ترتیل

تَرْتیل، واژه ای قرآنی و شیوه ای خاص برای تلاوت قرآن کریم است که همراه با تدبر و صوتی دلنشین است و در سیره پیامبر اسلام مورد توجه و عمل قرار گرفته است، قاریان زیادی قرآن را به این روش تلاوت می کنند که می توان به قرائت های منشاوی و پرهیزگار به عنوان قرائت های رایج ترتیل اشاره کرد. از جمله آداب تلاوت قرآن كريم مسأله ترتيل است.

ریشه ترتیل

واژه «ترتیل» از ماده «رَتَل»، به معنى «منظم بودن و مرتب بودن» است، برای همین کسى که دندان هایش خوب و منظم و مرتب باشد، عرب به او «رتل الاسنان» مى گوید، بدین جهت ترتیل به معنى پى در پى آوردن سخنان یا آیات روى نظام و حساب، گفته شده.و بر اثر کاربرد آن در قرآن مفاهیم دیگری از قبیل نیکو کردن کلام، آرام و شمرده خواندن، بدان افزوده شده است ترتيل كه در لغت به معني منظّم و مرتّب ساختن است در اصطلاح، به مفهوم خواندن آيات قرآن با تأنّي و نظم لازم و اداي صحيح حروف و تبيين كلمات و دقّت و تأمّل در مفاهيم آيات و انديشه در نتايج آن است. بديهي است چنين قرآن خواندني مي‏تواند به سرعت به آدمي رشد و نموّ معنوي و تقوي و پرهيزگاري ببخشد.

ترتیل در قرآن و روایات

واژه ترتیل و هم خانواده‌های آن، 4 بار در قرآن کریم به کار رفته است که از آن دو معنا به دست می آید: نخست به معنای پیوسته و به تدریج نازل گردانیدن آیات و سوره های قرآن کریم از سوی خداوند، در طول رسالت پیامبر اکرم است و آیه شریفه «وَ قالَ الَّذينَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتيلاً» . و برخی احادیث به این معنااشاره دارد، به عنوان مثال پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «تمامی قرآن، آیه‌آیه و حرف‌ حرف (شمرده و کلمه‌ کلمه) بر من نـازل شده اسـت». دیگر اینکه ترتیل، در مقام تشریع به معنای شیوۀ خداپسندانه تلاوت قرآن کریم است که همان شیوۀ اِقراء کلام‌ خدا بر پیامبر اکرم(ص) به هنگام نزول قرآن بوده است؛ و این معنا از آیه شریفه«أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلاً» به دست می آید چنان‌که پیامبر اکرم فرموده‌اند: «شیوۀ محبوب قرائت قرآن نزد خداوند متعال همان شیوه‌ای است که قرآن بدان نازل شده است» و این همان شیوه ای است که خود رسول خدا قرآن را تلاوت می کردند که شنوندگان می توانستند حروف کلمات آن را بشمارند.

تبیین قولی و فعلی ترتیل

افزون بر اینکه ترتیل در قرآن کریم و روایات زیادی به کار رفته در سیره معصومین ع نیز مورد توجه و تبیین قرار گرفته است بنابراین ترتیل دارای تببین قولی و عملی می باشد اینک به هر دو اشاره می گردد:

تبیین قولی ترتیل

همانگونه که پیشتر اشاره شد، در روایات زیادی به تبیین ترتیل پرداخته شده است که برخی از آنها به شرح ذیل است پیامبر اکرم (ص)«ترتیل آن است که به هنگام قرائت قرآن حروف و کلمات آن را به شیوایی ادا و به خوبی بیان کنند و واضح گردانند» امام جعفر صادق(ع) نیز فرموده‌ است: «من نمی‌پسندم که قرآن را در کمتر از یک ماه ختم کنند» امام صادق(ع )به هنگام تلاوت قرآن در پاسخ خطابهای «یا اَیُّها الناس» و «یا اَیُّها الَّذینَ آمَنوا» بگویید: «لَبَّیکَ رَبَّنا» و هرگاه به آیه‌ای از آیات بهشت می‌رسید، آن را از خداوند متعال درخواست کنید و هرگاه به آیه عذاب می‌رسید، از آن به خداوند منّان پناه ببرید

تبیین عملی ترتیل

برخی از تابعین ، ترتیل را به معنای تلاوت کردنِ آیه ای از قرآن و تکرار و زمزمه کردن آن با چشم گریان و اشک‌ریزان پنداشته و آن را به سنت رسول خدا (ص) منتسب می‌دانسته‌اند. برخی از احادیث ائمه اهل بیت (ع) نیز به چنین معنایی دلالت دارد. از باب نمونه شیوۀ عملی حضرت امام رضا(ع) را می توان ذکر نمود.

شاخصه های ترتیل

ترتیل دارای ویژگی هایی است که بایستی در آن لحاظ شوند:

1. تدبر در ترتیل همواره تدبر مهم بوده است به گونه ای که گاهی در تعریف آن قید شده است مجاهد، مفسر مشهور تابعی، گفته است: «محبوب‌ترین مردمان نزد خداوند متعال، در مقام قرائت قرآن، کسانی هستند که پیامهای الاهی را بیشتر و بهتر در می‌یابند»

1. تحسین صوت: یعنی قرآن را با صدای نیکو، خوشایند و گوش‌نواز قرائت کردن، نیز در کنار تأمّل در عبارات و مضامین قرآن، از شاخصهای عمده ترتیل شناخته شده است

