم تا اواخر سده هفتم قمری را از مهمترین دورههای تاریخ تصوف بهجهت پیدایش کهنترین و مهمترین طریقههای تصوف دانستهاند.<ref>خدامرادی و ضرابیزاده، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۶-۷ق/ ۱۲-۱۳م»، ص۵۷.</ref> گفته شده که در | اواخر سده پنجم تا اواخر سده هفتم قمری را از مهمترین دورههای تاریخ تصوف بهجهت پیدایش کهنترین و مهمترین طریقههای تصوف دانستهاند.<ref>خدامرادی و ضرابیزاده، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۶-۷ق/ ۱۲-۱۳م»، ص۵۷.</ref> گفته شده که در این دوره، طریقت به طور گسترده در مناطق مختلف جهان اسلام رشد یافت.<ref>ص۵۰.</ref> در هر منطقه طریقههای صوفیه روندی تاریخی اختصاصی و متنوعی داشتند که در منابع به آنها پرداخته شده است.<ref>ماسینیون و دیگران، تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ۱۳۹۷ش، ۱۵۳-۲۰۵.</ref> | ||
اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه، را دوره شکوفایی دوباره طریقههای شیعی در ایران برشمردهاند.<ref>زرینکوب، دنباله جستو جو در تصوف ایران، ۱۳۷۶ش، ص۳۱۰؛ نصر، «تصوف و معنویت در ایران»، ص۴۰۹-۴۱۰.</ref> گفته شده که این شکوفایی با مخالفت برخی از سرسختترین مخالفان طریقت و تصوف از فقیهان شیعه همراه بوده است.<ref>اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۹-۱۳۴.</ref> از نظر محققان، از دوره محمدشاه قاجار تا تا اوایل حکومت پهلوی از شدت فشارها به طریقتهای صوفیه کاسته شد و برخی از آنها تلاش کردند تا با توجه بیشتر به شریعت برخورد کمتری با عالمان شیعه پیدا کنند.<ref>اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۱۳۴-۱۳۹.</ref> | گفته شده که در ایران این دوره، طریقههایی تأسیس شدند که موجب نزدیکی تصوف به تشیع شدند.<ref>زرینکوب، دنباله جستو جو در تصوف ایران، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۵-۱۶۶؛ سلیم، شریعت طریقت و حقیقت، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۱-۱۲۴.</ref> بنا بر منابع، برآمدن صفویان در اوایل قرن دهم قمری در اثر نزدیکی یکی از طریقههای شیعی تصوف به قدرت انجام پذیرفت.<ref>اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۲۲-۳۴.</ref> [[محمد قزوینی]]، مورخ و نسخهپژوه، قدرتگرفتن بیش از اندازه برخی مریدان تندرو طریقهها را موجب سرکوب این طریقهها توسط حکومت و پراکندگی و زوال برخی از طریقههای صوفیانه دانسته است.<ref>براون، تاریخ ادبی ایران، ۱۳۶۴ش، ج۴، ص۳۷.</ref> | ||
اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه، را دوره شکوفایی دوباره طریقههای شیعی در ایران برشمردهاند.<ref>زرینکوب، دنباله جستو جو در تصوف ایران، ۱۳۷۶ش، ص۳۱۰؛ نصر، «تصوف و معنویت در ایران»، ص۴۰۹-۴۱۰.</ref> گفته شده که این شکوفایی با مخالفت برخی از سرسختترین مخالفان طریقت و تصوف از فقیهان شیعه همراه بوده است.<ref>اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۹-۱۳۴.</ref> از نظر محققان، از دوره محمدشاه قاجار تا تا اوایل حکومت پهلوی از شدت فشارها به طریقتهای صوفیه کاسته شد و برخی از آنها تلاش کردند تا با توجه بیشتر به شریعت برخورد کمتری با عالمان شیعه پیدا کنند.<ref>اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۱۳۴-۱۳۹.</ref> | |||
