نعیم بن مسعود اشجعی
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| کنیه | ابوسلمه |
| مشخصات دینی | |
| زمان اسلام آوردن | جنگ خندق |
| هجرت به | مدینه |
| نقش‌های برجسته | اختلاف افکندن میان دشمنان اسلام در جنگ خندق |
نُعَیْم بن مَسْعُود بن عامِر[۱] با کنیه ابوسلمة[۲] از صحابه پیامبر[۳] و از قبیله بنی‌اَشْجَعِ بود.[۴] وی در جنگ خندق مسلمان شد.[۵] نعیم فردی زیرک معرفی شده است.[۶] منابع شیعی[۷] و غیرشیعی[۸] از نقش او در اختلاف‌افکنی میان دشمنان مسلمانان و پراکندگی سپاه آنان در جنگ خندق گزارش کرده‌اند.[۹] این روایت در منابع تاریخی[۱۰] و غیرتاریخی[۱۱] نقل شده، اما جعفر مرتضی از تاریخ‌پژوهان شیعه درباره درستی آن اشکالاتی مطرح کرده است.[۱۲]
بر اساس گزارش‌ها، نعیم، پس از مسلمانشدن، آمادگی خود را برای کمک به پیامبر(ص) اعلام کرد. پیامبر از او خواست میان دشمنان اختلاف بیندازد و گفت جنگ نیرنگ است. نُعَیم که با قبیله بنی‌قریظه دوستی داشت،[۱۳] نزد آنان رفت و گفت قریش در صورت شکست، آنان را تنها خواهند گذاشت؛ ازاین‌رو، پیشنهاد کرد تا زمانی که از سران قریش گروگان نگرفته‌اند، با آنان همکاری نکنند. سپس نزد قریش رفت و خبر داد که بنی‌قریظه از پیمان خود پشیمان شده و قصد دارند از سران قریش گروگان بگیرند. این سخنان میان دو طرف بدگمانی ایجاد کرد.[۱۴] سران قریش، عکرمة بن ابی‌جهل را نزد بنی‌قریظه فرستادند تا آنان را به ادامه جنگ ترغیب کند. بنی‌قریظه همکاری را به تحویل گروگان از قریش مشروط کردند، اما قریش نپذیرفت. در نتیجه، بدگمانی افزایش یافت و اتحاد دشمنان از هم پاشید.[۱۵]
نعیم پیش از مسلمانشدن با قریش همکاری داشت. طبق منابع تاریخی، ابوسفیان در جنگ احد وعده داده بود سال بعد با مسلمانان بجنگد، اما با وجود آمادگی پیامبر و مسلمانان، در موعد مقرر حاضر نشد.[۱۶] او، نُعَیم بن مسعود را که هنوز مسلمان نشده بود، نزد مسلمانان فرستاد تا آنان را از شمار سپاه مشرکان بترساند و از جنگ منصرف کند.[۱۷] برخی پژوهشگران نعیم را در این ماجرا جاسوس قریش دانسته‌اند.[۱۸] در پی این واقعه، آیه ۱۷۳ سوره آل‌عمران درباره کسانی نازل شد که می‌کوشیدند مسلمانان را از قدرت و شمار نیروهای دشمن بترسانند. منابع شیعه، نعیم را مصداق این افراد دانسته‌اند.[۱۹] این ماجرا در روایتی از امام باقر(ع) نیز نقل شده[۲۰] و مکارم شیرازی این دیدگاه را به جمعی از مفسران نسبت داده است.[۲۱]
نعیم پس از اسلام‌آوردن، در مدینه ساکن شد.[۲۲] به سبب نقشش در جنگ خندق، خود را امین پیامبر در نگهداری اسرار او می‌دانست[۲۳] و فرزندانش نیز خود را فرزندان امین پیامبر معرفی می‌کردند.[۲۴] در برخی کتاب‌ها نامه‌ای از پیامبر خطاب به نعیم نقل شده است.[۲۵] در منابع حدیثی اهل‌سنت، احادیثی به واسطه او نقل شده است.[۲۶] برخی گزارش‌ها وفات او را در زمان خلافت عثمان و برخی از کشته‌شدنش در دوران حکومت امام علی(ع) خبر داده‌اند.[۲۷]
پانویس
- ↑ ابن‌قانع، معجم الصحابة، ۲۰۰۴م، ج۱۴، ص۵۰۹۹.
