کاربر:A.m.parsa/صفحه تمرین۱

تصویرسازی از آیه ۵ سوره جمعه که در آن خداوند حاملان تورات را که بر خلاف آن عمل می‌کنند، به الاغ تشبیه کرده است. برگرفته از نرم‌افزار امثال.

تمثیلات قرآنی

اهمیت و جایگاه

بنا بر روایت پیامبر اسلام(ص)، تمثیل در قرآن، یکی از وجوه پنجگانه اصلی است که محورهای عمده مسائل قرآنی را تشکیل می‌دهند این در حالی است که به بیان برخی، قرآن کریم شامل حقایق، معارف، حکایات، مواعظ و دستورات اخلاقی و تربیتی فراوانی است امّا این روایت، بجای یاد کرد از آنها، تنها از امثال قرآنی یاد کرده است. همین امر نشان می دهد که تمثیلات قرآن خود به تنهایی می‌تواند نقشهای متعددی را از جنبه‌های علمی، اخلاقی، تربیتی، اجتماعی و … ایفا نماید.

برخی تمثیلات قرآن را یکی از اعجاز بیانی آن به‌شمار آورده‌اند.

توجه روایات به تمثیلات قرآن

مناجات امام سجاد(ع) در صحیفه کامل سجادیه:

«خدایا بر محمد و آل او درود فرست و قرآن را در تاریکیهای شبهای تیره مونس ما کن … تا دلهای ما عجایب آن را نیک دریابد، و شگفتی مثالهای آن که کوه‌های سخت از حمل آن عاجزند در دل ما نشیند.»

در روایات شیعه، توجه ویژه‌ای به مسئله تمثیلات قرآن شده است که در ادامه به برخی اشاره می‌شود:

• امام علی(ع)، با اشاره به فواید مثل‌های قرآن، بر عبرت بودن آن، برای اهل عبرت تأکید کرده و در جایی دیگر، امثال قرآن را در کنار ویژگی‌هایی چون آمر و ناهی بودن قرآن، هدایت بخشی و ابلاغ آشکار دین قرار داده است.« وی راهیابی به مقصود خداوند از تمثیلات قرآن را در کنار علم به ناسخ و منسوخ، شرط قضاوت دانسته و عدم آن‌ها را موجب هلاکت قاضی و مردم می‌داند.
• امام باقر(ع)، قرآن را نازل شده بر چهار منهج می‌داند که یکی از آن، سنن و مثال‌های قرآن است.
• از امام صادق(ع) دربارهٔ اهمیّت امثال قرآن اینگونه روایت شده که «امثال قرآن دارای فوایدی است. پس در آن امعان نظر کرده و در معانی آن تفکّر کنید و از آن به سادگی نگذرید.

مفهوم شناسی تمثیل

به باور علامه طباطبایی، مفسر و فیلسوف شیعه، مَثَل، یک قصه واقعی یا فرضی است که گوینده، به جهت شباهت آن با کلام خود، بکار می‌برد تا درک کاملتری در ذهن شنونده ایجاد کند.

عبدالله جوادی آملی، مفسر و فیلسوف معاصر، خاصیّت مَثَل را در آن می‌داند که معارف معقول و بلند را به سطح مطالب متخیَّل و محسوس تنزل می‌دهد تا در سطح فهم همگان قرار گیرد. به باور وی، تمثیل، روش منطقی نیست و تنها برای آسان‌سازی تفهیم کاربرد دارد و هر چه انسان در معرفت خود عمیق‌تر شود، نیازش به مَثَل کمتر خواهد‌شد.

برخی از مفسران، تمثیل را غیر از تخیّل دانسته و بر این باورند که اطلاق تخییل بر کلام خداوند جایز نیست.

معنای «مثل» در قرآن

محققان، دربارهٔ معانی کلمه «مثل» در قرآن مواردی را یاد کرده‌اندکه عبارت است از:

• حکایات تمثیلی. نظیر آیه «وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَیْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما…»
• صفت. نظیر آیه «لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی‏»
• شبیه. نظیر «وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا ...»
• داستانها و تواریخ گذشتگان. نظیر آیه «وَ لَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ»
• نمونه و حجّت. نظیر آیه «و جَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِی إِسْرائِیلَ»

حبیش تفلیسی، ادیب و محقق قرن ششم قمری، مثل در قرآن را بر چهار وجه دانسته استکه عبارتند از: شبیه، روش، عبرتو عذاب.