== ویژگیها == | == ویژگیها == | ||
نسخهٔ ۴ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۴:۰۶
طریقت
تعریف و جایگاه
طریقت در تصوف اسلامی به راهی گفته شده که برای رسیدن بندگان به خدا و معرفت او ترسیم شده است.[۱] محققان معتقدند که در تصوف اسلامی مفهوم طریقت در کنار دو مفهوم شریعت و حقیقت تبیین شده است:[۲] شریعت بهعنوان ظاهر دین که شامل اوامر و نواهی اخلاقی و فقهی است؛ حقیقت بهعنوان باطن دین که محل تحقق شناخت و کمال است؛ طریقت بهعنوان راهی معنوی که باید از ظاهر دین برای رسیدن به باطن آن از سوی سالک طی شود.[۳]
برخی محققان معتقدند که صوفیان اسلامی برای پیمودن طریقت نظام نظری و عملی گستردهای در فرهنگ اسلامی پدید آوردند که همان طریقتهای صوفیانه در جهان اسلام هستند.[۴] آنهماری شیمل طریقهها را بهعنوان نهادهای اجتماعی تصوف قلمداد کرده است.[۵] در طریقتهای صوفیه، اتصال معنوی به پیامبر(ص) الزامی دانسته شده است.[۶] این اتصال در اغلب طریقهها بهواسطه امام علی(ع) برقرار شده است.[۷] گفته شده که بسیاری از طریقهها اتصال خود به پیامبر(ص) را از طریق امام رضا(ع) و بهواسطه معروف کرخی میدانند.[۸] علامه طباطبایی معتقد است که ظهور طریقت در تصوف از تعلیم و تربیت ائمه شیعه(ع) سرچشمه گرفته است.[۹]
طریقت را دربرگیرنده اصول سلوک معنوی در اسلام بهشمار بردهاند.[۱۰] برخی طریقههای تصوف را عامل اصلی گسترش اسلام در برخی مناطق جهان دانستهاند.[۱۱] گفته شده که اهل طریقت ممکن است هم از اهلسنت باشند هم از شیعیان.[۱۲] میان اهل طریقت سنی و شیعه اختلافاتی گزارش شده که گفته شده که این اختلافات در مباحث اساسی تصوف نیستند.[۱۳] این اختلافات در نوع نگاه به ولایت ائمه شیعه(ع) دانسته شده که در طریقت شیعی همراه با اعتقاد به پیروی کامل از امام زنده و اوامر و نواهی اوست.[۱۴] بعضی از طریقههای شیعه را عامل نفوذ تشیع در برخی مناطق جهان بهشمار بردهاند.[۱۵] طریقت از جمله بحثهای کلیدی در عرفان اسلامی برشمرده شده که در اثبات هویت اسلامی این عرفان نقش برجستهای داشته است.[۱۶]
محل پیدایش و تکامل اولیه طریقت، همانند تصوف اسلامی سرزمینهای عربی جهان اسلام و ایران قلمداد شده است. از نظر سید حسین نصر، از سده ششم قمری، با شکلگیری طریقتهای متشکل در تصوف مرحله جدیدی از تاریخ تصوف آغاز میشود.[۱۷] برخی محققان معتقدند که در این دوره طریقت با افکار و آدابی متفاوت با سایر گرایشهای غیر عرفانی اسلامی نمود مییابد که مورد انتقاد عالمان مذاهب مختلف اسلامی، از جمله عالمان شیعه، قرار میگیرد.[۱۸] افکار و اعمالی در طریقت، چون شیوه زندگی صوفیانه، خانقاهنشینی، آموزش خاص خانقاهی، غنا، سماع، و قرار دادن طریقت و حقیقت در مقابل شریعت، از جمله موارد انتقاد برشمرده شده است.[۱۹] مرتضی مطهری قرار دادن طریقت و حقیقت در مقابل شریعت در تصوف را از مهمترین نقاط اختلاف میان صوفیان و فقیهان اسلامی میداند.[۲۰]
اصطلاحشناسی
