تذکرة الاولیاء (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| عنوان اصلی | تذکرة الاولیاء |
| نویسنده | فریدالدین عطار نیشابوری |
| تاریخ نگارش | حدود ۶۱۷ق |
| موضوع | عرفان اسلامی، شرح حال مشایخ صوفیه |
| زبان | فارسی |
تذکرة الاولیاء به معنای «یاد دوستان خدا»، کتابی فارسی از فریدالدین عطار نیشابوری، عارف[۱] و شاعر ایرانی سده ششم و هفتم قمری است[۲] که در منابع از تذکرههای عرفانی دانسته شده و شرح احوال، اندیشهها، رفتار و سخنان مشایخ صوفیه را دربر دارد.[۳] «تذکره» به آثاری گفته میشود که شرح احوال و آثار افراد یک گروه، از جمله شاعران، دانشمندان و صوفیان، را دربرمیگیرند و تذکرة الاولیاء از آثار مشهور این نوع دانسته شده است.[۴] به گفته مطهری، این کتاب از جمله آثاری است که مورد توجه شرقشناسان قرار گرفته است.[۵]
براساس منابع، تذکرة الاولیاء در اصل دارای مقدمه و ۷۲ باب بوده و هر باب به شرح احوال و سخنان یکی از عارفان اختصاص داشته است.[۶] بخش اصلی کتاب با شرح حال امام صادق(ع) آغاز و با حسین بن منصور حلاج پایان مییابد.[۷] همچنین، پس از قرن دهم، بخشی با عنوان «ذکر متأخران از مشایخ کبار» شامل احوال و سخنان ۲۵ عارف به برخی نسخهها افزوده شد.[۸] این بخش در نسخههای کهن وجود ندارد و انتساب آن به اصل کتاب محل اختلاف است.[۹] درباره زمان تألیف نیز پژوهشگران حدود ۶۱۷ق را مطرح کرده و احتمال دادهاند کتاب در ۶۱۶ق یا پیش از آن تألیف شده باشد.[۱۰]
به گفته عطار در مقدمه، سخنان مشایخ طریقت پس از قرآن و اخبار پیامبر(ص) از برترین سخنان دانسته شده و تألیف کتاب نیز بنابر درخواست دوستان صورت گرفته است.[۱۱] براساس مقدمه، عطار مطالب کتاب را از مآخذ مختلف گردآوری، اسناد طولانی و توضیحات اضافی را حذف و مطالب را براساس نام هر عارف تنظیم کرده و بخشی از سخنان مشایخ را نیز از منابع عربی ترجمه کرده است.[۱۲] به گزارش پژوهشگران، هر باب با معرفی کوتاه و عباراتی مسجع آغاز میشود و پس از اشاره به مقام عارف، نمونههایی از رفتار، کردار، اندیشه و سخنان او نقل میگردد.[۱۳]
درباره نثر کتاب گزارش شده است که پس از سرآغازهای مسجع، نثر آن عموماً ساده، روشن و استوار است و در بخشهایی که از ترجمه رساله قشیریه و منابع مشابه بهره گرفته شده، از نثر آنها پیروی میکند.[۱۴] کاربردهای دستوری و صرفی متفاوت در برخی نسخههای کماعتبار نیز احتمالاً ناشی از تصرف کاتبان دانسته شده است.[۱۵] این موارد در نسخههای معتبر مورخ ۶۹۲ق و ۷۰۱ق گزارش نشده است.[۱۶]
به گفته پژوهشگران، عطار در تألیف تذکرة الاولیاء از برخی آثار فارسی و عربی پیش از خود بهره برده است؛ خود او در مقدمه از شرح القلب، کشف الاسرار و معرفة النفس نام برده است.[۱۷] طبقات الصوفیه و حلیة الاولیاء نیز از جمله آثاری دانسته شدهاند که احتمال میرود از منابع عطار بوده باشند.[۱۸] رساله قشیریه و ترجمه فارسی آن و کشف المحجوب هجویری نیز از منابع احتمالی کتاب معرفی شدهاند.[۱۹] درباره مناقب الابرار ابنخمیس، شباهتهایی با تذکرة الاولیاء گزارش شده و احتمال داده شده است که عطار از آن بهره برده باشد؛ با این حال، مأخذ بودن این اثر قطعی دانسته نشده است.[۲۰] همچنین، در مقایسه صفة الصفوه ابنجوزی با تذکرة الاولیاء، شباهتهایی در برخی روایتها گزارش شده است؛ اما تفاوت جزئیات دو اثر، اثبات اقتباس مستقیم عطار از آن را ممکن نمیسازد.[۲۱]
| موضوع | توضیحات |
|---|---|
| ترجمه عربی | نخستین اثری که به عنوان ترجمه تذکرة الاولیاء شناخته شده، نسخه خطی عربی مورخ ۸۶۹، محفوظ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران است[۲۲] که با حذف چند باب و بخشی از مطالب، ترتیب کلی تذکره را حفظ کرده است. محمد قزوینی آن را ترجمه عربی تذکره دانسته؛ اما احتمال داده شده که گردآورنده با اقتباس از منابعی چون طبقات الصوفیه و حلیة الاولیاء، مطالب را به شیوه عطّار گردآوری و فصلبندی کرده باشد. |
| ترجمه ترکی | ترجمهای به ترکی اویغوری از قرن نهم موجود است که تنها نسخه آن در کتابخانه ملی پاریس نگهداری میشود. پاوه دو کورتی آن را در ۱۳۰۳/۱۸۸۶ همراه با ترجمه فرانسوی در پاریس منتشر کرد و در مقدمه، ترجمههای ترکی دیگر را نیز اقتباس و تلخیص دانسته است. |
