دارالعلم طرابلس
دارالعلم طرابلس، از مراکز مهم علمی و فرهنگی شیعی در جهان اسلام بود. همچنین به عنوان بزرگ‌ترین و غنی‌ترین کتابخانه‌های قرن پنجم و ششم هجری معرفی شده است. این مرکز مذهب تشیع را در شام گسترش داد و از نظر علمی با حوزه علمیه بغداد ارتباط برقرار کرده بود.
دارالعلم طرابلس افزون بر نگهداری مجموعه‌ای گسترده از کتاب‌ها و نسخه‌های خطی، محل تدریس، پژوهش، نشست‌ها و مباحثات علمی بود. دانشمندان و دانش‌پژوهان از مناطق مختلف جهان اسلام به آن مراجعه می‌کردند و از امکانات آموزشی و پژوهشی آن بهره می‌بردند.
این مجموعه توسط امین‌الدوله حسن بن عمار (درگذشت: ۴۶۴ق) تأسیس شد و در دوره جانشینان او توسعه یافت. این مرکز در پی حمله صلیبیان و سقوط طرابلس در سال ۵۰۲ یا ۵۰۳ق به آتش کشیده شد و فعالیت آن پایان یافت.
جایگاه و اهمیت
دارالعلم طرابلس یا دارالعلم بنی‌عمار[۱] از مراکز مهم علمی و فرهنگی شیعی[۲] در جهان اسلام بود.[۳] این مرکز که بزرگ‌ترین[۴] و غنی‌ترین کتابخانه قرون پنجم و ششم هجری دانسته شده،[۵] در ترویج و گسترش تشیع در شام نقش داشت[۶] و جایگاه آن را برتر از دارالعلم شاپور دانسته‌اند.[۷]
دارالعلم طرابلس افزون بر فعالیت‌های کتابخانه‌ای، محل برگزاری نشست‌های علمی، مباحثات و سخنرانی بود. دانشمندان و دانش‌پژوهان از مناطق مختلف جهان اسلام به آن مراجعه می‌کردند و از امکانات علمی آن بهره می‌بردند.[۸]
دارالعلم‌ها مؤسساتی وقفی بودند که در ساختمان‌هایی مستقل فعالیت می‌کردند و عمدتاً به‌عنوان کتابخانه‌های عمومی به کار می‌رفتند.[۹] برخی از آنها، افزون بر فعالیت کتابخانه‌ای، انجمن‌های علمی نیز داشتند که محل گردهمایی دانشمندان و برگزاری مباحثات و سخنرانی‌های علمی بود.[۱۰] پیدایش این مؤسسات در شکل‌گیری دانشگاه‌های اسلامی و کتابخانه‌های وابسته به مدارس نیز مؤثر دانسته شده است.[۱۱]
ارتباط با حوزه علمیه بغداد
بر اساس برخی منابع، دارالعلم طرابلس از نظر فقهی و محتوای علمی (تدریس، تفسیر و تألیف) تحت تأثیر حوزه علمیه بغداد قرار داشت. میان این دو مرکز علمی ارتباط برقرار بود و بیشتر عالمان طرابلس از دانش‌آموختگان مدرسه بغداد بودند.[۱۲] برخی از آنان همچون محمد بن علی کراجکی (درگذشت: ۴۴۹ق) و ابن‌َبرَّاج (درگذشت: ۴۸۱ق)، پس از بازگشت به طرابلس، علوم عقلی و نقلی آن حوزه را به این شهر منتقل کردند[۱۳] و آثار آنان را نیز در دارالعلم تدریس می‌کردند.[۱۴]
تأسیس و توسعه
بنا بر گزارش منابع، دارالعلم طرابلس در دوره حکومت بنی‌عمار،[۱۵] توسط امین‌الدوله حسن بن عمار، حاکم و فقیه شیعه طرابلس، تأسیس شد.[۱۶] امین‌الدوله و جانشین او، جلال‌الملک (درگذشت: ۴۹۲ق)، برای گردآوری کتاب‌های نفیس و کمیاب، افرادی را به مناطق مختلف فرستادند و هزینه‌های فراوانی برای خرید آثار علمی اختصاص دادند.[۱۷]