بهاءالدین خرمشاهی معتقد است که در عرفان اسلامی طریقت دو معنای کموبیش متفاوت دارد: یکی، بهمعنای سلوک (طی مراحل عرفانی) است و دیگری، بهمعنای فرقهای مختلف تصوف (طرائق) است.[۲۱] محمد استعلامی، ادیب و عرفانپژوه، معتقد است که اصطلاح طریقت از جمله اصطلاحاتی در تصوف است که دارای معانی مختلف است؛ به طوری که با برخی دیگر از اصطلاحات عرفانی دارای خطوط مشترک معنایی است.[۲۲]
گفته شده که اصطلاح طریقت در متون مختلف عرفانی با تعاریف مختلف و در قالب تصویرهای متفاوت ارائه شده است:[۲۳] ابوسعید ابوالخیر (۳۵۷-۴۴۰ق)، صوفی خراسانی، طریقت را محو کلی (فنا) دانسته است؛[۲۴] عبدالکریم قشیری (۳۷۵-۴۶۵ق)، از محققان صوفیه، طریقت را عملکردن بر اساس عمل پیامبر (ص) دانسته است؛[۲۵] نجمالدین کبری، صوفی قرن ششم و هفتم قمری، طریقت را مانند دریا دانسته که در آن با کشتی شریعت میتوان مروارید حقیقت را صید کرد.[۲۶] نجمالدین دایه (۵۷۳-۶۵۴ق)، از محققان صوفیه، طریقت را باطن شریعت و مشتمل بر اعمال قلبی دانسته که مانند کلیدی طلسم باطن انسان را باز میکند تا به عالم حقیقت راه یابد.[۲۷] مولوی طریقت را رفتن بر جادهای بر میشمرد که مقصد آن حقیقت است؛ رفتنی با نور چراغ شریعت.[۲۸]
تاریخچه
پیدایش طریقت در تاریخ تصوف اسلامی را همزمان با پیدایش نظام آموزشی خانقاه در نیمه دوم قرن سوم قمری دانستهاند.[۲۹] پیش از این تاریخ، روش عملی صوفیان اسلامی را مطابق روش فقیهان اسلامی و مبتنی بر زهد قلمداد کردهاند.[۳۰] با پیدایش نظام آموزشی خانقاه و تعیّن بیشتر تصوف بهعنوان گونه مستقلی از دینورزی در جهان اسلام، طریقتهای صوفیانه دارای نظام مستقل نظری و عملی شدند.[۳۱] در این دوره، برخی از بزرگان صوفیه تلاش کردند تا طریقت را در طول شریعت و در ادامه آن تعریف کنند.[۳۲]
اواخر سده پنجم تا اواخر سده هفتم قمری را از مهمترین دورههای تاریخ تصوف بهجهت پیدایش کهنترین و مهمترین طریقههای تصوف دانستهاند.[۳۳] گفته شده که در این دوره، طریقت به طور گسترده در مناطق مختلف جهان اسلام رشد یافت.[۳۴] در هر منطقه طریقههای صوفیه روندی تاریخی اختصاصی و متنوعی داشتند که در منابع به آنها پرداخته شده است.[۳۵]
گفته شده که در ایران این دوره، طریقههایی تأسیس شدند که موجب نزدیکی تصوف به تشیع شدند.[۳۶] بنا بر منابع، برآمدن صفویان در اوایل قرن دهم قمری در اثر نزدیکی یکی از طریقههای شیعی تصوف به قدرت انجام پذیرفت.[۳۷] محمد قزوینی، مورخ و نسخهپژوه، قدرتگرفتن بیش از اندازه برخی مریدان تندرو طریقهها را موجب سرکوب این طریقهها توسط حکومت و پراکندگی و زوال برخی از طریقههای صوفیانه دانسته است.[۳۸]
اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه، را دوره شکوفایی دوباره طریقههای شیعی در ایران برشمردهاند.[۳۹] گفته شده که این شکوفایی با مخالفت برخی از سرسختترین مخالفان طریقت و تصوف از فقیهان شیعه همراه بوده است.[۴۰] از نظر محققان، از دوره محمدشاه قاجار تا تا اوایل حکومت پهلوی از شدت فشارها به طریقتهای صوفیه کاسته شد و برخی از آنها تلاش کردند تا با توجه بیشتر به شریعت برخورد کمتری با عالمان شیعه پیدا کنند.[۴۱]
ویژگیها
محققان برای طریقت، به طور کلی، و طریقت، در برخی از دورههای تاریخی، ویژگیهایی بر شمردهاند:
- طریقت را اصلیترین عامل حفظ و انتقال تعالیم صوفیه در جهان اسلام دانستهاند.[۴۲]
- تأسیس طریقههای مختلف صوفیه در قرن پنجم قمری را نشان به رسمیت شناخته شدن تصوف در جهان اسلام قلمداد شده است.[۴۳]