ضروت تمثیل در قرآن

برخی از مفسران، رسالت جهانی قرآن را ابلاغ پیام خود به هر وسیله ممکن برای همه انسان‌ها تا قیامت دانسته و از این رو در کنار برهان، جدال احسن و موعظه، تمثیل را نیز به جهت فهم توده مردم، ضروری شمرده‌اند. خواه این تمثیل به حقایق متعالی نظیر مشکات و نور بوده یا به مگس و لانه عنکبوت باشد.

علامه طباطبایی معتقد است که خداوند برای بیان معارف عالیه، چاره ای جز تمثیل ندارد، چرا که عامه مردم بیشتر از حسیات را درک نمی‌کنند.در عین حال، موهبت گذر از ظاهر تمثیلات قرآن و رسیدن به حقایق باطنی آن را ویژه اهل دانش ساخته است. برای نمونه، گاهی برهان تمانع در چهره قیاس منطقی عرضه شده و می‌فرماید: «لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا» و گاهی در لباس مَثَلی ساده ارائه شده و می‌فرماید:«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ»

عبدالله جوادی آملی بر این باور است که با توجه به آیه «وَ تِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ» مَثَل، مانند پل است تا انسان را از علم حسّی به علم حصولی عقلی و آنگاه از علم حصولی عقلی به علم شهودی قلبی هدایت کند و کسی که این سیر را نداشته باشد، عاقل نیست.

اقسام تمثیل در قرآن

در اینجا به برخی از اقسام تمثیل در قرآن کریم که مورد توجه مفسران قرار گرفته است، اشاره می‌شود:

از نظر محتوایی

عبدالله جوادی آملی، مَثل را از نظر کاربرد محتوایی به پنج وجه تقسیم کرده‌ است:

1. گاهی مَثَل به وصف اشاره دارد: مانند آیه «فلا تضربوا لله الأَمثال»
2. گاهی مَثَل واقعیتی است که به عنوان نمونه ذکر می‌شود: مانند آیه «وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحَابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ»
3. گاهی مَثَل امری است که در خارج واقع نشده است، ولی به عنوان مطلبی سمبلیک و نمادین ذکر می‌شود؛ مانند آیه «لَوْ أَنْزَلْنَا هَٰذَا الْقُرْآنَ عَلَىٰ جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ ۚ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»
4. گاهی مَثَل، تشبیه و تَمثُّل موجود کامل به موجود نازل است. مانند آیه «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ۖ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ»
5. گاهی مَثَل، تشبیه یک واقعیت به یک امر محسوس عادی و طبیعی است؛ مانند این آیه «إِنَّمَا مَثَلُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا کَمَاءٍ»

محمدهادی معرفت، قرآن‌پژوه شیعه، تمثیلات قرآن را بر شش قسم می‌داند:

1. مفاهیم ذهنی که به‌صورت محسوس آمده‌اند. نظیر آیه «وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ»
2. تجسّد حالات نفسانی و معنوی‏. نظیر آیه «کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ»
3. ترسیم نمونه‌های انسانی‏. نظیر آیه «وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ لَقالُوا إِنَّما سُکِّرَتْ أَبْصارُنا…»
4. ترسیم حوادث جاری‏. نظیر آیات مربوط به واقعه احزاب که از آیه ۹ تا ۱۳ بدان اشاره شده است.
5. ترسیم اوصاف عینی‏. نظیر آیه «وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ…»
6. ترسیم داستانهای مورد ضرب‌المثل‏. نظیر آیات مربوط به سوره قلم که از آیه ۱۷تا ۳۳ بدان اشاره شده است.

از نظر بیان ادات تشبیه

محققان، تمثیلات قرآن را از نظر صراحت و عدم صراحت به دو قسم می‌دانند:

1. مثال صریح: تمثیلی را گویند که در آن صراحتاً به واژه «مثل» و مانند آن (همچون کاف تشبیه) اشاره گردیده است.
2. مثال کامن: و آن تمثیلی است که در آن به موارد یاد شده، تصریح نگردیده است.