در سال ۴۷۲ق، جلال‌الملک علی بن محمد بن عمار، برادرزاده امین‌الدوله، در دوره حکومت خود، به‌دلیل محدودیت فضای دارالعلم،[۱۸] آن را توسعه داد و بازسازی کرد.[۱۹] این دارالعلم، شهر طرابلس را که از شهرهای ساحلی لبنان و سوریه[۲۰] بود به یکی از شهرهای مورد توجه دانش‌پژوهان تبدیل کرد.[۲۱]
کتابخانه و امکانات
بر اساس منابع، هزینه‌های دارالعلم طرابلس را خاندان بنی‌عمار تأمین می‌کردند.[۲۲] اکثر کتاب‌های این مجموعه با جلدها و تزئینات طلا و نقره آراسته و به دست مشهورترین خطاطان کتابت می‌شدند. در آن، آثاری از ایرانیان، عرب‌ها، یونانیان[۲۳] و رومیان[۲۴] در موضوعاتی چون فقه، حدیث، ادبیات، فلسفه، هندسه و پزشکی نگهداری می‌شد.
بسیاری از نسخه‌های عربی به خط مؤلفان بود.[۲۵] همچنین، گزارش‌هایی از وجود بیش از پنجاه هزار نسخه قرآن[۲۶] و بیست هزار[۲۷] یا هشتاد هزار نسخه تفسیر قرآن[۲۸] در این کتابخانه حکایت دارد. درباره شمار کتاب‌های دارالعلم گزارش‌های متفاوتی نقل شده است: صد هزار جلد کتاب وقفی در دوره امین‌الدوله،[۲۹] یک میلیون جلد در دوره جلال‌الملک و سه میلیون جلد در زمان برادرش فخرالملک عمار بن محمد بن عمار (درگذشت: ۵۱۴ق).[۳۰]
دارالعلم افزون بر مخزن کتاب، کلاس‌های درس، سالن‌های مطالعه و تالاری برای گردهمایی‌های علمی و مباحثه دانشمندان داشت[۳۱] و مکان‌هایی نیز برای اقامت دانشمندان مهاجر و شاگردانشان در نظر گرفته شده بود.[۳۲] بخشی از آن به ناسخان و خطاطان اختصاص داشت و ابزارهایی مانند کاغذ، دوات و قلم در اختیار آنان قرار می‌گرفت.[۳۳] بر پایه گزارش‌ها، ۱۸۰ کاتب و ناسخ در این مجموعه فعالیت می‌کردند که ۳۰ نفر از آنان شبانه‌روزی به استنساخ کتاب‌ها و تکمیل نسخه‌های موجود مشغول بودند.[۳۴]
مدیریت و سرپرستی
بر پایه برخی گزارش‌ها، مدیریت دارالعلم طرابلس بر عهده بنیان‌گذار آن و دیگر اعضای خاندان بنی‌عمار بود.[۳۵] نظارت و سرپرستی این مرکز نیز به شماری از عالمان و قضات واگذار شده بود؛[۳۶] از جمله:
- حسین بن بشر: قاضی و یکی از خزانه‌داران کتابخانه بود.[۳۷]
- اسعد بن احمد: قاضی طرابلس بود.[۳۸]
- ابوالفضل بن ابی‌روح: قاضی و از متولیان کتابخانه بود. بنا بر گزارشی، جلال‌الملک به او دستور داد طلا را میان دانشمندان و دانشجویان ساکن دارالعلم تقسیم کند.[۳۹]
- ابوعبدالله طُلَیطَلی: در سال ۴۷۸ق به طرابلس مهاجرت کرد و سرپرستی دارالعلم را بر عهده گرفت.[۴۰] او تا سال ۵۰۲ق در این سمت باقی ماند.[۴۱]
به‌آتش‌کشیدن دارالعلم
درباره زمان نابودی دارالعلم طرابلس، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. در یک گزارش، نابودی آن هم‌زمان با حمله صلیبیان به طرابلس در سال ۵۰۲ق دانسته شده است.[۴۲] در گزارشی دیگر، سقوط شهر و آتش‌سوزی دارالعلم در سال ۵۰۳ق ذکر شده است. بر اساس این گزارش، صلیبیان از سال ۴۹۳ق طرابلس را محاصره کردند و این محاصره حدود ده سال ادامه یافت.[۴۳]