- طریقت را از عوامل ایجاد قدرت و مشروعیت سیاسی برای برخی از حکومتهای جهان اسلام برشمردهاند؛ از جمله ایوبیان، ممالیک و صفویان.[۴۴]
- تجمع مریدان به گرد پیر طریقت موجب ایجاد یک طریقه میشده که عموماً با نام مؤسس آن خوانده میشده است.[۴۵]
- طریقههای اصلی پس از مدتی بر اثر اختلاف جانشیان پیر یا پیدایش رویکردی اصلاحی در طریقه اصلی دچار انشعاب میشدند.[۴۶]
- طریقههای مختلف، تحت تأثیر تعالیم مشایخ اولیه خود، در شیوههای سلوک و در میزان پایبندی به لوازم و قواعد شریعت متفاوت دانسته شدهاند.[۴۷]
- طریقههای مختلف هنوز هم در جهان اسلام فعال قلمداد شده و به دنیای غرب هم نفوذ پیدا کردهاند.[۴۸]
- پیدایش خانقاهها، بهعنوان محل اجتماع صوفیان، از ملزومات طریقت قلمداد شده است.[۴۹]
- طریقهها دارای سلسله مراتبی هستند که به ترتیب اولویت چنین صورتبندی شدهاند: پیر (قطب)، خلیفه، شیخ (مرشد) و مرید (سالک).[۵۰]
- طریقت، بهعنوان راه سلوک عرفانی، دارای منازلی (مقامات) قلمداد شده که سالک باید طی سفر خود در آنها اقامت کند.[۵۱] در ابتدای تاریخ تصوف، تعداد این منازل محدود بود، ولی در قرون بعدی به تعداد آنها افزوده شد.[۵۲] شقیق بلخی زهد، خوف، شوق، محبت از جمله این منازل دانسته است.[۵۳]
- هر طریقه بر رکنی از ارکان سلوک تأکید میورزد که متناسب با شرایط قومی و روانشناختی بیشتر پیروان آن طریقه است.[۵۴]
- طریقت شامل آداب خانقاه، شرایط و آداب تشرف (از جنسیت سالک تا نحوه مطابعت او)، آموزشهای پیر به مرید، وظایف مرید در برابر پیر، ریاضت، خلوت و چلهنشینی، آداب سفر و حَضَر (اقامت در یک جا)، ذکر، ورد، تهجد، گزاردن نوافل، آداب همزیستی صوفیانه، آداب سفره، چگونگی گستردن سجاده دانسته شده است.[۵۵]
طریقهها
به گفته سید حسین نصر، از آغاز پیدایش طریقت، طریقههای بیشماری در مناطق مختلف جهان اسلام بهوجود آمدند که برخی تنها در یک منطقه جغرافیایی محدود رواج یافتند و بعضی دیگر در نواحی پهناوری گسترش پیدا کردند؛ بعضی از آنها مدت محدودی رواج داشتند و برخی قرنها دوام یافتند.[۵۶] ملامتیه را اولین طریقه تصوف اسلامی دانستهاند.[۵۷] برخی محققان صوفیه فهرستی از اولین طریقههای صوفیه را ارائه کردهاند: مُحاسِبیه، قَصّاریه، طَیفوریه، بسطامیه، جُنیدیه، نوریه، سَهلیه، حکیمیه، خَفیفیه، و سیّاریه.[۵۸] مهمترین طریقهها قادریه، کُبْرویه، نقشبندیه، خلوتیه و شاذِلیه دانسته شدهاند.[۵۹]
با رواج تصوف در جهان اسلام طریقت در سایر سرزمینهای اسلامی گسترش یافت:[۶۰] چشتیه، سهروردیه، قادریه، شَطّاریه، نقشبندیه، کبرویه، مداریه و قلندریه در هند دوره اسلامی؛[۶۱] شاذلیه، قادریه، سَمّانیه، تیجانیه و سُنوسیه در شمال آفریقا؛[۶۲] یَسَویه، نقشبندیه، قلندریه، کبرویه، کازرونیه، بکتاشیه، مولویه، خلوتیه، بیرامیه، ملامیه، رفاعیه و قادریه در سرزمینهای ترکی اسلامی؛[۶۳] قادریه، شطاریه، رفاعیه و نقشبندیه در اندونزی.[۶۴]
طریقههای شیعی
پیدایش طریقههای صوفیانه شیعی در ایران را مهمترین ویژگی تصوف بعد از حمله مغول تا برآمدن حکومت صفویه دانستهاند.[۶۵]
نقدها
درباره
پانویس
- ↑ نصر، «اصول و مبانی تصوف»، ص۳؛ سلیم، شریعت طریقت و حقیقت، ۱۳۸۰ش، ص۴۷.