از نظر اِفراد

برخی از مفسران مثالهای قرآن را از نظر اِفراد، بر سه قسم می‌دانند:

1. تمثیل مفرد به مفرد: نظیر این آیه «فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَیْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً …»
2. تمثیل جمع به جمع: نظیر این آیه «کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُّسْتَنفِرَةٌ، فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةِ»
3. تمثیل جمع به مفرد: نظیر این آیه «مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ…»

از نظر وجه مثال

مفسران قرآن، از نظر وجه تمثیل نیز بر این باورند که برخی از مثال‌ها تنها ناظر به یک جهت بوده و برخی دیگر وجوه متعددی را در نظر دارد. قسم اول را «تمثیل بسیط» و قسم دوم را «تمثیل مرکب» می‌گویند.

1. تمثیل بسیط، نظیر آیه «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ کَالْحِجَارَةِ»
2. تمثیل مرکب، نظیر آیه «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ…» در این تمثیل، انفاق به کاشتن دانه تشبیه شده و اخلاص و نیّت خالصانهٔ انفاق‌کننده، به زمین پاک و مستعد، و عهده‌دار شدن خداوند به رشد و فزونی آن، به گیاهی مناسب با رشدی فزاینده و فزونی اجر و ثواب چنین انفاقی نیز به خوشه‌های فراوانی تشبیه شده که از آن صدها دانه پدید می‌آید.

از نظر حقیقت ممثَّل

تقسیم دیگری که بر مبنای حقیقت ممثّل صورت می‌گیرد، تقسیم به «تمثیل جلی» و «تمثیل خفی» است. به این بیان که گاهی ممثّل امری مادی و حقیقتی محسوس است. (تمثیل جلی) که حمل آن بر معنایی محسوس محذوری را به دنبال ندارد و گاهی نیز امری ملکوتی و حقیقتی مثالی است که به زبان محسوس و در غالب الفاظ و عبارات دنیایی بیان شده‌است. (تمثیل خفی).

ویژگی‌های تمثیلات قرآنی

برخی از محققان، تمثیلات قرآنی ویژگی‌های زیر را برشمرده‌اند:

• جامعیّت و گستردگی.
• سهولت و قابل فهم بودن.
• تصویرگری مفاهیم و حیات بخشیدن به الفاظ.
• استفاده از مظاهر و پدیده‌های طبیعی.
• دقّت و واقعیّت (خیالی و خرافی نبودن).
• ارتباط و هماهنگی با محیط.
• تنوّع اسلوب.
• نظم منطقی (توالی موضوعات).
• روش مقایسه‌ای (تقابل و رویاروئی صحنه‌ها).
• ایجاز (حذف برخی مقاطع و صحنه‌ها)

به عنوان نمونه، در سهولت و قابل فهم بودن مثال های قرآن به مواردی چون تشبیه «احتمال ورود کافران به بهشت به عبور شتر (یا طناب ضخیم) از سوراخ سوزن» و تشبیه «بدگوئی از دیگران در غیابشان به خوردن گوشت برادر مرده» و تشبیه «کسی که به علم خویش عمل نمی‌کند به الاغی که کتابهائی حمل می‌کند و به محتوای آنها در عمل بی‌توجّه است» اشاره شده است.

اهداف و آثار تربیتی تمثیلات قرآن

برخی تمثیلات قرآن را دارای اهداف و آثار تربیتی دانسته و این موارد را از اهداف تربیتی تمثیلات قرآن می‌دانند.

• توجّه دادن به ارزشها و مکارم اخلاقی و برحذر داشتن از زشتیها و پلشتیها.
• ترسیم و تصویر حقایق غیبی، مفاهیم اعتقادی و حالات نفسانی و روحی در قالب امور محسوس و ملموس.
• ارائه الگوها و نمونه‌های عینی.
• برانگیختن نیروی فکر و اندیشه بشر.
• عبرت آموزی از وقایع و حوادث تاریخی و تبیین سنّتهای الهی.
• تبیین حقیقت دنیا و ناپایداری آن.
• تحقیر آرمانها و مبانی فکری و اعتقادی مشرکین و کفّار خاموش ساختن افراد لجوج و عنود.
• ابتلاء و امتحان برای آشکار نمودن گوهر حقیقت آدمی.