در برخی منابع، آتش‌سوزی دارالعلم به اقدام یک کشیش صلیبی نسبت داده شده است. بنا بر این گزارش، او پس از ورود به کتابخانه و مشاهده شمار فراوان قرآن‌ها، دستور آتش‌زدن آن را صادر کرد.[۴۴] همچنین گفته شده است صلیبیان بخشی از کتاب‌هایی را که از آتش‌سوزی باقی مانده بود، با خود به سرزمین‌هایشان بردند. با سقوط طرابلس و نابودی دارالعلم، فعالیت این مرکز علمی و کتابخانه‌ای پایان یافت.[۴۵]
پانویس
- ↑ فروزانی و دیگران، «بررسی نقش دارالعلم طرابلس در پویایی مذهب تشیع در عهد بنی‌عمار»، ص۱۶.
- ↑ جمعی از محققین، نقش شیعه در اصول فقه...، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۰.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۰۳.
- ↑ حاجی‌زاده، «دارالعلم‌های شیعی...»، ص۲۵۱.
- ↑ فروزانی و دیگران، «بررسی نقش دارالعلم طرابلس در پویایی مذهب تشیع در عهد بنی‌عمار»، ص۹ و ۱۳.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۷۹.
- ↑ سیاهپوش، نهادهای علمی در تمدن ایرانی - اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۳۸۷.
- ↑ طرابلسی، تشیع در طرابلس...، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۹-۱۶۰.
- ↑ جمعی از محققین، نقش شیعه در اصول فقه...، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۰.
- ↑ فروزانی و دیگران، «بررسی نقش دارالعلم طرابلس در پویایی مذهب تشیع در عهد بنی‌عمار»، ص۱۳.
- ↑ جمعی از محققین، نقش شیعه در اصول فقه...، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۱.
- ↑ رحمت‌آبادی، «مناسبات علمی دارالعلم طرابلس با مدرسه بغداد»، ص۳۶.
- ↑ رحمت‌آبادی، «مناسبات علمی دارالعلم طرابلس با مدرسه بغداد»، ص۳۹-۴۰.
- ↑ رحمت‌آبادی، «مناسبات علمی دارالعلم طرابلس با مدرسه بغداد»، ص۴۸-۴۹.
- ↑ نوری، شیعیان لبنان...، ۱۲۸۹ش، ص۷۲.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۰۳.
- ↑ طرابلسی، تشیع در طرابلس...، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۹-۱۶۰.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۷۹.
- ↑ کردعلی، خطط الشام، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۳۳.
- ↑ نوری، شیعیان لبنان...، ۱۲۸۹ش، ص۷۱.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۷۹.
- ↑ نوری، شیعیان لبنان...، ۱۲۸۹ش، ص۷۲.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۸۰-۸۱.
- ↑ طرابلسی، تشیع در طرابلس...، ۱۳۹۰ش، ص۱۶۰-۱۶۱.
- ↑ طرابلسی، تشیع در طرابلس...، ۱۳۹۰ش، ص۱۶۰-۱۶۱.
- ↑ ایازی، اهتمام ایرانیان به قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۱۳.
