کاربر:Shaker/صفحه تمرین

الصوم لی و انا اجزی به روایتی منسوب به پیامبر

حدیث قدسی است.

کلّ عملِ ابنِ آدم له إلاّ الصوم، فإنّه لی و أنا أجزی به» (هر عمل فرزند آدم برای خود اوست، جز روزه که آن برای من است و منم که پاداش آن را می‌دهم.) معنا و تفسیر حدیث این روایت بر تمایز عبادت روزه از دیگر اعمال دلالت دارد. در این حدیث، خداوند متعال روزه را به خود نسبت می‌دهد — تعبیری که در هیچ عبادت دیگری به این شکل نیامده است. مفسران در تبیین این معنا چند دیدگاه بیان کرده‌اند:

۱. خلوص خاص روزه برخلاف نماز، حج و صدقه که نمود ظاهری دارند، روزه عبادتی درونی و مخفی است. هیچ‌کس از ظاهر انسان نمی‌تواند بداند که او روزه‌دار است، مگر خود خداوند. از این رو، روزه جلوه‌ای ناب از اخلاص است و خداوند، که عالم به سرّ و آشکار است، آن را مستقیم به خود نسبت داده است.

۲. پاداشی بی‌قیاس عبارت *«و أنا أجزی به»* نشان از پاداشی دارد که قابل اندازه‌گیری نیست. خداوند خود متکفل پاداش روزه است، نه فرشتگان حسابگر اعمال. برخی شارحان، از جمله ابن حجر عسقلانی و علامه مجلسی، گفته‌اند که این پاداش ممکن است قرب الهی یا مشاهده‌ی وجه خداوند در آخرت باشد؛ پاداشی که فراتر از بهشت و نعمت‌های معمول است.

۳. وجه اخلاقی و عرفانی در نگاه عارفان، روزه نوعی بریدن از دنیا و پیوند یافتن با ذات حق است. انسان روزه‌دار در روزه، تشبّهی به صفات الهی می‌یابد؛ خصوصاً صفت «صمدیّت» خداوند که بی‌نیاز از خوردن و آشامیدن است. ازاین‌رو گفته‌اند که روزه جلوه‌ای از تجرد روح و تجلی عشق الهی در کالبد جسم است.

نکته‌های اخلاقی حدیث یادشده افزون بر بیان ارزش روزه، نشان‌دهنده‌ی روح بندگی و خلوص نیت در عبادت است: - در روزه، ریای اجتماعی معنا ندارد. انسان فقط بین خود و پروردگار رابطه دارد. - روزه تمرین صبر و تقواست. قرآن نیز می‌فرماید: *«کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ ... لَعَلَّکُم تَتَّقون»*. - خداوند خود پاداش‌دهنده‌ی آن است. این بیان، احترام خاصی است که خداوند برای این عبادت قائل شده است.

معنای مال خدا بودن روزه

برخی گفته‌اند منظور از این که روزه برای خداست این است که شخص روزه‌دار بهره و منفعتی از روزه نمی‌برد. عده‌ای نیز گفته‌اند منظور آن است که تنها خدا از میزان ثواب روزه گرفتن آگاه است؛ برخلاف دیگر عبادات. برخی دیگر گفته‌اند به دلیل این که شخص روزه‌دار از خوردن و آشامیدن خودداری می‌کند، به خدا شباهت پیدا می‌کنند؛ چراکه یکی از اوصاف خدا بی‌نیازی او از خوردن و آشامیدن است.

عده‌ای دیگر نیز گفته‌اند به دلیل این که تنها خدا با این نوع عبادت پرستش می‌شود و کسی حتی مشرکین و کفار برای غیر خدا روزه نمی‌گیرند در این روایت روزه به خدا اختصاص داده شده است.

این انتساب از باب بیان شرافت و عظمت این عبادت است.

این که این عبادت محبوب‌ترین عبادات نزد خدا است.

مظاهری: روزه به خدا شباهت دارد و روزه‌دار را شبیه به خدا می‌کند و در نتیجه پاداش این شخص خود خدا خواهد بود.

عاملی چند دلیل را نقل کرده است: به دلیل این که روزه‌دار شهوت و غذا را ترک می‌کند این شرافت را پیدا می‌کند که روزه او منتسب به خدا شود. دوم این که روزه به دلیل ایجاد گرسنگی موجب صفای عقل و ذهن انسان می‌شود که زمینه را برای کسب معارف الهی مهیا می‌سازد. سوم این که روزه امر مخفیانه ای استکه کسی از آن خبردار نمی‌شود. چهارم جمیع موارد ذکر شده.

معنای اجزی به

اگر به صورت اَجزی‌به خوانده شود، بدین معنا است که من خدا شخصا پاداش روزه را به شخص روزه‌دار می‌دهم.

