جمخانه
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
جمخانه، یا خانهٔ جمع، (به ترکی: Cem Evi)، محل گردهمایی علویان و پیروان اهل حق برای انجام آیین جَم و عبادت است. علویان عبادت خود را در جمخانه انجام میدهند. علویان ترکیه بهجای مسجد، جمخانه را محل اصلی عبادت خود میدانند و این سنت با حضور دَدَهها و موسیقی آیینی انجام میشود.
علویان تحت فشارهای مذهبی دورهٔ عثمانی توانستند مناسک دینی خود را بهصورت مخفیانه و پایدار برگزار کنند. جمخانه یا خانهٔ جمع محل برگزاری آیینهای دینی، مراسم جَم و سوگواری عاشورا و انتقال آموزههای علویان ترکیه به نسلهای بعدی است. این مراکز، اعم از شهری (خانهٔ جمع) یا روستایی (خانهٔ میدان)، کانون اصلی تجمع و مناسک علویان در شهرهایی مانند استانبول، آنکارا، اِزمیر و سیواس بهشمار میروند.
مفهومشناسی و پیشینه
واژهٔ جمخانه یا خانهٔ جمع (به ترکی استامبولی: Cem Evi)[۱] مخفف جمعخانه از ترکیب «جمع/جم» بهمعنای گردهمایی و «خانه» بهمعنای محل اجتماع است.[۲] علویان واژهٔ «جمع» را بهصورت جَم (Cem) تلفظ میکنند و به محل برگزاری این آیین جَم اِوی میگویند که معادل فارسی آن خانهٔ جمع است.[۳]
پیشینه تاریخی
برخی پژوهشگران شکلگیری جمخانه را با محدودیتهای مذهبی اعمالشده بر علویان در دورهٔ عثمانی مرتبط دانستهاند.[۴] به گزارش برخی منابع، در سال ۱۸۲۶م حکومت عثمانی، تکیهها و درگاههای علویان را تخریب کرد؛[۵] رخدادی که سبب شد پیروان این آیین برای مدتهای طولانی با تقیه و بهصورت مخفیانه مناسک دینی خود را برگزار کنند.[۶] در چنین شرایطی، فضاهایی برای گردهماییهای مذهبی شکل گرفت که بعدها بهعنوان جمخانه شناخته شد و به تدریج به مکانی برای برگزاری آیینهای دینی و حفظ سنتهای علوی تبدیل گردید.[۷]
کارکرد و جایگاه
جمخانه یا خانههای جمع، در آیین علویان مکانی است که آیینهای دینی، مراسم جَم (مذهبی) و سوگواری عاشورا در آن برگزار میشود.[۸] افزون بر این، نقش مهمی در انتقال شفاهی آموزهها و آداب علوی به نسلهای بعدی دارد.[۹]
خانهٔ جمع مهمترین مرکز تجمع علویان بهشمار میآید. چنانکه در گذشته در مناطق روستایی، آیین جَم در مکانی موسوم به "خانه میدان" (Meydan Evi) برگزار میشد.[۱۰] از اینرو، در نگاه علویان ترکیه "خانههای جمع" عبادتگاههای شهری و "خانه میدان" عبادگاههای روستایی تلقی میشدند.[۱۱] با این حال، در مواردی که این مراکز وجود نداشت، جوامع علوی آیین جَم را در مکانهای گوناگون و متناسب با شرایط برگزار میکردند.[۱۲]
در آیین اهل حق نیز جمخانه محل گردهمایی برای ذکر، عبادت، نذر و قربانی است و برای حضور در آن ایام خاصی مانند: گردهمایی در شبهای جمعه و عید یاران ذکر شده است.[۱۳]
از جمله شناختهشدهترین خانههای جمع میتوان به خانهٔ جمع محلهٔ قاضی در استانبول اشاره کرد.[۱۴] بهطور کلی، خانههای جمع علویان در شهرهایی مانند آنکارا، اِزمیر و سیواس نیز وجود دارد و این مراکز کانون اصلی برگزاری مناسک دینی و اجتماعی علویان بهشمار میروند.[۱۵]
بر اساس برخی گزارشها، تعداد جمخانهها در برخی استانهای ترکیه به شرح زیر است:
| ردیف | نام استان | تعداد خانههای جم | ردیف | نام استان | تعدا خانههای جم |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | چوروم | ۹۰ | ۴ | توکات | ۱۷۲ |
| ۲ | اِزمیر | ۲۶ | ۵ | سیواس | ۷۱ |
| ۳ | استانبول | ۶۴ | ۶ | آنکارا | ۴۰[۱۶] |
ساختار
جمخانهها معمولاً بهشکل مُدَور (دایرهای) ساخته میشوند و کف و دیوارهای آنها با قالی، گلیم و نمادهای مذهبی تزیین میگردد. در برابرِ ورودی، «اجاق فاطمه» یا چراغی جایگزین آن قرار دارد و دو شمع در کنار آن روشن میشود که نماد امام حسن و امام حسین(ع) است. در فضای داخلی، مقام مرشد، تخت چراغ و محل نشستن رهبر تعبیه شده است. تخت چراغ با ساختاری نمادین شامل شمعهایی است که به دوازده امام و نیز مفاهیم «الله، محمد، علی» اشاره دارد. همچنین در برخی جمخانهها جایگاههایی نمادین برای خدمتگزاران آیینی در نظر گرفته میشود.[۱۷]
آیین جم
مهمترین مراسمی که در جمخانه برگزار میشود آیین جَم است.[۱۸] در سنت علویان، آیین جَم زیر نظر روحانیانی موسوم به دَدَه برگزار میشود[۱۹] و در آن ذکر، موسیقی آیینی، خواندن اشعاری به نام «نَفَس» و گاه اجرای سماع همراه با نواختن ساز انجام میگیرد.[۲۰] این آیین در برخی توصیفها دارای ساختاری دوازدهگانه دانسته شده است که یا به دوازده خدمتگزار آیینی نسبت داده میشود یا الهامگرفته از دوازده امام تلقی میگردد.[۲۱]
نسبت با مسجد و دیدگاهها
بعضی معتقدند خانهٔ جمع یا جمعخانه در تقابل با مسجد قرار دارد.[۲۲] در مقابل، برخی پژوهشگران و چهرههای دینی علوی همچون عابدین اُوزگِنای(Ābedīn Özgenay)، رئيس مرکز تحقیقات تَصَوف، گفته است مکان عبادت علویان خانه جمع است و این به معنای رد کردن مسجد نیست.[۲۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ واحدی، علویان ترکیه؛ ارزیابی وضعیت اجتماعی و سیاسی، ۱۳۹۴ش، ص۷۲.
