ابوزید کاشانی
| اطلاعات | |
|---|---|
| نام کامل | سید شمسالدین بن محمد بن أبیزید حسنی کاشانی |
| ملیت | ایران |
| تاریخ تولد | اواخر سدهٔ ۶ق |
| محل زندگی | کاشان |
| تاریخ درگذشت | اوایل سدهٔ ۷ق |
| همزمان با | محمد بن ابیطاهر |
| مذهب | شیعه |
| پیشه | سفالگر، نگارگر، خوشنویس و شاعر ایرانی |
اَبوزید کاشانی (سید شمسالدین بن محمد بن أبیزید حسنی کاشانی)، سفالگر، نگارگر، خوشنویس و شاعر ایرانی اواخر سدهٔ ۶ و اوایل سدهٔ ۷ قمری[۱] یکی از مشهورترین سفالگران ایرانی شناخته میشود.[۲] به گفته مورخان هنر، آثار ابوزید کاشانی، که عمدتاً به دو شیوه پرهزینه زرینفام (نوعی تزیین رولعابی برای ایجاد جلای خاص)[۳] و مینایی (نقاشی و آراستن فلزات با رنگهای لعابدار) خلق شدهاند،[۴] جایگاه ویژهای در تاریخ سفالگری ایران دارند.[۵] تنوع آثار امضاشده او شامل انواع ظروف، گلدان، کاسه مینایی،[۶] تُنگِ زرینفام، بشقاب[۷] و کاشیهای ستاره، صلیب، هشتگوش، مربع و مستطیل، که همگی آنان نقاشی شده و طرحهای مختلفی دارند.[۸] علاوهبر این، ابوزید با توجه به امضایش در بسیاری از مرقدهای بزرگ در ساخت روکشهای مقبرهها و طاقچههای دیوارهای آن همکاری و مشارکت داشت.[۹]
به گفته محققان و مورخان هنر ایران، ابوزید کاشانی در کاشیکاری حرم امام رضا(ع) و حضرت معصومه(س) با هنرمند همعصر خود، محمد بن ابیطاهر، همکاری داشته است.[۱۰] این آثار که شامل روکش لعابی دو اتاقک مقبره با کاشیها و کتیبههای امضاشده به سال ۶۰۲ق است، از مهمترین کارهای ابوزید شناخته میشود.[۱۱] کاشیهای اِزاره (قسمتی از دیوار از کف طاقچه تا روی زمین) مقبره امام رضا(ع) شامل پنج قطعه کاشی زرینفام هشتگوش و یک قطعه کاشی ستارهای منقوش به گل و برگ و کتیبههایی حاوی احادیث ائمه(ع) با امضای ابوزید است.[۱۲] همچنین دو کتیبه کاشی اِزاره حرم حضرت معصومه(س) به خط ثلث برجسته با امضای ابوزید وجود دارد.[۱۳]
به گفتهٔ پژوهشگران، ابوزید کاشانی در ساخت و تزیین «محراب پیش روی مبارک» در حرم امام رضا(ع) با محمد بن ابیطاهر همکاری داشته است.[۱۴] بخش میانی این محراب که ساختهٔ ابوزید است، از دیدگاه پژوهشگران هنر مهمترین و نفیسترین آثار ابوزید لست.[۱۵] این اثر دارای دو طاقنما، دو حاشیه در اطراف، و نواری از کاشی فیروزهای در پیرامون محراب است. طاقنمای میانی با دو نیمستون در طرفین و حاشیههای کتیبهدار ساخته شده و کتیبههای اصلی آن شامل آیات و احادیث به خطوط ثلث، کوفی و نسخ در قسمت حاشیهها و طاقنماها ثبت شده است.[۱۶] تاریخ ساخت این محراب، ربیعالآخر ۶۱۲ق، در پایین آن دیده میشود.[۱۷] این محراب با ابعاد ۲۷۳ × ۲۲۰ سانتیمتر ابتدا بر دیوار جنوب غربی روضهٔ رضوی، در بخش «پیش روی مبارک»، نصب بوده[۱۸] و سپس به موزه آستان قدس رضوی منتقل شده است.[۱۹] این اثر در اوایل سده هفتم هجری و همزمان با گسترش فنون پیشرفتهٔ لعابسازی و استفاده از خمیر شیشه برای ساخت بدنه تولید شده[۲۰] و از نمونههای مهم همکاری دو خاندان سفالگر ابوزید کاشانی و محمد بن ابیطاهر، هر دو اهل کاشان، محسوب میشود.[۲۱] همچنین، این محراب در میان محرابهای زرینفام تاریخدار، قدیمیترین نمونهٔ شناختهشده از محرابهای زرینفام ایرانی دانسته شده است.[۲۲]
پانویس
- ↑ کریمی، «ابوزید کاشانی»، ذیل مدخل؛ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۹۶.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۸۸.