- ↑ ابن‌حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ۱۳۲۶ق، ج۱۰، ص۴۶۶.
- ↑ ابن‌قانع، معجم الصحابة، ۲۰۰۴م، ج۱۴، ص۵۰۹۹.
- ↑ ابن‌حزم اندلسی، جمهرة انساب العرب، ۱۴۱۸ق، ص۲۴۹.
- ↑ قاضی نعمان، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ علاونه، تطریز الکساء، ۲۰۰۴م، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۸۱؛ قاضی نعمان، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۹۷-۲۹۹.
- ↑ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۱۸.
- ↑ اسماعیلی، «نعیم بن مسعود»، ج۷، ص۳۲۰.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۲۰۹؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۳۵۸.
- ↑ بیهقی، دلائل النبوة، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۴۴۵.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۱۱، ص ۲۰۰- ۲۰۲.
- ↑ اسماعیلی، «نعیم بن مسعود»، ج۷، ص۳۲۰.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ۱۳۶۹ش، صص۳۹۸- ۴۰۰.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ۱۳۶۹ش، صص۳۹۸- ۴۰۰.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۹۳؛ مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۹۳.
- ↑ نقی‌پورفر، پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن، ۱۳۸۱ش، ص۳۲۲.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱؛ ابن‌شهر آشوب، متشابه القرآن و مختلفه، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۷۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۸۸۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۵۸۷.
- ↑ نووی، تهذیب الأسماء و اللغات، ۲۰۰۹م، ص۳۴۲.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۴۱.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الصغیر، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۱۱۳.
- ↑ احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۷۳.
- ↑ مجموعة من المؤلفین، کتاب المسند الجامع، ۱۹۹۳م، ج۱۵، ص۵۴۵.
- ↑ خزاعی، تخریج الدلالات السمعیة علی ما کان فی عهد رسول الله(ص)، ۱۹۹۹م، ص۴۷۷.
منابع
- آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، مصحح: ابوالقاسم گرجی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
- ابن‌حزم اندلسی، ابومحمد علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اوّل، ۱۴۱۸ق.
- ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، محقق: محمد عبدالقادر عطا، مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود، علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌حجر عسقلانی، احمد، تهذیب التهذیب، هند، مطبعة دائرة المعارف النظامیة، چاپ اول، ۱۳۲۶ق.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الصغیر، مصحح: بشار عواد معروف، محمد زاهد جول، تونس، دار الغرب الإسلامی، ۲۰۰۹م.
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، متشابه القرآن و مختلفه، مقدمه: شهرستانی، قم، انتشارات بیدار، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌قانع، عبدالباقی بن قانع، معجم الصحابة، محقق: حمدی دمرداش محمد، خلیل ابراهیم قوتلای، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۴م.
- احمدی میانجی، علی، مکاتیب الأئمة(ع)، قم، دار الحدیث، چاپ اوّل، ۱۴۲۶ق.
- اسماعیلی، «نعیم بن مسعود»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم(ص)، تدوین: عبدالرضا عسگری، زیرنظر: محمدهادی یوسفی غروی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: زکار، سهیل، زرکلی، ریاض، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوة، محقق: عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۵ق.
- خزاعی، علی بن محمد، تخریج الدلالات السمعیة علی ما کان فی عهد رسول الله(ص)، محقق: احسان عباس، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ۱۹۹۹م.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- علاونه، تطریز الکساء فی التساوی بین أسماء الرجال و النساء، ریاض، دار ابن حزم، ۲۰۰۴م.
- قاضی نعمان مغربی، نعمان بن محمد، نعشرح الاخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- مجموعة من المؤلفین، کتاب المسند الجامع، محققان: بشار عواد، السید أبو المعاطی محمد النوری، أحمد عبد الرزاق عید، أیمن إبراهیم الزاملی، محمود محمد خلیل، کویت، دار الجیل، ۱۹۹۳م.
- مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق: محمد عبدالحمید نمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- نقی‌پورفر، ولی‌الله، پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن، تهران، انتشارات اسوه، ۱۳۸۱ش.
- نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الأسماء و اللغات، مصحح: عادل مرشد، عامر غضبان، دمشق، دار الرسالة العالمیة، ۲۰۰۹م.