سدرة المنتهی
سِدرَةُ المُنتَهیٰ درخت یا جایگاهی در عالم بالا است که در قرآن و حدیث معراج از آن یاد شده است. بر اساس آیات سوره نجم، پیامبر(ص) در جریان معراج در نزد سدرة المنتهی قرار گرفت. درباره چیستی و جایگاه سدرة المنتهی در تفاسیر و روایات دیدگاههای مختلفی وجود دارد. این مفهوم در مباحث مربوط به معراج و عالم غیب و نیز در عرفان اسلامی و ادبیات فارسی بازتاب یافته است.
توصیف قرآنی و روایی
تعبیر سدرة المنتهی در آیات ۱۳ تا ۱۶ سوره نجم آمده است. این آیات پس از آیاتی قرار گرفتهاند که به مشاهده پیامبر(ص) و گفتوگو درباره آن اشاره دارند. سدرة المنتهی در این آیات بهعنوان جایگاهی معرفی شده که مشاهده یادشده در نزد آن صورت گرفته و جنة المأوی نیز در نزد آن قرار دارد. درباره اینکه پیامبر(ص) در این مشاهده چه چیزی را دیده است، میان مفسران اختلاف نظر وجود دارد.
سدرة المنتهی در شماری از روایات اسلامی، بهویژه در گزارشهای مربوط به معراج، ذکر شده است. در این روایات، سدره بهصورت درختی بزرگ در عالم بالا توصیف شده و ویژگیهایی برای آن بیان شده است؛ از جمله گستردگی سایه، بزرگی تنه و شاخهها و ویژگیهای برگ و میوه آن. این توصیفات در شکلگیری برداشتهای تفسیری از سدرة المنتهی تأثیر داشته است.[۱] در برخی روایات نیز سدرة المنتهی با طوبی مرتبط دانسته شده است.[۲]
چیستی و جایگاه
درباره اینکه سدرة المنتهی دقیقاً چیست و در کجا قرار دارد، دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. در شماری از روایات و تفاسیر، سدرة المنتهی به درختی در عالم بالا تفسیر شده است.[۳] علامه طباطبایی، «سدره» را به معنای درخت سدر و «منتهی» را نام مکانی دانسته و احتمال داده است که مقصود، درختی در منتهای آسمانها باشد.[۴] طبرسی نیز سدرة المنتهی را درختی در بالای آسمان هفتم و در سمت راست عرش دانسته و آن را محل انتهای علم فرشتگان معرفی کرده است.[۵]
در تفسیر نمونه، سدرة المنتهی بهعنوان «سایبانی عظیم در جوار رحمت خدا» تفسیر شده و توصیفات روایی درباره آن، ناظر به حقیقتی فراتر از درختهای دنیوی دانسته شده است.[۶] احمد پاکتچی نیز با توجه به مکی بودن سوره نجم و آشنایی احتمالی مخاطبان نخستین قرآن با این تعبیر، سدرة المنتهی را به دورترین و کمفروغترین صورت فلکی در آسمان تفسیر کرده است.[۷]
وجه نامگذاری
مفسران برای نامگذاری سدرة المنتهی وجوه مختلفی ذکر کردهاند. از جمله در تفسیر قُرطُبی نُه وجه برای این نامگذاری نقل شده است؛ از جمله اینکه دانش پیامبران به آن منتهی میشود و از آن فراتر نمیرود، هر کس بر سنت و سیره محمد(ص) باشد به آن منتهی میشود، رسیدن به آن مرتبه، نهایت کرامت است و ارواح مؤمنان یا ارواح شهیدان بدان منتهی میشود.[۸]
کاربرد عرفانی
سدرة المنتهی در آثار عرفانی، بهعنوان نمادی برای نهایت سیر و قرب انسان به خداوند به کار رفته است.[۹] عینالقضات همدانی رسیدن سالک به سدرة المنتهی را در نتیجه رهایی از دام نفس و زدودن موانع سیر معنوی مطرح کرده است.[۱۰]
بازتاب ادبی
تعبیر «سدرة المنتهی» و ترکیبات برگرفته از آن در شعر فارسی بازتاب یافته است. شاعران از آن، افزون بر اشاره به معراج پیامبر، برای بیان مفاهیمی مانند رفعت، قرب الهی، عروج معنوی و مقام بلند استفاده کردهاند. از ترکیبات ادبی مرتبط با آن میتوان به «سدرهنشین»، «باغ سدره» و «طایر سدره» اشاره کرد.
حافظ میسراید:
عطار نیز در توصیف معراج پیامبر(ص) میگوید:
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، دار المعرفة، ج۶، ص۶۱۰.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۷۶ش، ج۱۸، ص۱۷۳؛ طبرسی، مجمع البیان، دار المعرفة، ج۹، ص۲۶۵.
- ↑ مدرسی، «سدرة المنتهی در فضای فرهنگ ایران»، ص۳۰.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ج۱۹، ذیل آیه ۱۴ سوره نجم.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، دار المعرفة، ج۹، ص۲۶۵.
- ↑ مکارم، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۵۰۶-۵۰۷.
- ↑ پاکتچی، بازخوانی مفهوم سدرة المنتهی با رویکرد گفتمانی، ص۷-۴۶.
- ↑ قرطبی، تفسیر قرطبی، ۱۴۰۵، ج۱۷، ص۹۵.
- ↑ پاکتچی، بازخوانی مفهوم سدرة المنتهی با رویکرد گفتمانی، ص۹.
- ↑ عین القضاة همدانی، تمهیدات، کتابخانه منوچهری، ص۴۹.
منابع
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح: محمدجعفر یاحقی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۶ش.
- پاکتچی، احمد، بازخوانی مفهوم سدرة المنتهی با رویکرد گفتمانی، فصلنامه صحیفه مبین، شماره ۵۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، دار المعرفة.
- طبری، محمد بن جریر، التفسیر، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۵ق.
- عین القضاة همدانی، تمهیدات، با مقدّمه عفیف عسیران، کتابخانه منوچهری، بیتا.
- قرطبی، تفسیر القرطبی، بیروت، دار احياء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- مدرسی، سید حسن، سدرة المنتهی در فضای فرهنگ ایران، مجله مشکوة، شماره ۲۹، زمستان ۱۳۶۹ش.