- ↑ جبوری، الكتاب في الحضارة الإسلامية، ۱۹۹۸م، ص۱۹۳.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۸۱.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۷۹.
- ↑ طرابلسی، تشیع در طرابلس...، ۱۳۹۰ش، ص۱۶۱-۱۶۳.
- ↑ حاجی‌زاده، «دارالعلم‌های شیعی...»، ص۲۵۱.
- ↑ جمعی از محققین، نقش شیعه در اصول فقه...، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۰.
- ↑ جبوری، الكتاب في الحضارة الإسلامية، ۱۹۹۸م، ص۱۹۳.
- ↑ سیاهپوش، نهادهای علمی در تمدن ایرانی - اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۳۸۷.
- ↑ فروزانی و دیگران، «بررسی نقش دارالعلم طرابلس در پویایی مذهب تشیع در عهد بنی‌عمار»، ص۱۶.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۸۱.
- ↑ جبوری، الكتاب في الحضارة الإسلامية، ۱۹۹۸م، ص۱۹۴.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۸۱.
- ↑ جبوری، الكتاب في الحضارة الإسلامية، ۱۹۹۸م، ص۱۹۴.
- ↑ ساعاتی، وقف و ساختار کتابخانه‌های اسلامی، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۶.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۸۴.
- ↑ سیاهپوش، نهادهای علمی در تمدن ایرانی - اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۳۸۷.
- ↑ جبوری، الكتاب في الحضارة الإسلامية، ۱۹۹۸م، ص۱۹۴.
- ↑ عثمان، تاریخ شیعه در شام، ۱۳۸۲ش، ص۸۴.
- ↑ جبوری، الكتاب في الحضارة الإسلامية، ۱۹۹۸م، ص۱۹۴-۱۹۵.
منابع
- ایازی، یاسر، اهتمام ایرانیان به قرآن: کتابشناسی توصیفی ترجمه و چاپ قرآن کریم، رشت، کتاب مبین، ۱۳۸۰ش.
- جبوری، یحیی وهیب، الكتاب في الحضارة الإسلامية، بیروت، دار الغرب الإسلامي، ۱۹۹۸م.
- جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح، ۱۳۸۷ش.
- جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم، دلیل، ۱۳۷۹ش.
- جمعی از محققین، نقش شیعه در اصول فقه و فقه مقارن، قم، امام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۳۹۷ش.
- حاجی‌زاده، یدالله، «دارالعلم‌های شیعی؛ نهادی آموزشی با نقش واسطه‌ای در رشد تمدن اسلامی»، دوفصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۹، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- رحمت‌آبادی، اعظم، «مناسبات علمی دارالعلم طرابلس با مدرسه بغداد در قرن پنجم هجری (با تأکید بر دانش فقه)»، مجله علم و تمدن در اسلام، شماره ۲۶، زمستان ۱۴۰۴ش.
- ساعاتی، یحیی محمود، وقف و ساختار کتابخانه‌های اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی- بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- سیاهپوش، سید ابوتراب، نهادهای علمی در تمدن ایرانی - اسلامی و قرون وسطی مسیحی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۸ش.
- طرابلسی، علی ابراهیم، تشیع در طرابلس و شام با تکیه بر دولت بنی عمار، تهران، کتاب توت، ۱۳۹۰ش.
- عثمان، هاشم، تاریخ شیعه در شام، مشهد، آستان قدس رضوی-بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- فروزانی، سید ابوالقاسم و لیدا مودت، «بررسی نقش دارالعلم طرابلس در پویایی مذهب تشیع در عهد بنی‌عمار»، فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره ۴۶، تابستان ۱۳۹۳ش.
- کرد علی، محمد، خطط الشام، دمشق، مكتبة النوري، ۱۴۰۳ق.
- نوری، داوود، شیعیان لبنان وضعیت سیاسی - اجتماعی پس از انقلاب اسلامی ایران، قم، شیعه شناسی، ۱۳۸۹ش.