- ↑ زرینکوب، ارزش میراث صوفیه، ۱۳۴۴ش، ص۱۲۴؛ ژوفروا، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ۱۴۱.
- ↑ گولپینارلی، تصوف در يکصد پرسش و پاسخ، ۱۳۸۰ش، ص۲۵؛ نصر، «اصول و مبانی تصوف»، ص۳.
- ↑ نصر، «اهمیت معنوی پیدایش و گسترش سلسلههای صوفیه»، ص۴۹-۵۰؛ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.
- ↑ شمیل، تصوف، ۱۴۰۱ش، ص۹۵.
- ↑ پازوکی، «تصوف در ایران بعد از قرن ششم»، ص۳۱؛ شمیل، تصوف، ۱۴۰۱ش، ص۹۵.
- ↑ پازوکی، «تصوف در ایران بعد از قرن ششم»، ص۳۱؛ شمیل، تصوف، ۱۴۰۱ش، ص۹۵.
- ↑ الشیبی، تشیع و تصوف، ۱۳۷۴ش، ص۳۳-۳۵.
- ↑ طباطبایی، رسالت تشیع در دنیای امروز، ۱۳۸۷ش، ص۹۳.
- ↑ ژوفروا، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ص۱۴۲.
- ↑ پازوکی، «تصوف در ایران بعد از قرن ششم»، ص۳۰؛ ژوفروا، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ص۱۴۲؛ عثمان بن بَکَر، «تصوف در جهان ملایو و اندونزی»، ص۵۰۴-۵۰۶.
- ↑ سلیم، شریعت طریقت و حقیقت، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۴.
- ↑ سلیم، شریعت طریقت و حقیقت، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۴.
- ↑ سلیم، شریعت طریقت و حقیقت، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۴.
- ↑ شمیل، تصوف، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۷.
- ↑ امینینژاد، آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی، ۱۳۹۰ش، ص۸۵.
- ↑ نصر، «اصول و مبانی تصوف»، ص۳.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.
- ↑ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۴.
- ↑ خرمشاهی، حافظنامه، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۸۶۷.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۸.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.
- ↑ محمد بن منور، اسرار التوحید، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۱۳.
- ↑ قشیری، ترجمه رساله قشیریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۲۷.
- ↑ نجمالدین کبری، فوائح الجمال، دار سعاد الصباح، ص؟
- ↑ نجمالدین دایه، مرصاد العباد، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۲.
- ↑ مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۷۳ش، ص۶۳۹.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹-۱۲۶۰.
- ↑ ژوفروا، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ص۱۴۴-۱۴۵.
- ↑ شمس، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۳-۵ق/ ۹-۱۱م»، ص۴۸.
- ↑ خدامرادی و ضرابیزاده، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۶-۷ق/ ۱۲-۱۳م»، ص۵۷.
- ↑ ص۵۰.
- ↑ ماسینیون و دیگران، تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ۱۳۹۷ش، ۱۵۳-۲۰۵.
- ↑ زرینکوب، دنباله جستو جو در تصوف ایران، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۵-۱۶۶؛ سلیم، شریعت طریقت و حقیقت، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۱-۱۲۴.
- ↑ اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۲۲-۳۴.
- ↑ براون، تاریخ ادبی ایران، ۱۳۶۴ش، ج۴، ص۳۷.
- ↑ زرینکوب، دنباله جستو جو در تصوف ایران، ۱۳۷۶ش، ص۳۱۰؛ نصر، «تصوف و معنویت در ایران»، ص۴۰۹-۴۱۰.
- ↑ اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۹-۱۳۴.
- ↑ اسفندیار، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۱۳۴-۱۳۹.
- ↑ نصر، «اهمیت معنوی پیدایش و گسترش سلسلههای صوفیه»، ص۵۱.
