آیه ۵۷ سوره احزاب
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | احزاب |
| شماره آیه | ۵۷ |
| جزء | ۲۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | لعن و عذاب الهی برای اذیت‌کنندگان پیامبر(ص) |
| آیات مرتبط | آیات ۵۳، ۵۶ و ۵۸ سوره احزاب |
آیه ۵۷ سوره احزاب، آزاررسانندگان به خداوند و پیامبر(ص) را به لعن الهی در دنیا و آخرت و عذاب خوارکننده تهدید می‌کند. مفسران، آزار خداوند را به مخالفت با فرمان‌های او، آزار اولیای الهی و نسبت‌دادن صفات نادرست به خدا تفسیر کرده‌اند. همچنین، در روایات شیعه، آزار اهل‌بیت(ع) از مصادیق آزار پیامبر(ص) دانسته شده است.
آزار خداوند و پیامبر(ص) و پیامدهای آن
آیه ۵۷ سوره احزاب آزاررسانندگان به خداوند و پیامبر اسلام(ص) را در دنیا و آخرت مشمول لعن الهی دانسته و آنان را به عذابی خوارکننده تهدید می‌کند.[۱] این آیه که در سوره‌ای مدنی قرار دارد،[۲] در ادامه آیاتی از سوره احزاب آمده است که بر ضرورت بزرگداشت پیامبر(ص)[۳] و رعایت آداب رفتار با او تأکید دارند. در آیه ۵۳، توقف بی‌مورد در خانه پیامبر(ص) و ازدواج با همسران او پس از رحلتش، از مصداق آزار پیامبر معرفی شده است؛[۴] همچنین در آیه ۵۶ از درودفرستادن خداوند و فرشتگان بر پیامبر(ص) سخن گفته شده و مؤمنان به فرستادن صلوات بر او فرمان یافته‌اند؛ در مقابل، در آیه ۵۷ آزاررساندن به خدا و پیامبر نکوهش شده است.[۵] این آیه با آیه ۵۸ نیز ارتباط دارد؛ در آیه ۵۷ از آزار خداوند و پیامبر(ص) و در آیه ۵۸ از آزار مؤمنان سخن گفته شده است.[۶]
﴿إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا ٥٧﴾ [احزاب:57]|﴿بی‌گمان کسانی که خدا و پیامبر او را آزار می‌رسانند خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خفت‌آور آماده ساخته است ٥٧﴾
آیه برای آزاررسانندگان به خداوند و پیامبر(ص) دو پیامد بیان می‌کند: لعن در دنیا و آخرت، و عذاب خوارکننده. مفسران، لعن را به‌معنای محرومیت از رحمت الهی می‌دانند؛[۷] به‌گونه‌ای که در دنیا به محرومیت از هدایت و در آخرت به دوری از رحمت و قرب الهی می‌انجامد.[۸] همچنین، علامه طباطبایی معتقد است تعبیر «عذاب مهین» (به معنای عذاب ذلت‌آور[۹]) با رفتار متکبرانه و اهانت‌آمیز آزاررسانندگان تناسب دارد.[۱۰]
معنای آزاررساندن به خدا
از آنجا که خداوند منزه از آن است که کسی او را آزار دهد یا به او آسیب برساند،[۱۱] مفسران دیدگاه‌های مختلفی این درباره مطرح کرده‌اند. شیخ طوسی اذیت‌کردن خدا را همان آزار اولیای الهی و مخالفت با فرمان‌های او دانسته است.[۱۲] طبرسی، علاوه بر مخالفت با فرمان‌های خدا، نسبت‌دادن صفات نادرست به خدا و تشبیه او به مخلوقات را نیز از مصادیق آزار خدا شمرده است.[۱۳] علامه طباطبایی معتقد است، هدف اصلی آیه بازداشتن مردم از آزار پیامبر(ص) است و ذکر نام خداوند در کنار پیامبر(ص) برای تکریم پیامبر صورت گرفته تا نشان می‌دهد که آزار پیامبر، در حقیقت به معنای هدف‌گرفتن خداوند است.[۱۴]
روایات شیعه درباره آزار پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)
در منابع تفسیری و روایی شیعه، مصادیقی برای آزار پیامبر(ص) ذکر شده است. در روایتی که ذیل این آیه نقل شده، آیه درباره غاصبان حق امام علی(ع) و آزاردهندگان حضرت فاطمه(س) دانسته شده و آزار حضرت فاطمه(س)، آزار پیامبر(ص) و در نتیجه آزار خداوند معرفی شده است.[۱۵] همچنین، مطابق روایتی دیگر، آزار امام علی(ع) موجب آزار پیامبر(ص) و در نهایت، استحقاق لعنت الهی دانسته شده است.[۱۶] برخی شیعیان با استناد به این آیه و روایات منابع شیعه[۱۷] و اهل سنت[۱۸] درباره خشم حضرت فاطمه(س) از برخی صحابه، لعن آزاردهندگان او را جایز دانسته‌اند.[۱۹] در مقابل، برخی پژوهشگران معتقدند از آنجا که آیه به مصداق مشخصی اشاره نکرده است، نمی‌توان بر اساس ظاهر آن، چنین برداشتی داشت.[۲۰]
پانویس
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۶۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۲۷۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹؛ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۸.
- ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۴۷۵-۴۷۶.
- ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۴۸۳-۴۸۴.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۹.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۶۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹؛ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۸.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۶۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۷۹.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۳۳۸.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۹۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۵۸۰.
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرایع، داوری، ص۱۸۶–۱۸۷؛ هلالی، کتاب سلیم بن قیس، ۱۳۷۸ش، ص۳۹۱–۳۹۲.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۱۴۹؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۴۸۹؛
- ↑ حسینی طهرانی، امام شناسی، ۱۳۸۶ش، ج۱۷، ص۴۶۲؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۴، ص۵۲۴-۵۲۵.
- ↑ زرین‌کلاه، «تحلیل انتقادی دیدگاه قائلین به جواز لعن خلفا ...»، ص۱۳۰.
منابع
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
- بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۴ق.
- حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، امام شناسی، مشهد، نشر علامه طباطبایی، ۱۳۸۶ش.
- زرین‌کلاه، الهام، «تحلیل انتقادی دیدگاه قائلین به جواز لعن خلفا در مکتب اهل بیت(ع)»، پژوهشنامه کلام، شماره۱۲، ۱۳۹۹ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، کتابفروشی داوری، بی‌تا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، مؤسسه دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، تحقیق: محمدباقر انصاری زنجانی، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۸ش.