| ترجمه انگلیسی | دو ترجمه انگلیسیِ خلاصه از تذکرة الاولیاء موجود است: ترجمه بانکی بهاری (۱۳۴۴ش/۱۹۶۵م) و ترجمه آرتور جان آربری (۱۳۴۵ش/۱۹۶۶م) که ترجمه اخیر دقیقتر دانسته شده است. |
| چاپهای نخستین | چاپ و نشر تذکرة الاولیاء از اوایل قرن چهاردهم آغاز شد و در شبهقاره هند چند بار به صورت چاپ سنگی منتشر شد. |
| تصحیح نیکلسون | رینولد نیکلسون نخستین تصحیح انتقادی تذکره را انجام داد.[۲۳] او از نسخههای لیدن، موزۀ بریتانیا، برلین و پاریس استفاده کرد؛ از امتیازات این چاپ، مقدمه محمد قزوینی است. |
| تصحیح استعلامی | محمد استعلامی نخستین تصحیح تذکره بر پایه نسخههای قدیم و معتبر را در سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۵ش انجام داد. اساس آن نسخه مورخ ۶۹۲، محفوظ در کتابخانه پیرهدایی، بود و با نسخههای ۷۰۱ و ۷۱۰ و نیز چاپ نیکلسون و چاپهای هند مقابله شد. این تصحیح تاکنون ۲۵ بار چاپ شده است.[۲۴] |
| چاپ روحبخشان | چاپی به کوشش روحبخشان و بر اساس تصحیح رینولد نیکلسون توسط انتشارات اساطیر منتشر شده که مقدمه محمد قزوینی، شرح احوال نیکلسون نوشته اسداللّه آزاد[۲۵] و ترجمه مقدمههای نیکلسون را نیز دربر دارد. |
| تصحیح شفیعی کدکنی | تذکرةالاولیاء با مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، ادیب و پژوهشگر و استاد دانشگاه تهران، در دو جلد، نخستین بار در سال ۱۳۹۸ش منتشر شد. |
پانویس
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۳، ص۵۸.
- ↑ یثربی، «عطار، عرفان را به معنی عمیق آن وارد ادبیات فارسی کرد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ روحبخشان، تذکرة الاولیاء، ۱۳۹۴ش، ص۵۷.
- ↑ روحبخشان، تذکرة الاولیاء، ۱۳۹۴ش، ص۵۶.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۳، ص۵۸.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۲۵-۲۸.
- ↑ روحبخشان، تذکرة الاولیاء، ۱۳۹۴ش، ص۵۷.
- ↑ روحبخشان، تذکرة الاولیاء، ۱۳۹۴ش، ص۵۷.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۲۵-۲۸.
- ↑ روحبخشان، تذکرة الاولیاء، ۱۳۹۴ش، ص۵۶.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۵.
- ↑ روحبخشان، تذکرة الاولیاء، ۱۳۹۴ش، ص۵۷.
- ↑ روحبخشان، تذکرة الاولیاء، ۱۳۹۴ش، ص۵۷.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۹۰۵-۱۹۰۷م، ج۱، ص یط کد.
- ↑ بهار، سبکشناسی، ۱۳۵۵-۱۳۵۶ش، ج۲، ص۲۰۵.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۲۵.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۵.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۱۳-۱۵.
- ↑ بهار، سبکشناسی، ۱۳۵۵-۱۳۵۶ش، ج۲، ص۲۰۶-۲۰۹.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۱۶.
- ↑ عطار، تذکرة الاولیاء، ۱۳۶۰ش، ص۱۶-۱۷.
- ↑ منزوی، فهرست نسخههای خطی، تهران ۱۳۳۲ش، ج۲، ص۵۳۸-۵۴۵.
- ↑ تذکرةالأولیاء، بخش اول، چاپ لیدن
- ↑ سایت خانهٔ کتاب تذکرةالاولیا، تصحیح محمد استعلامی، انتشارات زوّار، چاپ بیستوپنجم، ۱۳۹۳
- ↑ این شرح حال برگرفته از مشکوة، مشهد، آستان مقدس رضوی، پاییز ۷۶۳۱، ص۰۲۱-۳۳۱.
منابع
- بهار، محمدتقی، سبک شناسی، تهران، انتشارات توس، ۱۳۵۵-۱۳۵۶ش.
- روح بخشان، ع، تذکرة الاولیاء (در گزارش احوال و افکار و اقوال بزرگان عرفان)، مجله اطلاعات حکمت و معرفت، دی ۱۳۸۸ - شماره ۴۶، ص۵۵-۵۷.
- عطار نیشابوری، محمد بن ابراهیم، تذکرة الاولیاء، چاپ نیکلسون، لیدن ۱۹۰۵-۱۹۰۷م.
- عطار نیشابوری، محمد بن ابراهیم، تذکرة الاولیاء، چاپ محمد استعلامی، تهران ۱۳۶۰ش.
- عطار نیشابوری، محمد بن ابراهیم، تذکره الاولیاء، تصحیح: رینولدالین نیکلسون، مقدمه: عبدالمحمد روح بخشان، اساطیر، ۱۳۹۴ش.
- مرداخانی، مریم، نگاهی به تصحیح جدید «تذکرة الاولیاء» اثر محمدرضا شفیعی کدکنی، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- منزوی، علینقی، فهرست نسخههای خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ج۲: فهرست کتابخانه اهدائی آقا سید محمد مشکوة به کتابخانه دانشگاه تهران، تهران ۱۳۳۲ش.
- یثربی، سید یحیی، «عطار، عرفان را به معنی عمیق آن وارد ادبیات فارسی کرد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۳۹۹ش.