- ↑ خدامرادی و ضرابیزاده، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۶-۷ق/ ۱۲-۱۳م»، ص۵۹.
- ↑ ژوفروا، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ص۱۴۵.
- ↑ نصر، «اهمیت معنوی پیدایش و گسترش سلسلههای صوفیه»، ص۴۹-۵۰.
- ↑ ؟
- ↑ خدامرادی و ضرابیزاده، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۶-۷ق/ ۱۲-۱۳م»، ص۶۰.
- ↑ نصر، «اصول و مبانی تصوف»، ص۵.
- ↑ پورجوادی، «تصوف از ابتدا تا پایان قرن ششم»، ص۱۹.
- ↑ گولپینارلی، تصوف در يکصد پرسش و پاسخ، ۱۳۸۰ش، ص۲۶.
- ↑ پورجوادی، «تصوف از ابتدا تا پایان قرن ششم»، ص۱۸؛ فروهر، کارنامه تصوف، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۵-۲۴۷.
- ↑ پورجوادی، «تصوف از ابتدا تا پایان قرن ششم»، ص۱۹.
- ↑ شقیق بلخی، «رساله آداب العبادات شقیق بلخی»، ص۱۰۸-۱۱۹.
- ↑ نصر، «اهمیت معنوی پیدایش و گسترش سلسلههای صوفیه»، ص۵۰.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۶۰؛ ماسینیون و راتکه، «تکامل اولیه [تصوف] در سرزمینهای عربی و ایران»، ص۲۴-۲۵.
- ↑ نصر، «اهمیت معنوی پیدایش و گسترش سلسلههای صوفیه»، ص۵۰.
- ↑ ؟
- ↑ هجویری، کشف المحجوب، ۱۳۷۵ش، ص۲۱۹-۳۱۳.
- ↑ ماسینیون و راتکه، «تکامل اولیه [تصوف] در سرزمینهای عربی و ایران»، ص۲۴.
- ↑ ؟
- ↑ نظامی، «طریقت در هند دوره اسلامی»، ص۱۹۵-۲۰۱.
- ↑ شون اُفَهی، «طریقت در شرق و شمالشرقی آفریقا»، ص۱۵۳-۱۶۹.
- ↑ زارکون، «طریقت در سرزمینهای ترک، از آناتولی تا شرق ترکستان»، ص۱۷۱-۱۸۴.
- ↑ کپتین، «طریقت در اندونزی»، ص۲۰۳-۲۰۵.
- ↑ پازوکی، «تصوف در ایران بعد از قرن ششم»، ص۲۹.
منابع
- استعلامی، محمد، فرهنگنامه تصوف و عرفان، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۹۸ش.
- اسفندیار، محمودرضا، تاریخ تصوف و عرفان اسلامی (از آغاز عصر صفوی تا اواخر دوره قاجاریه)، زیرنظر شهرام پازوکی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۸ش.
- امینینژاد، علی، آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
- براون، ادوارد، تاریخ ادبی ایران (از آغاز صفویه تا پایان قاجاریه)، ترجمه غلامرضا رشید یاسمی، تهران، انتشارات بنیاد کتاب، ۱۳۶۴ش.
- پازوکی، شهرام، «تصوف در ایران بعد از قرن ششم»، در تاریخ و جغرافیای تصوف (کتابخانه دانشنامه جهان اسلام)، بهکوشش مالک حسینی، تهران، نشر کتاب مرجع، ۱۳۸۸ش.
- پورجوادی، نصرالله، «تصوف از ابتدا تا پایان قرن ششم»، در تاریخ و جغرافیای تصوف (کتابخانه دانشنامه جهان اسلام)، بهکوشش مالک حسینی، تهران، نشر کتاب مرجع، ۱۳۸۸ش.
- خدامرادی ثریا و سعید ضرابیزاده، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۶-۷ق/ ۱۲-۱۳م»، در تصوف (خاستگاه، تاریخ و موضوعات وابسته)، بهکوشش فاطمه لاجوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی)، ۱۳۹۶ش.
- خرمشاهی، بهاءالدین، حافظنامه (شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشورا حافظ)، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- زارکون، تییری «طریقت در سرزمینهای ترک، از آناتولی تا شرق ترکستان»، در تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، تهران، انتشارات آریا، ۱۳۴۴ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، دنباله جستوجو در تصوف ایران، تهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۰ش.