به عنوان نمونه، خداوند در آیه ۲۶۱ سوره بقره، انفاق‌کننده را به دانه تشبیه شده که از آن هفت خوشه صددانه‌ای می‌روید، در حالی که قاعدتاً باید عمل او تشبیه به دانه شود، نه خود او. اما ناصر مکارم شیرازی، مفسر و فقیه شیعه، بر این باور است که عمل انسان از وی جدا نبوده و گسترش عمل، سبب توسعه انسان خواهد شد. ولی در مقابل، خداوند در سوره بقره، آیه ۱۶۴، انفاقی را که توأم با منّت و آزار باشد، به سنگی تشبیه می‌کند که قشر نازکی از خاک بر روی آن بوده که با اولین رگبار باران شسته شده و از بین برود.

دو دیدگاه در تحلیل مصادیق مَثَل

بین صاحب‌نظران در تحلیل مصداق مَثَل‌های قرآنی، دو بینش وجود دارد:

• مَثَل‌ها در قرآن، تشبیه صرف بوده و برای تقریب به ذهن مخاطب آمده است.
• هیچ گونه تشبیه و مجازگویی در مَثل‌های قرآن نبوده و مثلها بیانگر وجود مثالی آن حقایق هستند.

تفاوت این دو دیدگاه در آن‌جا است که به عنوان مثال در قرآن، برخی انسان‌ها به «الاغ» یا «سگ» تشبیه شده‌اند، حال بر اساس بینش اول، اینان از صفتی شبیه صفات آن حیوانات برخوردارند، اما بر اساس دیدگاه دوم، این تمثیل بیانگر همان حقیقت وجودی ایشان است که در قیامت بعینه ظهور می‌کند.

نظریه تمثیل تکوینی

برخی از مفسران شیعه، نظیر علامه طباطبای و آیت‌الله جوادی‌آملی و نیز برخی از مفسران اهل سنت، نظیر محمد عبده بر این باورند که آیات مربوط به معاد و مبدأ، نظیر آیات خلقت انسان، سجده ملائکه، نافرمانی ابلیس و… هر چند ریشه در امری تکوینی و حقیقتی غیبی داشته و به ظاهر دارای بیانی غیر استعاری است اما همه آنها تمثیلی بوده و ناظر به امری پوشیده و تکوینی است.

کتابشناسی

کتاب تمثیلات قرآن، تألیف حمید محمدقاسمی که در سال ۱۳۸۲ش، به همت انتشارات اسوه به چاپ رسیده است.

در زمینه تمثیلات قرآن، تألیفات متعدّدی صورت گرفته است. برخی از این تألیفات به‌طور مستقل درباره امثال قرآن است و برخی مربوط به امثال و امثال عرب است که فصلی را نیز به امثال قرآن اختصاص داده‌اند. در ادامه به برخی از این کتاب‌ها اشاره می‌شود:

• روضة الامثال (فی الامثال القرآن الکریم)، تألیف احمد بن عبدالله الکوزکنانی النجفی، ۱۳۲۵ش. (این کتاب در مقاله نقد و بررسی کتاب تفسیری «روضة الأمثال»، توسط محمدعلی رضایی کرمانی، مورد بررسی قرار گرفته است.
• الاتقان فی علوم القرآن، تألیف جلال الدین سیوطی، (این کتاب در جلد دوم، فصلی در امثال و تشبیهات قرآن دارد.)
• امثال قرآن، تألیف علی اصغر حکمت. (این کتاب در تهران و توسط بنیاد قرآن به چاپ رسیده است.)
• امثال القرآن، تألیف اسماعیل اسماعیلی. (این کتاب که چاپ اول آن در سال ۱۳۶۹ توسط انتشارات اسوه منتشر شده، بر مبنای همان" امثال قرآن" حکمت و توضیحات سیوطی در" اتقان" تنظیم یافته است.)
• استعارات قرآنیه، تألیف دکتر صباغ لبنانی. (این کتاب رساله دکترای نویسنده است و در آخر آن فصلی متضمّن چهل تمثیل از تمثیلات قرآن، الحاق نموده و این نوع تمثیلات را به ۱۵ نوع تقسیم نموده است.)
• تمثیلات قرآن، ویژگیها، اهداف و آثار تربیتی آن، تألیف حمید محمدقاسمی. (ویژگی این کتاب که در سال ۱۳۸۲ش به چاپ رسیده است، نگاه از زاویه مسائل تربیتی به تمثیلات قرآنی است.)

پیوند به بیرون

نرم‌افزار امثال: ترجمه تصویری قرآن کریم با موضوع مثل‌های قرآنی.