- ↑ نصری، «بررسی و بازنگری شناسنامه تخصصی ۱۰ نمونه سفال زرینفام موزه آبگینه و سفالینههای ایران»، ص۶۲.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۸۸.
- ↑ کریمی، «ابوزید کاشانی»، ذیل مدخل.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۸۸ و ص۳۹۶.
- ↑ کریمی، «ابوزید کاشانی»، ذیل مدخل.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۹۵.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۹۵.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۹۵.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۹۲.
- ↑ بلر، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ص۳۹۲؛ کریمی، «ابوزید کاشانی»، ذیل مدخل.
- ↑ معتقدی، «شکوه کاشی زرینفام در محرابهای حرم مطهر رضوی»، ص۳۱؛ کریمی، «ابوزید کاشانی»، ذیل مدخل.
- ↑ کفیلی، «محرابهای زرینفام حرم مطهر در موزه مرکزی آستان قدس رضوی»، ص۹.
- ↑ کریمی، «ابوزید کاشانی»، ذیل مدخل.
- ↑ کفیلی، «محرابهای زرینفام حرم مطهر در موزه مرکزی آستان قدس رضوی»، ص۹.
- ↑ تقوینژاد، و صالحی کاخکی، «بررسی تطبیقی ویژگیهای فرم و نقش محرابهای زرینفام با محرابهای گچ بری قرن ششم تا اواسط قرن هشتم هجری قمری در کاشان بر مبنای آثار موجود در موزه آستان قدس رضوی»، ص۱۷.
- ↑ معتقدی، «شکوه کاشی زرینفام در محرابهای حرم مطهر رضوی»، ص۳۲.
- ↑ کفیلی، «محرابهای زرینفام حرم مطهر در موزه مرکزی آستان قدس رضوی»، ص۹.
- ↑ معتقدی، «شکوه کاشی زرینفام در محرابهای حرم مطهر رضوی»، ص۲۸.
- ↑ معتقدی، «شکوه کاشی زرینفام در محرابهای حرم مطهر رضوی»، ص۲۸.
- ↑ معتقدی، «شکوه کاشی زرینفام در محرابهای حرم مطهر رضوی»، ص۳۲.
منابع
- بلر، شیلا، «جستوجوی ابوزید کاشانی میان کتیبهها»، ترجمه صفورا فضلاللهی، پیام بهارستان، شماره ۱۷، سال پنجم، پاییز ۱۳۹۱ش.
- تقوینژاد، بهاره، و احمد صالحی کاخکی، «بررسی تطبیقی ویژگیهای فرم و نقش محرابهای زرینفام با محرابهای گچبری قرن ششم تا اواسط قرن هشتم هجری قمری در کاشان بر مبنای آثار موجود در موزه آستان قدس رضوی»، مجله هنرهای صناعی خراسان بزرگ، شماره ۲، ۱۴۰۲ش.
- کریمی، فاطمه، «ابوزید کاشانی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی (ج۵)، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- کفیلی، حشمت، «محرابهای زرینفام حرم مطهر در موزه مرکزی آستان قدس رضوی»، نشریه الکترونیکی سازمان کتابخانهها موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، شماره ۱۸، فروردین ۱۳۹۲ش.
- معتقدی، کیانوش، «شکوه کاشی زرینفام در محرابهای حرم مطهر رضوی»، مجله آستان هنر، شماره ۲ و ۳، بهمن ۱۳۹۱ش.
- نصری، اسماعیل، «بررسی و بازنگری شناسنامه تخصصی ۱۰ نمونه سفال زرینفام موزه آبگینه و سفالینههای ایران»، دوفصلنامه علمی پژوهشی هنر، شماره ۲۲، ۱۴۰۰ش.
- یزدانی، ملیکا و حسین احمد و سید محمدامین امامی و مهناز عبدالله خان گرجی، «گاهنگاری سفال مینایی براساس نمونههای کتیبهدار»، مجله هنرهای زیبا هنرهای تجسمی، شماره ۳، ۱۳۹۴ش.