- ژوفروا، اریک، «ماهیت و شکلگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، در تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- سلیم، غلامرضا، شریعت طریقت و حقیقت، تهران، انتشارات روزنه، ۱۳۸۰ش
- شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۴ش،
- شقیق بلخی، شقیق بن ابراهیم، «رساله آداب العبادات شقیق بلخی»، تحقیق پل نویا، ترجمه نصرالله پورجوادی، در معارف، شماره ۱۰، فروردین- تیر ۱۳۶۶.
- شمس، محمدجواد، «تصوف، مباحث تاریخی، سدههای ۳-۵ق/ ۹-۱۱م»، در تصوف (خاستگاه، تاریخ و موضوعات وابسته)، بهکوشش فاطمه لاجوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی)، ۱۳۹۶ش.
- شمیل، آنهماری، تصوف (مقدمهای بر عرفان اسلامی)، ترجمه شاهرخ راعی، تهران، انتشارات حکمت، ۱۴۰۱ش.
- شون اُفَهی، رکس، «طریقت در شرق و شمالشرقی آفریقا»، در تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، رسالت تشیع در دنیای امروز (گفتوگویی دیگر با هانری کربن)، بهکوشش سید هادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- عثمان بن بَکَر، «تصوف در جهان ملایو و اندونزی»، در جلوههای معنویت در جهان اسلام (طریقههای عرفانی)، تهیه و تدوین سید حسین نصر، ترجمه فاطمه شاهحسینی، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۱ش.
- فروهر، نصرتالله، کارنامه تصوف، تهران، نشر افکار، ۱۳۸۷ش.
- قشیری، عبدالکریم بن هوازن، ترجمه رساله قشیریه، ترجمه حسن بن احمد عثمانی، تحقیق بدیعالزمان فروزانفر، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
- کپتین، نیکو، «طریقت در اندونزی»، در تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- گولپینارلی، عبدالباقی، تصوف در يکصد پرسش و پاسخ، ترجمه توفیق هاشمپور سبحانی، تهران، احياء کتاب، ۱۳۷۶ش.
- لوری، پییر، «طریقت در شمال آفریقا»، تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- ماسینیون، لویی و دیگران، تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- ماسینیون، لویی و بِرند راتکه، «تکامل اولیه [تصوف] در سرزمینهای عربی و ایران»، تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- محمد بن منور، اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابیسعید، تحقیق محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، نشر آگاه، ۱۳۸۶ش.
- مطهری، مرتضی، کلیات علوم اسلامی (کلام، عرفان و حکمت عملی)، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۱ش.
- مولوی، جلالالدین محمد، مثنوی معنوی، تحقیق توفیق هاشمپور سبحانی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- نجمالدین دایه، عبدالله بن محمد، مرصاد العباد من المبدأ الی المعاد، تحقیق محمدامین ریاحی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی،۱۳۸۳ش،
- نجمالدین کبری، احمد بن عمر، فوائح الجمال و فواتح الجلال، تحقیق یوسف زیدان، بیجا، بیتا.
- نصر، سید حسین، «اصول و مبانی تصوف»، در تصوف (خاستگاه، تاریخ و موضوعات وابسته)، بهکوشش فاطمه لاجوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی)، ۱۳۹۶ش.
- نصر، سید حسین، «اهمیت معنوی پیدایش و گسترش سلسلههای صوفیه»، در جلوههای معنویت در جهان اسلام (طریقههای عرفانی)، تهیه و تدوین سید حسین نصر، ترجمه فاطمه شاهحسینی، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۱ش.
- نصر، سید حسین، «تصوف و معنویت در ایران»، در جلوههای معنویت در جهان اسلام (طریقههای عرفانی)، تهیه و تدوین سید حسین نصر، ترجمه فاطمه شاهحسینی، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۱ش.
- نظامی، خالق احمد، «طریقت در هند دوره اسلامی»، در تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- هانویک، جان، «تصوف در آفریقا، جنوب مغرب (مراکش) در سدههای نوزدهم و بیستم، در تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه علیرضا رضایت، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۷ش.
- هجویری، علی بن عثمان، کشف المحجوب، تحقیق والنتین آلکسییویچ ژوکوفسکی، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۷۵ش.