- ↑ حسینی، بررسی تحلیلی فرقه اهل حق، ۱۳۹۷ش، ص۵۴۱؛ بهمن، جامعه علویان ترکیه، ۱۳۹۵ش، ص۴۴؛ سوری، سرودهاى دينى يارسان، ۱۳۴۴ش، ص۱۵۲-۱۶۱.
- ↑ عباسی، تطورات سیاسی ـ مذهبی علویان ترکیه، ۱۴۰۰ش، ۱۵.
- ↑ بهمن، جامعه علویان ترکیه، ۱۳۹۵ش، ص۴۴.
- ↑ واحدی، علویان ترکیه؛ ارزیابی وضعیت اجتماعی و سیاسی، ۱۳۹۴ش، ص۱۵۳ ـ ۱۵۴.
- ↑ عباسی، تطورات سیاسی ـ مذهبی علویان ترکیه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵.
- ↑ عباسی، تطورات سیاسی ـ مذهبی علویان ترکیه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵؛ بهمن، جامعه علویان ترکیه، ۱۳۹۵ش، ص۴۴.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۷۱ ـ ۹۶؛ عباسی، تطورات سیاسی ـ مذهبی علویان ترکیه، ۱۴۰۰ش، ۱۵ و ۱۶.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۹۶.
- ↑ واحدی، علویان ترکیه؛ ارزیابی وضعیت اجتماعی و سیاسی، ۱۳۹۴ش، ص۷۲.
- ↑ واحدی، علویان ترکیه؛ ارزیابی وضعیت اجتماعی و سیاسی، ۱۳۹۴ش، ص۷۲ـ ۷۳.
- ↑ واحدی، علویان ترکیه؛ ارزیابی وضعیت اجتماعی و سیاسی، ۱۳۹۴ش، ص۷۲.
- ↑ حسینی، بررسی تحلیلی فرقه اهل حق، ۱۳۹۷ش، ص۵۴۱-۵۴۳؛ سلیمانی بهبهانی، دانشنامه کلام اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۵۵۹.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۷۲.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۷۲-۷۳.
- ↑ واحدی، علویان ترکیه؛ ارزیابی وضعیت سیاسی و اجتماعی، ۱۳۹۴ش، ص۷۴ - ۷۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۷۱؛ گلچیچک، راه علوی-بکتاشی، ۱۹۹۳م، ص۱۸۰.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۹۶؛ بهمن، جامعه علویان ترکیه، ۱۳۹۵ش، ص۴۴؛ فرمانیان، آشنایی با فرق تشیع، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۲.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۹۶؛ بهمن، جامعه علویان ترکیه، ۱۳۹۵ش، ص۴۴.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۸۴ و ۹۶؛ بهمن، جامعه علویان ترکیه، ۱۳۹۵ش، ص۴۴ و ۴۶.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۸۱؛ برای نمونه نگاه کنید به؛ کایا، علم حال بکتاشی، ۱۹۸۹م، ص۷۸ تا ۸۱.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۷۱-۷۲.
- ↑ دونمز، علویان ترکیه، ۱۳۸۹ش، ص۷۱-۷۲.
منابع
- بهمن، شعیب، جامعه علویان ترکیه، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- دونمز، نوری، علویان ترکیه، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
- حسینی، سید حسین، بررسی تحلیلی فرقه اهل حق، قم، ذکریٰ، ۱۳۹۷ش.
- سلیمانی بهبهانی، عبدالرحیم، دانشنامه کلام اسلامی، قم، موسسه امام صادق (علیه السلام) ۱۳۹۸ش.
- سوری، ماشاءالله، سرودهاى دينى يارسان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۴ش.
- فرمانیان، مهدی، آشنایی با فرق تشیع، قم، حوزه علمیه قم، ۱۳۸۷ش.
- کایا، حیدر، علم حال بکتاشی، استانبول، آی یلذر، ۱۹۸۹م.
- گلچیچک، علی دوران، راه علوی-بکتاشی، استانبول، انتشارات جان، ۱۹۹۳م.
- عباسی، مرتضی، تطورات سیاسی–مذهبی علویان ترکیه، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ اول، ۱۴۰۰ش.
- واحدی، الیاس، علویان ترکیه؛ ارزیابی وضعیت سیاسی و اجتماعی، تهران، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.