در برخی از روایات و آثار، به جای «تحسین» کلمه هم‌وزن و هم‌آوای آن تحزین عنوان شده است و عالمان و عارفان امت تحزین را پست کردن و پایین آوردن صدا و غم‌انگیز تلاوت کردن قرآن، معنا کرده‌اند با این همه، دقت نظر برخی از مفسران گذشته شایان توجه است که ترغیب و تأکید بر ترتیل در تلاوت قرآن را ناظر بر ساعات دل شب و حالات و مقامات تهجُّد و شب زند‌ه‌داری دانسته‌اند و در دیگر اوقات، به سرعت قرائت کردن قرآن را، برای درک ثواب بیشتر، همانند ترتیل و تحقیق نیکو قلمداد کرده‌اند نزد قُرّاءپیشین، ترتیل نه یک شیوه در تلاوت قرآن، بلکه یک اصل بوده است، همانند تجوید که در قرائت قرآن به هر شیوه‌ای که خوانده شود، می‌بایست رعایت می‌شد. ابن جزری پیش از پرداختن به توضیح و تعریف ترتیل با گشودن فصلی تحت عنوان] قرآن را چگونه باید ــ یا: می‌توان ــ خواند؟» شیوه‌های قرائت ]]کلام‌الله ]] را به 3 شیوه تحقیق و حَدْر و تَدویر منحصر می‌گرداند: «تحقیق» که از دیرباز شیوۀ معمول مقریان در مقام آموزش و اِقراء بوده است و قاریان و مقریان مقید بوده‌اند، قرآن را به آن شیوه با سلسله سند متصل به پیامبر اکرم(ص) ازاستادان قراائت فراگیرند و نزد ایشان قرائت کنند و نهایت ترتیل در آن رعایت می‌شود

«حدر» که عبارت است از قرائت سریع و شتاب‌زدۀ قرآن کریم، البته با بهره‌گیری از انواع شیوه‌های ادا که از سوی قُرّاء بزرگ مُجاز شناخته شده است و با رعایت شاخصهای عمدۀ ترتیل، به گونه‌ای که با شیوۀ حدر متناسب باشد؛ و «تدویر» که شیوه‌ای معتدل، میانۀ دو شیوۀ تحقیق و حدر است در سده‌های اخیر، «ترتیل» برای شیوه‌ای از قـرائت سـریع و یکنـواخت و آهنگیـن قرآن کریم ــ نزدیک بـه شیوۀ تدویر ــ عنوان قرار گرفته، و امروزه در سراسر جهان اسلام، غالباً در عرصه‌های تعلیم و تحفیظ قرآن کریم جایگزین شیوه‌های کهن «اِقراء» و «تحقیق» شده است.

منابع

• قرآن کریم
• ابن ابی شیبه، عبدالله، المصنف، به کوشش کمال یوسف حوت، ریاض، 1409ق؛
• ابن جزری، محمد، التمهید، به کوشش غانم قدوری محمد، بیروت، 1409ق/1989م؛
• همو، النشر فی القراءات العشر، به کوشش علی محمد ضباع، قاهره، المکتبة التجاریة الکبرى؛
• ابن قتیبه، عبدالله، تفسیر غریب القرآن، به کوشش احمد صقر، بیروت، 1398ق/1978م؛
• ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، 1416ق/1996م؛
• ابن منظور، لسان العرب
• ابوداوود سجستانی، سلیمان، سنن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، 1369ق؛
• ابوالفتوح رازی، روح‌الجَنان، به کوشش ابوالحسن شعرانی و علی‌اکبر غفاری، تهران، 1387ق؛
• ابولیث سمرقندی، نصر، تفسیر، به کوشش علی‌محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
• باقولی، علی، کشف المشکلات، به کوشش محمد احمد دالی، مجمع اللغة العربیه، 1415ق/1995م؛
• بحرانی، هاشم، البرهان، بیروت، 1403ق/1983م؛
• بخاری، محمد، الصحیح، همراه شرح کرمانی، بیروت، 1411ق/1991م؛
• بغوی، حسین، معالم التنزیل، بیروت، 1405ق/1985م؛
• ترمذی، محمد، السنن، به کوشش احمد محمدشاکر و دیگران، قاهره، 1357ق/ 1938م بب‌ ؛
• جرجانی، علی، التعریفات، بیروت، 1408ق/ 1988م؛
• حلبی، علی، السیرة الحلبیة، بیروت، المکتبة الاسلامیه؛
• خازن، علی، تفسیر، قاهره، 1357ق؛
• راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، دمشق/بیروت، 1412ق/1992م؛
• زرکشی، محمد، البرهان، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، 1391ق/1972م؛
• زمخشری، محمود، الکشاف، بیروت، دارالمعرفه؛
• زید بن علی، تفسیر، به کوشش حسن محمدتقی حکیم، بیروت، 1412ق/1992م؛
• سیوطی، الاتقان، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، 1387ق/1967م؛
• همو، الدر المنثور، بیروت، محمدامین دمج؛
• شوکانی، محمد، فتح‌القدیر، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
• طباطبایی، محمدحسین، المیزان، قم، جماعة المدرسین؛
• طبرسی، فضل، مجمع‌البیان، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، بیروت، 1412ق/1992م؛
• طبری، تفسیر؛ طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمد‌حبیب قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
• همو، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، 1364ش؛
• غزالی، محمد، احیاء علوم‌الدین، بیروت، 1406ق/1986م؛
• فیض کاشانی، محسن، المحجة البیضاء، به کوشش علی‌اکبر غفاری، بیروت، 1403ق/1983م؛
• قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القران، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
• قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، 1364ش؛ قرآن کریم؛
• کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، 1388ق؛
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، 1385- 1388ق؛ همو،
• عین‌الحیات، به کـوشش مهدی رجایی، تهران، 1331ش؛
• میبدی، ابوالفضـل، کشف الاسرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، 1361ش.

پیوند به بیرون

دایره المعارف بزرگ اسلامی [۱]دانشنامه موضوعی قرآن