آیه ۹۰ سوره مائده
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره مائده |
| شماره آیه | ۹۰ |
| جزء | ۷ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | شرابخواری برخی اصحاب پیامبر |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | تحریم شراب، قمار و بتپرستی |
| آیات مرتبط | آیه ۲۱۹ سوره بقره، آیه ۹۱ سوره مائده، آیه ۴۳ سوره نساء، آیه ۱۶ سوره نحل |
آیه ۹۰ سوره مائده شرابخواری، قماربازی، بتپرستی و ازلام (نوعی بختآزمایی) را پلید و کاری شیطانی معرفی نموده و به پرهیز از آنها دستور میدهد.[۱] به گفته مفسران، گرچه همه این موارد مخلوق خدا هستند، ولی علت انتساب آنها به شیطان را استفاده او از این ابزار برای فساد در میان مردم دانستهاند.[۲]
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ٩٠﴾ [مائده:90]
﴿ای کسانی که ایمان آوردهاید شراب و قمار و بتها و تیرهای قرعه پلیدند [و] از عمل شیطانند پس از آنها دوری گزینید باشد که رستگار شوید ٩٠﴾
خَمر، به هر نوشیدنی مستکنندهای اطلاق شده که عقل را بپوشاند.[۳] مراد از مَیْسر قمار[۴] و منظور از اَنصاب نیز بتها دانسته شده که برای پرستش نصب میشدند.[۵] اَزلام (جمع زَلَم) را هم تیرهایی دانستهاند که بهمنظور قمار و بختآزمایی بکار میبردند.[۶]
گفته شده که شرابخواری در زمان جاهلیت رواج زیادی داشت[۷] و اسلام برای مبارزه با آن از روش تحریم تدریجی استفاده کرد. ابتدا در برخی سورههای مکی مانند آیه ۱۶ سوره نحل به زشتی شراب اشاره شد، سپس در مدینه ممنوعیت آن به تدریج اعلام گردید.[۸] سیوطی در الدر المنثور نقل کرده که وقتی پیامبر(ص) وارد مدینه شد، مردم به شرابخواری و قمارپردازی ادامه دادند تا آیه ۲۱۹ سوره بقره نازل شد و به گناه بودن این اعمال اشاره کرد. بااین حال، مردم به نوشیدن شراب و قمار ادامه دادند تا اینکه آیه ۴۳ سوره نساء نازل شد و نماز خواندن در حالت مستی را ممنوع کرد. بعد از آن، آیه ۹۰ و ۹۱ سوره مائده نازل شد که حکم قطعی و شدیدتری بر اجتناب از شراب و قمار صادر کرد.[۹] علامه طباطبایی معتقد است که شراب از ابتدا حرام بود، اما حرمت آن به تدریج اعلام شد و آیات سوره مائده تأکید بر این حرمت دارند نه اینکه حکم اولیه نسخ شده باشد.[۱۰]
درباره شأن نزول آیه تحریم شراب گزارشهای مختلفی نقل شده است.[۱۱] یکی از این گزارشها در صحیح بخاری آمده که علی(ع) پس از ازدواج با حضرت فاطمه(س)، دو شتر را برای ولیمه آماده کرده بود، اما شترها توسط حمزه که همراه عدهای شراب میخورد، برده شده بود. پس از این حادثه، پیامبر(ص) با مشاهده حالت مست حمزه، او را سرزنش کرد. این واقعه بهعنوان زمینهساز نزول آیات تحریم شراب در نظر گرفته شده است.[۱۲] همچنین در تفسیر عیاشی گفته شده که پس از این واقعه، پیامبر دستور داد تا شرابها از بین بروند و سپس فرمان جنگ احد صادر شد.[۱۳]
مرتضی عاملی تاریخنگار شیعه این ماجرا را صحیح ندانسته و اشکالاتی بر آن گرفته؛[۱۴] از جمله اینکه: طبق گزارشهای حدیثی و تاریخی، امام علی(ع) هنگام ازدواج با حضرت فاطمه(س) فقط یک زره و یک اسب داشت که زره را برای خرج ازدواج فروخت. همچنین ازدواج حضرت چند ماه قبل از جنگ احد بود و نقل شده که حضرت حمزه در این جنگ و قبل از آن روزه میگرفت.[۱۵]
پانویس
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۶۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۷۰.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۲۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۶۹؛ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۶۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰-۷۱.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۱۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۳۳.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۳ ص ۱۱۴.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۳۹-۳۴۱.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الإمام علی(ع)، ج۳، ص۴۶-۵۲.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الإمام علی(ع)، ج۳، ص۴۸.
منابع
- بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، محقق: محمد زهیر بن ناصر الناصر، دمشق، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- سیوطی، عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، مصحح: ابوالقاسم گرجی، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمهٔ محمد جواد بلاغی، ، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- عاملی، سید جعفرمرتضی، الصحیح من سیرة الإمام علی(ع)، قم، مرکز نشر و ترجمه آثار علامه محقق، ۱۳۹۴ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: رسولی محلاتی، هاشم، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.