به جای این که به فرشتگان دستور دهد که او را به بهشت ببرند خداوند خودش پاداش او را می‌دهد

اشاره به عظمت و گستردگی ثوابی است که به روزه‌دار عطامی‌شود. این معنا با روایتی که می‌گوید همه عبادات از ۱۰ تا ۷۰ برابر پاداش داده می‌شوند به جز روزه که این عبادت برای من است و من پاداش آن را می‌دهم هم‌خوانی دارد. همچنین در روایات از روزه به صبر تعبیر شده است و در قرآن آمده است که خدا پاداش اهل صبر را بدون حساب و کتاب به آنها عطا می‌کند.

درصورتی که به صورت اُجزیٰ‌به (مجهول) خوانده شود بدین معنا خواهد بود که من خدا پاداش روزه هستم؛ یعنی شخص روزه‌دار از طریق روزه‌گرفتن به قرب خدا می‌رسد. این معنا با حدیث قدسی دیگری که در آن می‌گوید وقتی عاشق بنده شوم او را می‌کشم و دیه او را خودم قرار می‌دهم تناسب دارد.

ایت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله صافی مجهول خواندن اجزی را اشتباه دانسته و ‌آیت‌الله صافی معتقد است که ارائه این تفسیر از روایت با تکلف همراه بودن و با اصل روایت تطابق ندارد. اما ملاهادی سبزاواری وجه دیگر را (مجهول) ترجیح داده است.

تفاوت روزه با دیگر عبادات

معمولا روزه‌دار بودن از دید مردم مخفی است و از این رو مورد تعریف و تمجید آنها قرار نمی‌گیرد و این عبادت در معرض ریا قرار نمی‌گیرد.

نقل‌های مختلف

این حدیث با الفاظ و عبارت‌های مختلف ذکر شده است:

• الکافی: روزه برای من است و من پاداش آن را می‌دهم.
• من لا یحضر: روزه برای من است و من پاداش آن را خواهم داد. او در دو موضع خوشحال خواهد بود؛ در هنگام افطار و هنگام ملاقات پروردگارش.

• بخاری: ابوهریره از پیامبر نقل کرده است که فرمود همه اعمال فرزندان آدم برای خود اوست؛ مگر روزه که این عمل برای من است و من پاداش آن را می‌دهم و روزه سپر است... . كل عمل ابن آدم له إلا الصيام فإنه لي وأنا أجزي به
• مسلم: پاداش کارهای خوب فرزندان آدم ۱۰ تا ۷۰ برابر می‌گردد به‌جز روزه که خدا فرموده روزه برای من است و من پاداش آن را خواهم داد. او به خاطر من شهوت و عذایش را رها می‌کند. او در دو موضع خوشحال خواهد بود؛ در هنگام افطار و هنگام ملاقات پروردگارش... . يدع شهوته وطعامه من أجلي

اعتبار حدیث

این روایت از احادیث نبوی به شمار می‌رود؛ بدین معنا که این روایت از طریق راویان شیعه نقل نشده است. در سند این حدیث که در منابع شیعی مانند خصال ذکر شده، افرادی همچون محمد بن یونس و عکرمه بربری قرار دارد که اولی مجهول و دومی خارجی است. ازاین‌رو آیت‌الله صافی سند این حدیث را مورد اعتماد ندانسته است.

اما این روایت در دو کتاب صحیح بخاری و مسلم نقل شده و از نظر اهل‌سنت از اعتبار بالایی برخوردار است.

لنكراني

منارالاسلام الوکه بهجه المحافل موسوعه فقهي فتاوى عفافه شرح مسلم ملتقى اهل تفسير

تک‌نگاری

• معنای بندگی نوشته محمدجواد فاضل لنکرانی انتشار مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)

منابع

• ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• ابوحنیفه، نعمان بن محمد تمیمی، تأویل الدعائم تربیة المؤمنین بالتوفیق علی حدود باطن علم الدین، قاهره، دارالمعارف، چاپ اول، بی‌تا.
• آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح عروة الوثقی، تهران، میرزا محمدتقی آملی، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
• جوادی آملی، عبدالله، اسرار عبادات، قم، انتشارات الزهراء، چاپ چهارم، ۱۳۷۲ش.
• شفیعی دارابی، سید حسین، «در پرتو ضیافت الهی»، مجله معرفت، شماره۸۳، آبان ۱۳۸۳ش.
• صافی گلپایگانی، لطف‌الله، «حدیث قدسی صیام»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت‌الله صافی گلپایگانی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۴ش، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• عفانه، حسام‌الدین، «معنی الا الصوم فانه لی و انا اجزی به»، وبگاه اسلام آنلاین، تاریخ بازدید: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علیه السلام، ۱۴۰۶ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• مازندرانی، محمدهادی، شرح فروع کافی، تحقیق محمدجواد محمودی و محمدحسین درایتی، قم، دار الحدیث للطباعة و النشر، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
• مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، تهران، دار الکتب السلامیه، ۱۴۰۴ق.
• مظاهری، حسین، «شرح حدیث الصوم لی و انا اجزی به از زبان آیت‌الله مظاهری»، وبگاه هدانا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق اسلامی در نهج‌البلاغه (خطبه متقین)، قم، نسل جوان، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
• موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، بی‌تا.